قازىر قاي ەلدە اۋىل شارۋاشىلىعى جاقسى دامىپ وتىرعانىنا نازار اۋدارساڭىز, الدىڭعى قاتارعا باتىستىڭ شاعىن ەلدەرىنىڭ شىققانىن بايقايسىز. سەبەپ, بۇل ەلدەردە اۋىل شارۋاشىلىعىن ءجۇرگىزۋ, ءونىم ءوندىرۋ مەن ءوڭدەۋ تەحنولوگيالارى دامىعان. مال ونىمدەرىنىڭ ساپاسى مەن تازالىعىنا قويىلاتىن ۆەتەريناريالىق تالاپتار كەز كەلگەن رىنوكقا ەركىن ەنەتىندەي حالىقارالىق ستاندارتتاردىڭ بيىك دەڭگەيىنە كوتەرىلگەن. مىنە, وسىنداي ماسەلەلەردىڭ رەتكە كەلتىرىلۋى ناتيجەسىندە الاقانداي عانا جەرى بار نيدەرلاند, دانيا سەكىلدى شاعىن ەلدەردىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىنان تاباتىن تابىسى قازاقستاننىڭ تابىسىن ءبىرنەشە ورايدى.
«ادامنىڭ بەرگەنى جەتپەيدى, اللانىڭ بەرگەنى كەتپەيدى» دەپ دانا حالقىمىز ايتقانداي, بۇل ەلدەردە اۋىل شارۋاشىلىعى دامۋىنىڭ دا ءوز شەگى بار. ولار ءوز دامۋىنىڭ زاماناۋي دەڭگەيىنە كوتەرىلگەنىمەن تۇبىندە ءونىم ءوندىرۋدىڭ مولدىعى, ءونىمدەرىنىڭ ءوتىمدىلىگى جاعىنان قازاقستاننان اسىپ كەتە المايدى. سەبەبى قازىرگى ساتتە ولاردىڭ قولىندا تەحنولوگيا مەن قازىرگى زامانعى وزىق تاجىريبە بولعانىمەن بىزدەگىدەي ۇلان-بايتاق جەر جوق. ءتۇپتىڭ تۇبىندە جەردىڭ ۇلان-بايتاقتىعى مەن جايىلىمداردىڭ مولدىعى دامۋدىڭ اسا زور پەرسپەكتيۆاسى بويىنا شوعىرلانعان ءبىر ماسەلەنى شەشەتىن بولادى. بۇل الەم بويىنشا تازا تابيعي اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن وندىرەتىن ەلدەردىڭ الدىڭعى قاتارعا شىعۋ ماسەلەسى. الەمدە كەدەي ەلدەر قاتارى ازايعان سايىن بۇل ۇدەرىس ۇدەي بەرمەك. ال وسى سۇرانىسقا جاۋاپ بەرە الاتىن ساناۋلى ەلدەر قاتارىندا جەر رەسۋرستارىنىڭ مولدىعىمەن قازاقستانىمىز بەرىك ورىن الادى
وكىنىشكە قاراي, ازىرگە بۇل ماسەلە ەلىمىزدە ءالى اشىلماعان الەۋەت كۇيىندە قالىپ كەلەدى. ەگەر وسى زور الەۋەتتى اشا الساق, ەكونوميكامىزدىڭ حالىقارالىق دەڭگەيدەگى باسەكەلەستىك قابىلەتى قازىرگىدەن الدەقايدا ارتقان بولار ەدى. دەمەك, بۇعان قول جەتكىزۋ دەگەنىمىز, ءتۇپتىڭ تۇبىندە, بوس جاتقان دالامىزدىڭ ىسكە قوسىلۋىن, حالىق ءۇشىن وراسان مول جۇمىس كوزىنىڭ اشىلۋىن, اقىر اياعىندا ەلىمىزدەگى ادام سانىن حالقىمىزدىڭ جانە بىزگە جۇمىس ىزدەپ كەلۋشى ميگرانتتار ەسەبىنەن الدەقايدا ارتتىراتىنى تۇسىنىكتى. مۇنداي پەرسپەكتيۆالىق دامۋ ءمۇمكىندىگى مەن الەۋەتى ەكونوميكامىزدىڭ باسقا سالالارىندا كەزدەسە قويمايدى.
ارينە, وعان قول جەتكىزۋ ءۇشىن ەڭ ءبىرىنشى كەزەكتە اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىنىڭ ەكسپورتىن جولعا قويۋ كەرەك. قازاقستان ۇكىمەتى وسى باعىتتا سوڭعى بىرنەشە جىلدا ءۇزدىكسىز جۇمىس ىستەپ كەلەدى. ەكسپورتتىق الەۋەتتى نىعايتۋ ءۇشىن سۋبسيديالار ءبولۋ, شەتەلدەن اسىل تۇقىمدى مالداردى توپتاپ ساتىپ الۋ, قازاقستاننىڭ شەتەلدەردەگى ەلشىلىكتەرىنە وتاندىق ونىمدەردىڭ ەكسپورتىن العا جىلجىتۋدى مىندەتتەۋ, ۆەتەريناريا سالاسىن دامىتۋ, اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ كووپەراتسياسىن نىعايتۋ, شەتەلدىك تەحنولوگيالاردى ەلگە جەتكىزۋ ىسىمەن شۇعىلداناتىن ارنايى مەملەكەتتىك ۇيىمدار قۇرۋ سەكىلدى تالاي امالدار دا جاسالدى. مىنە, وسىنداي شارالار كەشەندى سيپاتقا يە بولا كەلە, العاشقى ناتيجەلەرىن دە بەرە باستاعانداي. بۇعان ءبىز وتكەن جىلعى ەلىمىزدىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىنىڭ ەكسپورتى تۋرالى قارجى مينيسترلىگى مەملەكەتتىك كىرىستەر كوميتەتىنىڭ ءمالىمەتتەرىنە نازار اۋدارعاندا كوز جەتكىزدىك.
بۇل مالىمەتتەردە 2018 جىلى اۋىل شارۋاشىلىعى ءونىمدەرىنىڭ جالپى ەكسپورتى 3 ميلليارد 24 ميلليون اقش دوللارىنا جەتكەنى ايتىلعان. بۇل اۋىل شارۋاشىلىعى ءونىمدەرىنىڭ ەكسپورت كولەمى تريلليون تەڭگەلىك بيىكتەن اسىپ ءتۇستى دەگەن ءسوز.
سونىڭ ىشىندە, اتاپ كورسەتەتىن ءبىر ماسەلە, 2018 جىلعى اۋىل شارۋاشىلىعى ءونىمدەرىنىڭ ەكسپورت كولەمى الدىنداعى جىلمەن سالىستىرعاندا 24,5 پايىزعا اسىپ ءتۇسۋى بولىپ وتىر. ەگەر وسى قارقىندى ساقتايتىن بولساق, ەندى 4 جىل وتكەندە اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىنىڭ قازىرگى ەكسپورتتىق دەڭگەيىن ەكى ەسە ءوسىرىپ, ەكى تريلليون تەڭگەلىك دەڭگەيگە قول جەتكىزەمىز.
ءبىر وكىنىشتىسى, اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرى ەكسپورتىنىڭ جالپى كولەمى وسى دەڭگەيدە ارتقاندا بۇل ونىمدەردى وڭدەۋ ءىسىنىڭ ءالى دە بولسا, كەنجەلەپ قالۋى. ماسەلەن, ەكسپورتقا شىعارىلعان ونىمدەردىڭ ۇشتەن ءبىر بولىگى عانا وڭدەۋدەن وتكىزىلەدى. مۇنىڭ ءوزى ەلىمىزدىڭ اگروونەركاسىپتىك كەشەنىنىڭ اۋىلشارۋاشىلىق تەحنولوگيالار سالاسىندا ءالى دە بولسا, كوپ كەيىن قالىپ كەلە جاتقاندىعىن كورسەتەدى. بۇل – ءبىر.
ەكىنشىدەن, 2017 جىلمەن سالىستىرعاندا وڭدەلگەن ءونىمدەر ەكسپورتىنىڭ كولەمى 3,5 پايىزعا ارتا ءتۇستى. ياعني العا باسۋ بار. بىراق مۇنىڭ ءوزى شيكىزاتتىق اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىنىڭ ەكسپورت كولەمىنىڭ ارتۋىنداي قارقىندى ەمەس.
ۇشىنشىدەن, ەكسپورتتىڭ نەگىزگى كولەمى بۇرىنعىداي بيداي (26,9 پايىز) مەن ۇنعا (14,7 پايىز) تيەسىلى. دەمەك, قازاقستاننىڭ بايتاق دالاسىنىڭ, ونىڭ نەگىزگى بولىگىن قۇرايتىن مال جايىلىمدارىنىڭ الەۋەتىن كوتەرەتىن مال شارۋاشىلىعى ەكونوميكالىق دامۋ پروتسەسى ىشىنەن ءوزىنىڭ بەرىك ورىنىن الا الماي وتىر.
ارينە, وسىنىڭ ءبارى ايتقانعا, سىناعانعا جەڭىل. ال ءىستى جۇرگىزۋ وڭاي ەمەس. سوندىقتان اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى مەن ەكسپورتتىق وپەراتسيالارعا قاتىسۋشى كومپانيالاردىڭ, اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن ءوندىرۋشىلەردىڭ اتقارعان ءىسى ايتارلىقتاي.
وڭىرلەرگە نازار اۋداراتىن بولساق, وتكەن جىلى ەكسپورتقا شىعارىلعان 3 ميلليارد 24 ميلليون اقش دوللارىنا تەڭ جالپى ەكسپورت كولەمىنىڭ 81 پايىزى قوستاناي, تۇركىستان, شىعىس قازاقستان, اقمولا وبلىستارى مەن الماتى, نۇر-سۇلتان, شىمكەنت قالالارىنىڭ ۇلەسىنە تيەتىنىن ايتۋىمىز كەرەك. ەگەر جەكەلەپ ايتاتىن بولساق, بۇكىل اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرى ەكسپورتىنىڭ 18 پايىزى – الماتى قالاسىنىڭ, 17 پايىزى – قوستاناي وبلىسىنىڭ, 14 پايىزى – نۇر-سۇلتان قالاسىنىڭ, 12 پايىزى – تۇركىستان وبلىسى مەن شىمكەنت قالاسىنىڭ ەنشىسىندە. مىنە, دەرەكتەر وسىلاي دەيدى. الماتى مەن نۇر-سۇلتان قالاسىنىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى ءونىمدەرىنىڭ ىسىنە وسىنشالىق زور ۇلەس قوسۋى ونىمدەردى وڭدەۋ ارقىلى قالىپتاسسا كەرەك. ءايتپەسە, ستاتيستيكالىق دەرەكتەردىڭ ءبىر ولقىلىعى ما, اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىنىڭ ەكسپورتى جونىنەن الماتى قالاسىنىڭ قوستاناي وبلىسىنىڭ الدىنا شىعۋىن, ەلوردانىڭ اقمولا وبلىسىنان اسىپ ءتۇسۋىن, شىنىن ايتقاندا, ونشا تۇسىنە الماي وتىرمىز.
ەندى وسى ويىمىزدى ودان ءارى جالعاساق, وڭدەلگەن اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن ەكسپورتتاۋ جاعىنان ءبىرىنشى ورىنعا قوستاناي وبلىسى (ەكسپورتتىڭ 24 پايىزى), ەكىنشى ورىنعا تۇركىستان وبلىسى مەن شىمكەنت قالاسى (22 پايىزى), ءۇشىنشى ورىنعا الماتى قالاسى (18 پايىزى) جايعاسقان ەكەن. وسى ءتورت ءوڭىردىڭ ءوزى عانا وڭدەلگەن ءونىمدەر ەكسپورتىنىڭ 64 پايىزىن قامتاماسىز ەتكەن.
ايتا كەتەتىن تاعى ءبىر جاعداي, ەكسپورت ماسەلەسىندە ەگىنشىلىك سالاسىنان ايتارلىقتاي كەنجەلەپ كەلە جاتقانىمەن, وتكەن جىلى مال شارۋاشىلىعىندا دا جاقسى سەرپىن بايقالعان. ۇزاق جىلدان بەرى العاش رەت قازاقستان ەت ەكسپورتىن 33 مىڭ تونناعا جەتكىزدى. مۇنىڭ 19 مىڭ تونناسىن سيىر ەتى قۇرادى. ەلىمىز الەمنىڭ 11 ەلىنە ەت ەكسپورتتادى. اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى گۇلميرا يساەۆانىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, بۇل قارقىن بيىل دا ساقتالماق. ويتكەنى بيىل العاشقى ءۇش ايدا 7,5 مىڭ توننا ەت ەكسپورتتالعان. مىنە, وسىنىڭ 5 مىڭ تونناسى ءبىر عانا تۇركىستان وبلىسىنىڭ ەنشىسىندە ەكەن. ءبىز مۇنى جاڭا قۇرىلعان وبلىستىڭ الدىنداعى تىڭ باعىتتىڭ اشىلۋى دەپ تۇسىندىك.