كوزىنىڭ تىرىسىندە اتى اڭىزعا اينالاتىن ادامدار وتە سيرەك. سول سيرەكتىڭ ءبىرى ءبىز اڭگىمەلەگەلى وتىرعان ەدۋارد فەرديناندوۆيچ ايريح بولاتىن. ونى مۇنداي دارەجەگە جەتكىزگەن ايرىقشا دارا دارىنى ەدى. بىلىكتى باپكەردىڭ الماتىنىڭ «دينامو» دوپتى جانە كوگالداعى حوككەيشىلەرىمەن بىرگە قول جەتكىزگەن جەتىستىكتەرى ونىڭ ەسىمىن گيننەستىڭ رەكوردتار كىتابىنا ەنگىزدى. شيرەك عاسىردان استام ۋاقىتقا سوزىلعان جاتتىقتىرۋشىلىق جۇمىس الماتىلىق دوپتى حوككەيشىلەردى 1 رەت كسرو چەمپيونى جانە ەۋروپا كۋبوك يەلەرىنىڭ جەڭىمپازى اتاندىرسا, كوگالداعى حوككەيشىلەردى 19 دۇركىن وداق چەمپيونى ەتىپ, 2 رەتتەن ەۋروپا چەمپيوندارى كۋبوگى مەن كونتينەنتارالىق كۋبوكتى جەڭىپ الۋعا باستاپ باردى.
كوزىنىڭ تىرىسىندە اتى اڭىزعا اينالاتىن ادامدار وتە سيرەك. سول سيرەكتىڭ ءبىرى ءبىز اڭگىمەلەگەلى وتىرعان ەدۋارد فەرديناندوۆيچ ايريح بولاتىن. ونى مۇنداي دارەجەگە جەتكىزگەن ايرىقشا دارا دارىنى ەدى. بىلىكتى باپكەردىڭ الماتىنىڭ «دينامو» دوپتى جانە كوگالداعى حوككەيشىلەرىمەن بىرگە قول جەتكىزگەن جەتىستىكتەرى ونىڭ ەسىمىن گيننەستىڭ رەكوردتار كىتابىنا ەنگىزدى. شيرەك عاسىردان استام ۋاقىتقا سوزىلعان جاتتىقتىرۋشىلىق جۇمىس الماتىلىق دوپتى حوككەيشىلەردى 1 رەت كسرو چەمپيونى جانە ەۋروپا كۋبوك يەلەرىنىڭ جەڭىمپازى اتاندىرسا, كوگالداعى حوككەيشىلەردى 19 دۇركىن وداق چەمپيونى ەتىپ, 2 رەتتەن ەۋروپا چەمپيوندارى كۋبوگى مەن كونتينەنتارالىق كۋبوكتى جەڭىپ الۋعا باستاپ باردى.
دوپتى حوككەيشىلەرىمىزدىڭ كسرو بىرىنشىلىگىندە ۇدايى جوعارى ورىنداردان كورىنىپ جۇرگەندىگىنەن شىعار, وتكەن عاسىردىڭ ورتا تۇسىندا قازمۋ-دە ستۋدەنت بولىپ جۇرگەن كەزىمىزدە «دينامونىڭ» ويىنىن قۇر جىبەرمەي كورەتىنبىز. الماتىنىڭ اقشۇناق ايازى قانشالىقتى ساقىرلاپ تۇرعانىنا قاراماستان, ءبىر قاۋىم جانكۇيەرلەردىڭ قاتارىندا كوماندانىڭ كەزەكتى ويىنىن تاماشالاۋ ءۇشىن «دينامو» ستاديونىنا قاراي اسىعۋشى ەدىك. ءبىزدىڭ سول پەيىلىمىزگە وراي, حوككەيشىلەر دە ىلعي دەرلىك ءوز الاڭىندا جەڭىسكە جەتىپ جاتاتىن. سول ويىنداردىڭ بارىندە كوماندانىڭ اعا جاتتىقتىرۋشىسى (ول كەزدە قازىرگىدەي «باس جاتتىقتىرۋشى» دەگەن ۇعىم جوق) ەدۋارد ايريح پەن جاتتىقتىرۋشى قازبەك بايبولوۆقا الىستان ءجيى-ءجيى كوز تاستاپ تۇرۋشى ەدىك. كەيىنىرەك رەسپۋبليكالىق جاستار گازەتىنىڭ تاپسىرماسىمەن وسى ەكى باپكەردىڭ ەكەۋىمەن دە بىرنەشە رەت ءتىلدەسىپ, دەرەكتەر سۇراۋ مەن سۇحبات الۋدىڭ رەتى كەلگەن. سوندا ءسويلەگەن سوزىنەن نەمىس اكتسەنتى ايقىن بايقالىپ تۇراتىن ەدۋارد فەرديناندوۆيچتىڭ ءاربىر سويلەمى تاسقا باسقانداي انىق تا سەنىمدى شىعاتىن.
ءبىر تاڭعالارلىعى, ەدۋارد ايريح كاسىبي سپورت مامانى ەمەس ەدى. 1918 جىلى ساراتوۆ وبلىسىنىڭ ماركس-شتادت قالاسىندا دۇنيەگە كەلگەن ونىڭ بالالىق جانە جاستىق شاقتارى قاتار-قۇربىلارىنان ەش ايىرماسىز ءوتتى. اكەسى فەرديناند فەرديناندوۆيچ ايريح (1899-1965) 1941 جىلى جويىلعانعا دەيىنگى پوۆولجە نەمىس اسسر-ءىنىڭ قارجى حالىق كوميسسارياتىندا رەۆيزور بولعان. اناسى پاۋلينا فيليپپوۆنا (1898-1968) تىگىنشىلىكتى كاسىپ ەتتى. بۇل ەكەۋى 1941 جىلدىڭ قىركۇيەك ايىندا ءۇش ۇلىمەن بىرگە كراسنويار ءولكەسىنە شۇعىل جەر اۋدارىلىپ, بالىقشىلار كولحوزىندا ەڭبەككە جەگىلدى. ولاردان بۇل كەزدە جەكە وتباسىن قۇرىپ ۇلگەرگەن ۇلكەن ۇلدارى ەدۋارد قانا ءبولىنىپ قالدى. اۋلەت مۇشەلەرى تەك 1945 جىلدىڭ كۇزىندە كراسنوتۋرينسكىدە قايتا باس قوسا الدى. بىراق, كەڭەس وداعىنداعى باسقا دا نەمىستەر سياقتى 1955 جىلعا دەيىن ارنايى كومەنداتۋرانىڭ باقىلاۋىندا تۇردى.
بالالىق شاعىن ەدىل بويى نەمىستەرى اۆتونومياسىنىڭ ماريەنتەل سەلوسىنداعى كانتونىندا (بىزدىڭشە – اۋدان) وتكىزگەن ەدۋارد وسىندا جەتى سىنىپتىق ءبىلىم العاننان كەيىن ماركس-شتادت اۋىل شارۋاشىلىعىن مەحانيكالاندىرۋ تەحنيكۋمىنا وقۋعا ءتۇستى. ال 1935 جىلى ارنايى ىرىكتەۋدەن وتكەن ول كومسومولدىق جولدامامەن ۆولجسك اسكەري اۆياتسيالىق ۋچيليششەسىنە جىبەرىلدى. بۇل كەزدە ورىسشا ناشار سويلەيتىن وعان وقۋ وڭايعا تۇسپەدى. دەگەنمەن, تاباندى دا جىگەرلى ەديك العا قويعان ماقساتىنا تەز جەتە باستادى. ول 1937 جىلدان باستاپ ۋچيليششەنىڭ ماڭدايالدى وقۋشىلارىنىڭ بىرىنە اينالادى. بۇل, بىراق, ءبارىبىر ونىڭ ۇشقىش بولىپ شىعۋىنا مۇمكىندىك بەرمەدى. 1938 جىلى ءبىتىرۋ ەمتيحاندارى قارساڭىندا جوعارىدان بەرىلگەن تاپسىرماعا سايكەس وزگە دە نەمىستەرمەن بىرگە وقۋدان شىعارىلدى. تاعدىردىڭ بۇل سوققىسى ەدۋاردقا اسا اۋىر ءتيدى. سوندا دا بولسا مويىماعان ول ماركس-شتادتقا ورالىپ, كانتوندىق «روتە شتۋرمفانە» گازەتىنە ورنالاستى. ال بوس ۋاقىتىندا سپورتپەن شۇعىلدانىپ, فۋتبول مەن حوككەيدەن پوۆولجە نەمىس اسسر-ءىنىڭ رسفسر اۆتونوميالى رەسپۋبليكالارى اراسىنداعى سپارتاكياداسىنا قاتىسقان قۇراماسى ساپىندا ونەر كورسەتتى.
1941 جىلعى تامىز ايىنىڭ 28-ىندە كسرو ەدىل بويى اسكەري وكرۋگىنىڭ جارلىعى بويىنشا ەدۋارد ءبىر جاسقا جاڭا تولعان ۇلىمەن جانە ايەلىمەن بىرگە العاشىندا كراسنويار ولكەسىنە جونەلتىلدى. سودان سوڭ ايەلى مەن بالاسىنان اجىراتىلىپ, سولتۇستىك ورالعا ەڭبەك ارمياسىنا اتتاندىرىلدى. وسىنداعى قالايى كومبيناتىندا قاتارداعى قاراپايىم جۇمىسشىدان باستاپ, ترامۆاي دەپوسىنىڭ باستىعى دارەجەسىنە دەيىنگى جولدان ءوتتى. اراسىندا 1944 جىلى كوپ تيراجدى «ستالينسكايا سترويكا» گازەتىندە دە قىزمەت اتقاردى. ال ەڭبەك ارمياسى قاتارىنان بوساعاننان كەيىن, بىرتىندەپ وزىنە-ءوزى كەلە باستاعان ەدۋارد 1948 جىلى 30 جاسىندا كومبينات جانىنان ءبىرىنشى بالالار مەن سپورت مەكتەبىنىڭ اشىلۋىنا قول جەتكىزدى. ءوزى دوپتى حوككەيدەن بۇكىلودوقتىق دارەجەدەگى تورەشى اتانىپ ۇلگەردى.
ورال تاۋىنىڭ تەرىسكەي ءبولىگىندەگى قالاداعى ەدۋارد ايريحتىڭ تاماشا تابىستارى ءتۇستىكتەگى الماتىعا دا ەستىلىپ جاتتى. سوندىقتان مۇنداعى سپورت ماماندارى ونى 1964 جىلعى چەمپيوناتتىڭ قارساڭىندا جەرگىلىكتى «دينامونى» كوتەرۋگە شاقىردى. بۇعان 46 جاستاعى ەدۋارد فەرديناندوۆيچ قۋانا كەلىستى. وسىلايشا ول ءوز الدىنا جەكە شەبەرلەر كومانداسىن جاتتىقتىرۋ جونىندەگى كوپتەن بەرگى ارمانىنا قول جەتكىزدى. جاتتىقتىرۋشى كراسنوتۋرينسكىدەن قازاق جەرىنە وزىمەن بىرگە ياكوۆ اپەلگانەتس, بوريس چەحلىستوۆ, گەننادي ليۋبچەنكو, الەكساندر كۋزەمچيك, ۆالەري بوچكوۆ, الەكساندر شۋلەپوۆ سىندى تالانتتى شاكىرتتەرىن الا كەلدى. كوماندانىڭ نەگىزىن قۇراعان بۇلاردىڭ بارلىعى دەرلىك كەيىنىرەك وداقتاعى مىقتى ويىنشىلاردىڭ قاتارىنان تابىلدى. ايتالىق, ۆالەري بوچكوۆ الەم چەمپيونى اتانسا, گەننادي ليۋبچەنكو كسرو قۇراماسى ساپىندا وينادى.
تارتىپكە قاتال, تالابى جوعارى, ماقساتى جولىندا تاباندى, ويلى مامان, ستراتەگ جانە پسيحولوگ ەدۋارد ايريح الماتىعا كەلگەن كۇنىنەن كوماندانىڭ الدىنا جوعارى ماقسات قويدى. ءسويتىپ ول بۇعان دەيىن وداق چەمپيوناتىنىڭ جوعارى ليگاسىندا 10-شى ورىننان بيىككە كوتەرىلىپ كورمەگەن سپورت ۇجىمىن ۇزدىك ۇشتىكتىڭ قاتارىنا جەتكىزۋگە ۇمتىلدى. العاشقى جىلى-اق ۇجىمنان قورعانىستى ۇمىتىپ, تەك قانا شابۋىلعا شىعۋ تالاپ ەتىلدى. ول حوككەيدى وتە جاقسى بىلەتىن ەدى, سوعان قاراماستان, وزگەلەردەن ۇيرەنىپ وتىرۋدى نامىس كورمەدى. ۇدايى شىعارماشىلىق ءوسۋ ۇستىندە ءجۇردى. وسى قاسيەتتەرى ءۇشىن دينامولىق باسشىلارعا دا ۇنادى. سوندىقتان ەدۋارد فەرديناندوۆيچتىڭ سپورتتاعى باقىتتى عۇمىرى ۇزاققا سوزىلدى. ونى ءتىپتى ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن جالعاستى دەۋگە بولادى.
جاڭا باپكەر باپتاعان الماتىلىقتار العاشقى ءىرى تابىسىنا 1965-1966 جىلعى ماۋسىمدا قول جەتكىزدى. بار-جوعى ءبىر جىلدىڭ ىشىندە وداق دوپتى حوككەي جاساعىنىڭ الدىڭعى قاتارىنا دەيىن جەتكەن دينامولىقتار چەمپيونات قورىتىندىسىندا قولا جۇلدەگەر اتاندى. ءسويتىپ, ماسكەۋدىڭ «دينامو» جانە سۆەردلوۆسكىنىڭ سكا كوماندالارىمەن تەڭ دارەجەلى شايقاسا الاتىن ۇجىمعا اينالدى. كەلەسى, 1967 جىلدىڭ ناۋرىزىندا اياقتالعان بىرىنشىلىكتە دە ديناموشىلار ءۇشىنشى ورنىن ساقتاپ قالدى. بۇدان كەيىن 1971, 1974 جىلدارى تاعى قولا مەدال العان «دينامو» 1973, 1975 جانە 1976 جىلدارى كۇمىس مەدالدى قانجىعاعا بايلادى. ال 1977 جىلى العاش رەت التىننان القا تاقتى. ءبىر جولى كسرو كۋبوگىن جەڭىپ الدى. جالپى, دوپتى حوككەي كومانداسىن باپتاعان 14 جىلى ىشىندە ونى كسرو چەمپيوناتىندا 1 رەت التىن, 3 رەت كۇمىس جانە 4 رەت قولا مەدال تۇعىرىنا كوتەرگەن ەدۋارد فەرديناندوۆيچ 1978 جىلى ورنىن ءوزىنىڭ شاكىرتى ءارى سەرىگى قازبەك بايبولوۆقا قالدىردى.
ەدۋارد فەرديناندوۆيچ باسقارعان جىلداردا الماتىنىڭ «دينامو» دوپتى حوككەيشىلەرى كومانداسى وداق دەڭگەيىندە كوپتەگەن رەكوردتار دا جاساپ ۇلگەردى. ايتالىق, رەسمي كەزدەسۋلەردە 518 دوپ سوققان دينامولىق شابۋىلشى ەۆگەني اگۋرەەۆ وزىنەن بۇرىنعى سۆەردلوۆسكىنىڭ سكا كومانداسىنىڭ اتاقتى ويىنشىسى نيكولاي دۋراكوۆتىڭ كوپ جىل بويى مىزعىماي تۇرعان رەكوردىن جاڭارتتى. بۇل جەتىستىك ۇزاق ۋاقىت ساقتالىپ, وعان تەك كەڭەس وداعى تاراعاننان كەيىن عانا وزگەرىس ەندى. وسى ە.اگۋرەەۆ 1976 جىلى مارەگە جەتكەن بىرىنشىلىكتە 74 دوپ سوعىپ, تاعى ءبىر رەكوردتىڭ شىڭىنا شىقتى. الماتىلىقتار ءبىر چەمپيوناتتا ەڭ كوپ گول سوققان كوماندا دا بولدى. ولار 1976 جىلى 26 ويىندا قارسىلاستار قاقپاسىن 181 مارتە نىساناعا ءدال الىپ, تاعى ءبىر رەكوردتى ءوز ەسەپتەرىنە جازدى.
الپىسىنشى جىلداردىڭ اياعىندا ءبىزدىڭ ەلىمىزدە العاش رەت كوگالداعى حوككەي قولعا الىنا باستاعان كەزدە وعان الدىڭعىلاردىڭ قاتارىندا نازار اۋدارۋشىلاردىڭ ءبىرى ەدۋارد ايريح بولدى. ول سپورتتىڭ بۇل ءتۇرىنىڭ وليميپيالىق ويىندار تىزىمىنە ەنگەنىن بىلگەسىن دەرەۋ ونى دامىتۋعا كىرىستى. ءسويتىپ, الماتىنىڭ «دينامو» كومانداسى قىستا – دوپتى حوككەي, جازدا كوگالداعى حوككەي جونىندەگى چەمپيوناتتارعا قاتىسا باستادى. ديناموشىلار مۇندا جازعى حوككەي بويىنشا بىردەن وداق كوشباستاۋشىلارى قاتارىنان كورىندى. ونىمەن سۆەردلوۆسكىنىڭ سكا كومانداسى تاعى دا باسەكەلەس بولىپ شىعا كەلدى. بىراق دوپتى حوككەيدەگىدەي ەمەس, مۇندا الماتىلىقتاردىڭ الار ەنشىسى ايتارلىقتاي قوماقتى بولىپ شىقتى. دەگەنمەن, ەكى حوككەيدىڭ باسىن بۇلايشا قوسىپ ۇستاپ تۇرۋدىڭ قيىن ەكەنىن ءومىردىڭ ءوزى كورسەتىپ بەردى. سوندىقتان اعا جاتتىقتىرۋشى مەن ويىنشىلارعا دا وسىنىڭ ءبىرىن تاڭداۋ كەرەكتىگى بەلگىلى بولىپ قالدى. سول كەزدە ەدۋارد ايريح كوگالداعى حوككەيدى تاڭدادى.
كەيىنىرەك ەدۋارد فەرديناندوۆيچتەن نەگە حوككەيدىڭ بۇل تۇرىنە توقتالعانىن سۇراعانىمىزدا, ول ءازىل-شىنى ارالاس: «ەۋروپاداعى ەڭ مىقتى كوماندانىڭ الماتىدا بولعانىن قالايمىن», دەپ جاۋاپ بەرگەن ەدى. بۇل شىنىندا دا سولاي بولدى. ال وداقتا الماتىلىق ديناموشىلاردىڭ بەتىنە كەلەتىن جاساق بولماي قالدى. بۇل ءۇشىن كسرو-نىڭ وتكەن 23 بىرىنشىلىگىنىڭ 19-دا ولاردىڭ چەمپيون اتانىپ, 4-ىندە كۇمىس مەدال العانىن ايتساق تا جەتكىلىكتى. سوندا بارلىق چەمپيوناتتا ديناموشىلار ەكىنشى ورىننان تومەن ءتۇسىپ كورمەگەن عوي. بۇدان ارتىق قانداي جەتىستىك كەرەك!
ەدۋارد ءايريحتىڭ قول استىندا «دينامو» كومانداسى وداقتاعى كوگالداعى حوككەي ۇجىمدارىنىڭ ەتالونىنا اينالدى. باسقا ۇجىمدار سوعان قاراپ ساپ تۇزەدى. ول باسقارعان ديناموشىلار كسرو بىرىنشىلىكتەرى مەن رەسەيدىڭ ءبىر چەمپيوناتىندا ونەر كورسەتكەن جىلدارىندا 612 ويىن وتكىزىپ, سونىڭ 421-دە جەڭىسكە جەتتى, 134 رەت تەڭ ويناپ, 57 ماتچتا عانا قارسىلاستارىنا ەسە جىبەردى. كسرو كۋبوگىنىڭ ون سايىسىندا 41 رەت ۇتىپ, 3 رەت تەڭ ءتۇستى, بار-جوعى 5 كەزدەسۋدە جەڭىلىس تاپتى.
الماتىدا جۇمىس جاساعان جىلدارىندا ەدۋارد ايريح كسرو-عا ەڭبەگى سىڭگەن 11 سپورت شەبەرىن, حالىقارالىق دارەجەدەگى 30 سپورت شەبەرىن جانە 150-دەن استام كسرو سپورت شەبەرىن دايارلاپ شىعاردى. ول سونىمەن بىرگە كەرەمەت وتباسىنىڭ يەسى ەدى. زايىبى ەميليا ەكەۋى ەكى ۇل, ءبىر قىز تاربيەلەپ ءوسىردى. ۇلدارىنىڭ ۇلكەنى يۋري قازىر الماتىدا تۇرادى. ونىڭ قىزى قازاق جىگىتىنە تۇرمىسقا شىعىپ, ءوزى ءبىزدىڭ جۇرتىمىزعا اينالىپ كەتتى. ال اتاقتى باپكەردىڭ ەكىنشى ۇلى ۆالەري مەن قىزى يرينا 1990 جىلدىڭ باسىنان بەرى گەرمانيانى مەكەن ەتۋدە.
ەدۋارد فەرديناندوۆيچ زايىبىمەن ەكەۋى ەلۋ جىلدان استام, 1992 جىلى ەميليا كوز جۇمعانعا دەيىن بىرگە باقىتتى عۇمىر كەشتى. ال ءبىر جىلدان كەيىن اتاقتى جاتتىقتىرۋشىنىڭ دا جۇرەگى سوعۋىن توقتاتتى. قازاق جەرى ءوزىنىڭ توپىراعىندا وسىنداي ۇلى ادامنىڭ تىرشىلىك ەتكەنى ءۇشىن ريزا, قازاق سپورتى وسىنداي عاجايىپ باپكەردىڭ رۋحى الدىندا ءاردايىم قارىزدار.
سەرىك ءپىرنازار,
«ەگەمەن قازاقستان».
استانا.
———————————–
سۋرەتتەردە: كوگالداعى حوككەيدەن «دينامو» كومانداسى
ەۋروپا چەمپيوندارى كۋبوگىن جەڭىپ الدى. 1983 جىل.
ەدۋارد فەرديناندوۆيچ ايريح.