مايدانگەرلەرگە مىڭ تاعزىم
باستاپقى جوسپارىمدا وزىمە «سوعىسقا قازاقستاننىڭ ءىشى مەن سىرتىنان 600 مىڭداي قازاق قاتىسقان بولسا, سونىڭ 200-نەن كەم دەگەندە 1 وفيتسەر شىعۋى ءتيىس, ياعني 3 مىڭ وفيتسەردى قايتكەندە دە تابۋىم كەرەك» دەگەن مىندەتتەمە قويدىم. 2014 جىلدىڭ كۇزىندە ىزدەگەندەرىمنىڭ سانى 7 مىڭنان اسقاسىن, اتىراۋ وبلىسىنىڭ باسشىلىعىن حاباردار ەتتىم. ول كەزدەگى وبلىس اكىمى باقتىقوجا ىزمۇحامبەتوۆ پەن ونىڭ ورىنباسارى شىڭعىس مۇقان بىردەن قولداپ, قاراجات ءبولدى, جەڭىستىڭ 70 جىلدىعى قارساڭىندا 2015 جىلدىڭ ساۋىرىندە اتىراۋداعى «اعاتاي» باسپاسىنىڭ ديرەكتورى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى قويشىعۇل جىلقىشيەۆ «ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستاعى قازاق وفيتسەرلەرى» اتتى 10 تومدىق كىتابىمدى جارىققا شىعاردى. وعان 8437 وفيتسەر ەندى.
تاۋلىگىنە 16-18 ساعاتتان تاپجىلماي جۇمىس جاساپ, اراعا 19 اي سالىپ, 2016 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا 12 056 قازاق وفيتسەر كىرگەن بۇل كىتاپ 25 توم بولىپ ەكىنشى رەت جارىققا شىقتى. وسى كىتاپتى قۇراستىرعاندا الدىمەن كومەكتى ەلىمىزدىڭ ايماقتارىنداعى قورعانىس دەپارتامەنتتەرىنەن, اۋداندار مەن سەلولىق وكرۋگتەردىڭ باسشىلارىنان ءدامەتكەنمىن, بىراق ولار ەشقانداي ءمان بەرمەدى. مايدانگەرلەردىڭ وتباسىلارى دا بەلسەندىلىك تانىتىپ جارىمادى, قازاقستاندىق بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا جاريالانعانداردىڭ 80-90 پايىزى قۇجاتتارمەن دالەلدەنبەگەن, كوبى ءبىرىن-ءبىرى ءتۇرلى فورماتتا قايتالايدى. سوندىقتان تەك قانا مۇراعاتتارمەن جەكە ءوزىمنىڭ جۇمىس ىستەۋىمە تۋرا كەلدى. 8 جىلدىڭ ىشىندە 4 ميلليونداي ادامدى سۇرىپتاۋدان وتكىزىپپىن. 2020 جىلدىڭ ورتاسىنا دەيىن تاعى 1 ميلليون مايدانگەردى قاراۋ جوسپارىمدا بار.
قازاقتىڭ باتىر ۇلدارى
از عانا ادامنىڭ تاعدىرى ەمەس, مىڭداعان مايدانگەردىڭ قۇجاتتارىمەن تانىسقانىمدا ولاردىڭ اۋىر دا تاڭعاجايىپ ەرلىكتەرىنە ءتانتى بولدىم. كوبىندە تاپقاندارىما قۋانىپ, شاتتانسام, كوزىمە جاس كەلتىرگەندەر دە كەزدەستى. بۇل تاقىرىپتى زەرتتەۋىم ءالى ءجۇرىپ جاتىر, بۇگىندە مايدانگەر وفيتسەرلەرىمىزدىڭ جالپى سانى 13 100-دەن استى. ولاردىڭ 12,5 مىڭدايى مايدانداردىڭ العى شەپتەرىندە جاۋمەن بەتپە-بەت ايقاسقاندار. وسى جەردە ستاتيستيكاعا جول بەرۋگە تۋرا كەلەدى. قازاقستاننىڭ سىرتىندا ومىرگە كەلگەن قازاق وفيتسەرلەر سانى – 1357. ءاسىرەسە رەسەيدىڭ استراحان, ومبى, ورىنبور وبلىستارى مەن التاي ولكەسى, ءوزبەكستاننىڭ تاشكەنت وبلىسى مەن قاراقالپاق اسسر-ءى, تۇرىكمەنستاننىڭ كراسنوۆودسك, چاردجوۋ وبلىستارى, ءبىزدىڭ ەلىمىزدە باتىس قازاقستان وبلىسىندا وفيتسەرلەر كوپ شىققان.
13 مىڭ كورسەتكىشىمىزبەن مۇسىلمان الەمىندەگى ۇلتتار اراسىندا ءبىرىنشى ورىندا تۇرمىز. مۇسىلمان تەكتەستەر اراسىندا اعا وفيتسەرلەر بويىنشا تاتارلار مەن باشقۇرتتاردى العا جىبەرىپ, ءۇشىنشى ورىندامىز. ونىڭ باستى سەبەبى – 1731 جىلى قازاقيا ءوز ەركىمەن رەسەي يمپەرياسى قۇرامىنا ەنگەنىندە جاسالىنعان كەلىسىمشارتتا ورىس ارمياسىنا قازاقتاردى مىندەتتەپ الۋ كورسەتىلمەگەن ەدى, ول 1936 جىلعا دەيىن ساقتالىنعان دا, ەرىكتىلەر بولماسا, وفيتسەر دايىندايتىن اسكەري ۋچيليششەلەرگە قانداستارىمىز بارماعان. سوعىسقا قاتىسقان 271 اعا وفيتسەرىمىز (3 گەنەرال-مايور, 9 پولكوۆنيك, 30 پودپولكوۆنيك, 229 مايور) – بۇكىل وفيتسەرىمىزدىڭ 2,06 پايىزى عانا. سالىستىرساق: ورتالىق ازياداعى 6 ۇلت: وزبەك, قىرعىز, تۇرىكمەن, تاجىك, قاراقالپاق, ۇيعىرلاردىكىن قوسىپ ەسەپتەگەندە, وفيتسەرلەرى بىزدىكىنەن 4 ەسە كەم – 3 مىڭنان ءسال اسادى. اعا وفيتسەرلەرى – 69.
ايگىلى قولباسشىلار سابىر راحيموۆ, شاكىر جەكسەنباەۆ, باۋىرجان مومىش ۇلى سوعىس باستالعاندا 40-30 جاس ارالىعىنداعى اعا بۋىن سانالدى. اعا وفيتسەر دارەجەسىنە جەتكەن جاستار دا بولدى. 24 جاس وفيتسەرىمىز مايور شەنىن العان. ولاردىڭ ەڭ جاسى: كاپيات تولەكەەۆ, 20 جاسىندا 192-اتقىشتار ديۆيزياسىنىڭ 753-اتقىشتار پولكى قۇرامىنداعى 3-اتقىشتار باتالونىنىڭ كومانديرى, مايور, 21 جاسىندا وسى پولك كومانديرىنىڭ ساپ بويىنشا ورىنباسارى بولدى. قاسىم سىرعاباەۆ, ساعادات نۇرماعامبەتوۆ, ميحايل ءىزمۇراتوۆتاردىڭ ەسىمدەرى دە وسى قاتاردا ايتىلادى.
اقيقات قالايدا اشىلادى
مايدان دالاسىندا باستارىن قاتەرگە تىگىپ, توبىقتان قان كەشكەن قازاق جاۋىنگەرلەرى مەن دارىندى اسكەرباسىلارىنا ادىلەتسىزدىك, قارالىق جاسالىنعانى تۋرالى دەرەكتەر دە از ەمەس. الدىمەن اسكەري قۇرىلىمدار بويىنشا سالىستىرىپ كورسەتەيىن. كسرو مەملەكەتتىك قورعانىس كوميتەتىنىڭ 1941 جىلدىڭ تامىزىنداعى №383 شەشىمىمەن سول جىلدىڭ اياعىنا دەيىن 11 وداقتاس رەسپۋبليكادا 66 ۇلتتىق ديۆيزيا, بريگادا قۇرىلىپ, ولاردىڭ 37-ءسى مايدانداردا سوعىس قيمىلدارىنا قاتىستى. ءبىزدىڭ قازاقستاندا 3 دەربەس اتقىشتار بريگاداسى (100-ءشى, 101-ءشى, 151-ءشى) جانە 2 كاۆالەريالىق ديۆيزيا (105-ءشى, 106-شى) رەسمي تۇردە قازاق دەپ اتالدى, بارلىعى فاشيستىك گەرمانيا اسكەرلەرىمەن بەتپە-بەت شايقاستى. قايران قالدىراتىنى, وسى ۇلتتىق 5 قۇرامانىڭ ءبىرىن دە قازاققا باسقارتپادى. مىسالى, 100-ءشى قازاق دەربەس اتقىشتار بريگاداسى الماتىدا قۇرىلدى (86% قازاقتار), 101-ءشى قازاق دەربەس اتقىشتار بريگاداسى اقتوبەدە جاساقتالدى (80,3 پايىزى قازاقتار), 151-ءشى قازاق دەربەس اتقىشتار بريگاداسى قوستانايدا ومىرگە كەلدى (64% قازاقتار). بريگادا 1943 جىلدىڭ قىركۇيەگىندە ءۇشىنشى رەت جاساقتالعان 150-اتقىشتار ديۆيزياسىنىڭ نەگىزىنە اينالدى, بۇل ديۆيزيا رەيحستاگقا ءبىرىنشى بولىپ تۋ تىگۋىمەن تاريحقا ەندى. 105-ءشى قازاق كاۆالەريالىق ديۆيزياسى جامبىل وبلىسىندا (82% قازاقتار), 106-قازاق كاۆالەريالىق ديۆيزياسى اقمولادا جاساقتالدى (89% قازاقتار). 1942 جىلدىڭ تامىزىندا بۇل 5 قۇرامانىڭ بارلىعىنان قازاق دەگەن ۇلتتىق اتاۋ الىنىپ تاستالدى. ال لاتىش, ليتۆان جانە ەستون اتاۋلارىمەن بۇل ۇلتتاردىڭ 9 اسكەري قۇراماسى سوعىس ءبىرجولا اياقتالعانشا ساقتالىندى. ءتىپتى لاتىش پەن ەستوننىڭ قۇرامدارىندا قوس-قوس ديۆيزياسى بار ەكى اتقىشتار كورپۋسى بولدى. قازاقتىڭ 5 ۇلتتىق اسكەري قۇراماسى باسىندا 11 كوماندير بولسا, ىشىندە ءبىر قازاق جوق. لاتىشتىڭ 3 ۇلتتىق اسكەري قۇراماسىن 6 ادام باسقارسا – ولار 100 پايىز لاتىشتار, ءبارى گەنەرال. ليتۆا مەن ەستونيادا دا سولاي. 1941 جىلى مايدانعا باۋىرجان مومىش ۇلىمەن بىردەي باتالون كومانديرى, اعا لەيتەنانت بولىپ كىرگەن 9 ورىس وفيتسەر 1944 جىلى-اق ديۆيزيا كومانديرى, گەنەرال-مايور بولسا, قولباسشىلارعا بەرىلەتىن سۋۆوروۆ, كۋتۋزوۆ, بوگدان حمەلنيتسكي وردەندەرىنىڭ جوعارى دارەجەلەرىن كەۋدەلەرىنە تاقسا, ەسىمى الەمنىڭ بەستەن ءبىر بولىگىنە بەلگىلى ءبىزدىڭ باۋكەڭ 1943 جىلدىڭ قازانىندا پولكوۆنيككە, 1945 جىلدىڭ اقپانىندا ديۆيزيا كومانديرىنە جەتتى, انا ءۇش وردەننىڭ ءبىرى بۇيىرمادى. 1942 جىلدىڭ ساۋىرىندە-اق 47 دەربەس تانك بريگاداسىنىڭ كومانديرى (گەنەرال-مايور شەنىنە لايىق لاۋازىم) بولعان پودپولكوۆنيك عالي ادىلبەكوۆتى 4 ايدان كەيىن 47-دەربەس گۆارديالىق تانك پولكىنا تومەندەتۋمەن اۋىستىرا سالادى, ول سول لاۋازىمدا 1943 جىلدىڭ 25 قازانىندا قازا تاپتى. ع.ادىلبەكوۆپەن ءبىر مەزگىلدە تانك بريگاداسى كومانديرىنە تاعايىندالعان ي.ياكۋبوۆسكي سوعىستى تانك كورپۋسى كومانديرىنىڭ ورىنباسارى, گەنەرال-مايور, ەكى مارتە كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى بولۋمەن اياقتادى, كەيىن كسرو قورعانىس ءمينيسترىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارلىعىنا, كەڭەس وداعىنىڭ مارشالىنا جەتتى. بۇل دا ءوز مەمۋارىندا ع.ادىلبەكوۆتىڭ دارىندى اسكەرباسى ەكەنىن, سوعىستى جوعارى لاۋازىممەن اياقتاۋى مۇمكىن بولعانىن كەلتىرگەن. مۇنداي مىسالدار از ەمەس. 102.0 بيىكتىك اتالعان ستالينگرادتاعى ماماي قورعانى ءۇشىن شايقاس 135 تاۋلىككە سوزىلعان, قىزىل ارميا مەن ۆەرماحت 51 مىڭ اسكەرىنەن ايىرىلعان. وتە ماڭىزدى سانالاتىن ول بيىكتىكتە جاۋ جەڭىل زەڭبىرەكتەرىمەن, مينومەتتەرىمەن, ءتورت جاققا ءىرى كاليبرلى پۋلەمەتتەرى ورناتىلعان دزوت-تارىمەن 62-ارميانىڭ اسكەرلەرىن 4,5 اي بويىنا ۇلكەن شىعىنعا ۇشىراتىپ, جوعارى بەتتەتپەي قويعان. سول بيىكتىكتى 1943 جىلدىڭ 9 قاڭتارىندا 284-اتقىشتار ديۆيزياسى 1045-اتقىشتار پولكىنىڭ 2-اتقىشتار باتالونى ءبىرىنشى بولىپ باسىپ العانىنان باستاپ, ودان جاۋدى 26 قاڭتاردا وزگە بولىمدەر تولىق تازارتقانشا 17 كۇن بويىنا ۇستاپ تۇردى. وسى ءۇشىن باتالون كومانديرى لەيتەنانت شامشيت قابدوناسوۆ «قىزىل جۇلدىز» وردەنىمەن ماراپاتتالادى. قازاق وفيتسەر كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىنا لايىق ەدى. اقيقاتتى تولىق اشۋ – قايسار توزىمدىلىكتى, ۇلكەن بىلىكتىلىكتى جانە مول ۋاقىتتى قاجەت ەتەدى.
جازاتىن دۇنيە ءالى كوپ
ماعان دەيىنگى زەرتتەۋ-انىقتاۋلار بويىنشا اسكەري اۆياتسيادا قىزمەت ەتكەن وفيتسەر قازاقتاردىڭ سانى 8 ەدى, ولاردى 88-گە جەتكىزدىم. جاكىر ابانوۆ, ءابدىلدا ايتباەۆ, قۇبايىس الدياروۆ, ماحمەت امانتاەۆ, مۇحامەديار اسىلبەكوۆ, زيا احيمبەكوۆ, ساعىن احمەتعاليەۆ, ت.ب. وسى جەردە ايتۋعا ءتيىسپىن, الگى 1943 جىلدىڭ 3 شىلدەسىندە 242-ءنشى تۇنگى بومبالاۋ اۆياديۆيزياسى قۇرامىندا قۇرىلعان ۇلتتىق 1-لاتىش بومبالاۋشى اۆياپولكىنىڭ بۇكىل ەرلىگىنەن – ءبىزدىڭ ەكى دۇركىن كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى تالعات بيگەلدينوۆ باستاعان تەك قازاق ۇلتتى ۇشقىش-شتۋرمان وفيتسەرلەرىمىزدىڭ ەرلىك-ەڭبەكتەرى ەسەلەپ اسىپ تۇسەدى.
بيىل بەس تومدىق «مايدان كەشكەن. اتىراۋلىق ماراپاتتى مايدانگەرلەر» جانە 2 تومدىق «كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعى بەرىلمەگەن قازاقستاندىقتار» دەگەن كىتاپتارىم جارىق كوردى. الدىڭعىسىنا 5162 وردەن-مەدال العان اتىراۋلىق مايدانگەر جەرلەستەرىم ەنسە, ەكىنشىسىندە ەڭ جوعارى اتاق بۇيىرماعان, قازاق جەرىندە كىندىك قاندارى تامعان 321 وتانداسىمىزدى سول اتاققا ۇسىنعان قۇجاتتاردىڭ كوشىرمەلەرىن تۇگەلىمەن بەردىم. كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىنا ەكى رەتتەن ۇسىنىلعان 14 قازاقستاندىققا قوس «التىن جۇلدىز» بۇيىرمادى. ولاردىڭ ىشىندە 6 قانداسىمىز بار: زەيتەن بايجانوۆ, قۇدايبەرگەن جانسەرىكوۆ, قابىش كوكتاەۆ, ساعادات نۇرماعامبەتوۆ, مىنايقۇل ساعىندىقوۆ, سەيتحان تەمىرباەۆ.
«جەنششينى-فرونتوۆيكي كازاحستانا» دەگەن 6 تومدىق ەڭبەك ازىرلەندى. وعان 7477 قىز-كەلىنشەكتەر كىردى, 637-ءسى وفيتسەرلەر. ايتپاقشى, 13100 قازاق وفيتسەردىڭ 22-ءسى قىز-كەلىنشەكتەر. الدا جوسپارلار جەتكىلىكتى. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا وتانداستارىمنىڭ, اعا وفيتسەر اتقاراتىن لاۋازىمداردا, اسكەري اۆياتسيادا بولعاندارى, مايداندا 3 جانە ودان كوپ وردەن العاندارى تۋرالى كىتاپتارىمدى جارىققا شىعارسام دەيمىن. رەسەيدەن ۇسىنىستار بار, الاپات سوعىسقا قاتىسقان كەڭەس ارمياسىنىڭ ديۆيزيا, بريگادا, كورپۋس, ارميا, فلوت, مايداندارى مىڭداعان باسشىلارىن كىتاپتارعا جيناقتاۋ, باشقۇرتستان مەن شەشەنستان ۇكىمەتتەرى دە ەرجۇرەك مايدانگەرلەرىن تولىق انىقتاپ بەرۋدى الدەنەشە رەت ءوتىنىش ەتتى. تۇركيانىڭ ءبىر تەلەارناسى قازاق حالقىن الەمدەگى مۇسىلمان تەكتەس ۇلتتار اراسىندا ءبىرىنشى ورىنعا شىعارعان 13 مىڭ مايدانگەر وفيتسەرىمىز جايلى ءبىر ساعاتتىق قۇجاتتى فيلم تۇسىرگىسى كەلەدى.
ءسوزىمنىڭ سوڭىندا مەملەكەتىمىزگە, ونىڭ بولاشاعىنا قاجەت اسكەري تاقىرىپتارداعى كىتاپتارىمنىڭ جارىق كورۋىنە جاعداي تۋعىزىپ وتىرعان اتىراۋ وبلىسىنىڭ اكىمى, ناعىز پاتريوت ازامات نۇرلان اسقار ۇلى نوعاەۆقا العىسىمنىڭ شەكسىز ەكەنىن جۇرتشىلىققا جاريا ەتكىم كەلەدى.
جۇماباي دوسپانوۆ,
تاريحشى-جۋرناليست
اتىراۋ