حالىق سانىنىڭ كۇرت ارتۋىنا سوعىس بولماعان ەلدەر مەن دەموگرافيالىق وسىمگە مۇددەلى مەملەكەتتەردىڭ ساياساتى سەبەپ بولدى. ال الەۋمەتتىك سالا ماماندارىنىڭ مالىمەتىنشە, بۇدان بولەك ادامزاتتى الاڭداتاتىن تاعى ءبىر سەبەپ بار. ول – ادام سانىنىڭ ساپالىق جاعىنان ارتپاۋى. ياعني, كۇتپەگەن, جوسپارلانباعان نەمەسە ايەلدەرگە زورلىق كورسەتۋدەن تۋعان بالالاردىڭ كوبەيۋى. سونىڭ سالدارىنان تاستاندى, بولماسا دەنساۋلىعى كىناراتپەن دۇنيەگە كەلەتىن سابيلەر سانى ارتۋدا. حح عاسىردىڭ 60-جىلدارى ادامنىڭ رەپرودۋكتيۆتىك قۇقىعى ءۇشىن كۇرەسكەن دۇنيەجۇزىلىك قوزعالىس ورىن الدى. وسى قوزعالىستان كەيىن 1969 جىلى بۇۇ جانىنان UNFPA (United Nations Fund for Population Activities – بۇۇ-نىڭ حالىقتىڭ قونىستانۋى سالاسىنداعى قورى) قۇرىلدى. ول – رەپرودۋكتيۆتى جانە جىنىستىق دەنساۋلىقتى قورعاۋ بويىنشا مامانداندىرىلعان مەكەمە. سونداي-اق الەمدەگى قىزداردىڭ تاعدىرىنا الاڭدايتىن, جاسوسپىرىمدەر اراسىنداعى نەكەدەن ساقتانۋعا شاقىراتىن, دەنى ساۋ بالانى تۋ مۇمكىندىكتەرىن كەڭەيتۋدى كوزدەيتىن جەتەكشى اگەنتتىك. UNFPA كەدەيلىكتى جويۋعا باعىتتالعان ساياسات پەن باعدارلامالاردى جاساۋ كەزىندە حالىق قونىستانۋى بويىنشا مالىمەتتەردى پايدالانۋعا, سونىمەن قاتار ءاربىر جۇكتىلىكتىڭ قالاۋلى, ءاربىر بوسانۋدىڭ قاۋىپسىز بولۋىن جانە بارلىق جاستار ءوز پوتەنتسيالدارىن جۇزەگە اسىرۋ ءمۇمكىندىگىن يەلەنۋىن قامتاماسىز ەتۋگە جاردەمدەسەدى. وسى ۇيىمنىڭ كوپتەگەن تۇيتكىلدەردىڭ ءتۇيىنىن تارقاتۋدى كوزدەۋى مەن اتالعان قوزعالىستىڭ ورىن الۋى ءوز تاعدىرىن ءوزى بيلەۋ, ءوز بولاشاعىن ءوزى جاساۋ ارقىلى قاشان بالالى بولۋدى ءوزى شەشۋ مۇمكىندىگىن بەرىپ, ميلليونداعان ايەلدەردىڭ ءومىرىن وزگەرتتى.
UNFPA-نىڭ قۇرىلعانىنا بيىل جارتى عاسىر تولدى. جەتكەن جەتىستىكتەرىنە قاراماستان, جاقىندا جارىققا شىققان «اياقتالماعان جۇمىس: بارلىق ادامنىڭ تاڭداۋ قۇقىعى مەن مۇمكىندىگىن قامتاماسىز ەتۋ» اتتى UNFPA-نىڭ بايانداماسىندا كورسەتىلگەندەي, اتالعان ۇيىم الەم حالقىمەن ءالى دە بىرقاتار شارۋا تىندىرۋ قاجەت.
UNFPA-نىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن 1994 جىلى كايردە حالىقتىڭ قونىستانۋى جانە دامۋى (حقد) بويىنشا حالىقارالىق كونفەرەنتسيا ءوتتى. وعان الەمنىڭ 180 ەلىنەن, ونىڭ ىشىندە قازاقستاننان دا ارنايى دەلەگاتتار قاتىستى. باس قوسقان مەملەكەتتەر «بارلىق ايەلدەر مەن قىز بالالاردىڭ رەپرودۋكتيۆتى دەنساۋلىعىن قورعاۋ, ءبىلىم الۋعا قاتىستى قۇقىقتارىن قامتاماسىز ەتۋ جانە ولاردىڭ مۇمكىندىكتەرىن كەڭەيتۋ – تۇراقتى دامۋ كىلتى» دەگەن تۇجىرىمعا توقتاعان. باياندامادا جازىلعانداي, ايەلدەر مەن قىز بالالار وسى قۇقىقتارىن پايدالانا الاتىن بولسا, ولار وزدەرى ءۇشىن پايدالى بولاتىن شەشىمدەردى جيىرەك قابىلداي الادى جانە جالپى الەۋمەتتىك, ەكونوميكالىق, ءتىپتى ەكولوگيالىق تۇراقتىلىقتى دا ساقتايدى. دەگەنمەن, حقد كونفەرەنتسياسى وتكەننەن بەرگى 25 جىل ىشىندە جۇكتىلىكتىڭ الدىن الۋدى نەمەسە كەيىنگە قالدىرۋدى قالايتىن 200 ميلليوننان استام ايەل زامانعا لايىق كونتراتسەپتسيا ادىستەرىنە جانە ونى ۇسىنۋ قىزمەتتەرىنە, وعان قوسا وسىعان بايلانىستى رەپرودۋكتيۆتى تاڭداۋعا قول جەتكىزە الماۋدا. ناتيجەسىندە ولار ءوز تانىنە قاتىستى بوسانۋ نەمەسە جۇكتىلىكتى جوسپارلاۋ سياقتى شەشىمدەردى قابىلداي المايتىن كورىنەدى.
اتالعان حالىقارالىق ۇيىمنىڭ 50 جىلدىعى مەن قازاقستان قاتىسقان اۋقىمدى كونفەرەنتسيانىڭ 25 جىلدىعىنا وراي ەلوردادا ەلىمىزدەگى دەموگرافيالىق احۋال, رەپرودۋكتيۆتى دەنساۋلىق ساقتاۋ ماسەلەلەرى تالقىلانعان جيىن ءوتتى. UNFPA-نىڭ قازاقستانداعى وكىلى دجۋليا ۆالەزە ۇيىمنىڭ سوڭعى بەس جىلداعى جەتىستىكتەرى مەن الدا اتقارىلاتىن ىستەر تۋرالى باياندادى. ول ەلىمىزدەگى نەگىزگى ماسەلەلەر رەتىندە جاسوسپىرىمدەر اراسىنداعى جۇكتىلىك, گەندەرلىك تەڭسىزدىك, قىز بالالاردىڭ تاڭداۋ قۇقىعىن اتادى. «ايەلدەر ءۇشىن ەركىمەن, ءسۇيىسپەنشىلىكپەن انا بولۋعا جانە جۇمىس ىستەۋگە بولاتىنداي اتموسفەرا قالىپتاستىرۋ قاجەت. بۇل تۇرعىدا ەرلەردىڭ دە جارىن, جۇبىن قولداۋى ماڭىزدى. سونداي-اق جاستاردى وتباسىن قۇرۋ جانە ونىڭ قۇندىلىقتارى تۋرالى ساۋاتتاندىرۋدى ەرتە, وقۋشى كەزدەن قولعا العان ءجون. سوندا عانا جوسپارلى, ماقساتتى جانە ەرىكتى وتباسى قۇرىلادى. ال ونداي وتباسىندا دەنى ساۋ ءارى سانالى بالا دۇنيەگە كەلەدى», دەيدى د.ۆالەزە. ونىڭ ايتۋىنشا, قازاقستان ساياساتى دەموگرافيالىق ءوسىمدى قولدايدى, سونىڭ اسەرىنەن بولار – باسقا مەملەكەتتەرمەن سالىستىرعاندا ايەلدەردىڭ بوسانۋ جيىلىگى جوعارى ەل. ياعني, ەلدەگى ايەلدەر بوسانعاننان كەيىنگى السىزدىكتى, اعزاداعى اۋىتقۋلاردى قالپىنا كەلتىرىپ ۇلگەرمەي, كەلەسى جۇكتىلىككە جول بەرەدى. بۇل ءوز كەزەگىندە انا مەن بالا دەنساۋلىعىنىڭ ناشارلاۋىنا جانە كەي جاعدايدا ولىمىنە الىپ كەلەدى. سوندىقتان رەپرودۋكتيۆتى دەنساۋلىق ساقتاۋ شارالارىن تۇراقتى تۇردە جۇزەگە اسىرىپ وتىرۋ كەرەك.
ال دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنىڭ قوعامدىق دەنساۋلىق ساقتاۋ ساياساتى دەپارتامەنتى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى زاۋرە احمەتوۆا اتالعان حالىقارالىق كونفەرەنتسيادا قابىلدانعان باعدارلامانىڭ ەلدەگى وزگەرىستەرگە اسەرى بولعانىن ايتادى. سوڭعى 25 جىلدا اتقارىلعان ءىس-شارالار ناتيجەسىندە قازاقستانداعى تۋ كورسەتكىشتەرى 19,6 پايىزعا وسكەنى, بالا ءولىمى كورسەتكىشى 3,4 ەسە ازايىپ, انا ءولىمىنىڭ كورسەتكىشتەرى 5 ەسە ازايعانى بايقالادى. «وسىنداي ءناتيجەگە جەتۋگە حالىقارالىق ۇسىنىمدارعا ءسايكەس اكۋشەرلىك پەن پەدياتريا سالاسىندا زامانعا لايىق تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ, حالىقتى وتباسىن جوسپارلاۋ تۋرالى اقپاراتپەن, پروفيلاكتيكالىق تەكسەرىستەرمەن قامتۋ دا جاقسى جاردەمدەستى», دەيدى ز.احمەتوۆا.
قازاقستاندىق قىزداردىڭ تاڭداۋ قۇقىعى مەن مۇمكىندىگىن كورسەتەتىن الەۋمەتتىك روليك اتالعان حالىقارالىق كونفەرەنتسيانىڭ 25 جىلدىعىنا ارنالىپ جاسالعان. ۆيدەو رەجيسسەرى ەكاتەرينا سۋۆوروۆا ەلىمىزدەگى ايەلدەر مەن قىز بالالاردىڭ قۇقىعى, مۇمكىندىگى جانە ولاردىڭ تاڭداۋىنا دەگەن كوزقاراستىڭ قانشالىقتى وزگەرگەنىن كورسەتكىسى كەلگەن. ونداعى 8-13 جاس ارالىعىندا بالالار بولاشاقتا كىم بولعىسى كەلەتىنىن ايتادى. اراسىندا قىزدار حيرۋرگ, ۇشقىش نەمەسە باسشى سەكىلدى قازاقى كوزقاراستاعى قىزعا ءتان ەمەس ماماندىقتاردى اتايدى. بالالارىنىڭ تاڭداۋى تۋرالى اتا-انالارىنان سۇراعاندا ءبىر بولىگى «ول قىز بالاعا ساي ەمەس سالا عوي. مۇمكىن وسكەندە ويىن وزگەرتەر» دەگەن پىكىردە بولسا, ەكىنشى بىرەۋلەرى «مەن بالاما سەنەمىن! ونىڭ قولىنان ءبارى كەلەدى» دەپ دەمەۋ بەرەدى. ال اتا-انالارىنىڭ (كوبىسى انالار) وزدەرىنەن كىشكەنتاي كۇنىندە كىم بولعىسى كەلگەنىن سۇراعاندا 90 پايىزىنىڭ بالا-ارمانىنا جەتە الماعانى انىقتالدى. دەمەك, ولاردىڭ تاڭداۋ قۇقىعى مەن مۇمكىندىك اياسى شەكتەۋلى بولعان.
«شيرەك عاسىردان بەرى نە وزگەردى؟» دەگەن ساۋالعا جاۋاپ ىزدەگەن شارادا ءانشى ءارى UNFPا-نىڭ قازاقستانداعى سپيكەرى اقمارال كوشەرباەۆا: قازاقستاندا ءار 1000 بويجەتكەننىڭ 20-سى 15-19 جاسىندا بالالى بولادى جانە جۇكتى بولۋ كورسەتكىشى ودان دا جوعارى. وتكەن جىلى جۇرگىزىلگەن الەۋمەتتىك زەرتتەۋ ناتيجەسى بويىنشا, وسى جاس شاماسىنداعى قىز بالالاردىڭ ۇشتەن ءبىر بولىگى سەكسۋالدى بەلسەندى جانە كوپشىلىگى قورعالماعان جىنىستىق ارەكەتتەردى قولدانادى», دەيدى. ونىڭ ايتۋىنشا, بۇل دا – قازاقستاندا ءالى دە تىندىراتىن شارۋالاردىڭ كوپ ەكەنىنە دالەل.
UNFPA وكىلدەرى مەن مەرەيتويعا وراي ۇيىمداستىرىلعان شاراعا قاتىسۋشىلار الەمدەگى دەموگرافيالىق جارىلىستى بولدىرماۋعا جانە قازاقستانداعى حالىق سانىنىڭ ساپالى ارتۋىنا جوسپارلانباعان جانە جاسوسپىرىمدەر اراسىنداعى جۇكتىلىكتى توقتاتۋ, تاڭداۋ قۇقىعى مەن مۇمكىندىك اياسىن شەكتەمەۋ, ساۋاتتىلىقتى ارتتىرۋ ارقىلى قول جەتكىزۋگە ۇندەدى.