سەنبى, 13 قازان 2012 7:06
شالقار اۋدانىنىڭ قۇرىلعانىنا سەكسەن جىل تولۋ مەرەكەسىنە قاتىسۋ ءۇشىن رەسپۋبليكامىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن تۋعان مەكەنگە ات باسىن تۋرالاعان پەرزەنتتەر, قادىرلى قوناقتار تويلى ورتادا توعىستى. ءسويتىپ, شەجىرەلى ءوڭىردىڭ وتكەنى مەن بۇگىنى, بەلەستى كەزەڭدەرى ارنالى اڭگىمە ارقاۋىنا اينالدى, تاريح قايتا ءبىر تۇگەندەلىپ, العى كۇننىڭ اتقارىلار ىستەرى دە ارناسىن تاۋىپ جاتتى.
سەنبى, 13 قازان 2012 7:06
شالقار اۋدانىنىڭ قۇرىلعانىنا سەكسەن جىل تولۋ مەرەكەسىنە قاتىسۋ ءۇشىن رەسپۋبليكامىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن تۋعان مەكەنگە ات باسىن تۋرالاعان پەرزەنتتەر, قادىرلى قوناقتار تويلى ورتادا توعىستى. ءسويتىپ, شەجىرەلى ءوڭىردىڭ وتكەنى مەن بۇگىنى, بەلەستى كەزەڭدەرى ارنالى اڭگىمە ارقاۋىنا اينالدى, تاريح قايتا ءبىر تۇگەندەلىپ, العى كۇننىڭ اتقارىلار ىستەرى دە ارناسىن تاۋىپ جاتتى.
اۋداندىق مادەنيەت ۇيىندەگى مەرەكە سالتاناتىندا اۋدان اكىمى راحات سىدىقوۆ جان-جاقتان جيىلعان قوناقتارعا جىلى ءسوزىن ايتىپ, كەشە مەن بۇگىننىڭ بايلانىسىن ساباقتاستىرىپ, ءجۇرىپ وتكەن جولدارعا شولۋ جاسادى. ارنايى دايىندالعان تەلەكورىنىس كوركەمدىك جەلىمەن كوپ كەزەڭدەر سىرىن اشتى. وبلىس اكىمى ارحيمەد مۇحامبەتوۆتىڭ ارنايى قۇتتىقتاۋىن جەتكىزگەن وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى مارات تاعىموۆ زامان اعىمىنا ساي تىرشىلىك كەشىپ جاتقان شەجىرەلى ءوڭىردىڭ ەرتەڭى دە ەلەۋلى وزگەرىستەرگە تولى بولاتىندىعىنا سەنىم ءبىلدىردى. ول بۇل ىزگى ويىن ەل تۇرعىندارىنىڭ بىرقاتار الەۋمەتتىك يگىلىكتەردى كورىپ وتىرعاندىعىمەن, ماسەلەن, قازىردىڭ وزىندە كوپتەگەن جەرلەردە «كوگىلدىر وتىن» پايدالانۋ ءمۇمكىندىگى تۋعاندىعىمەن ساباقتاستىردى. سونداي-اق, الداعى ۋاقىتتا تارتىلاتىن جاڭا تەمىر جول جەلىسى, باسقا دا جاڭا ءوندىرىس ورىندارىنىڭ اشىلۋى كوپتەگەن وزەكتى پروبلەمالاردى شەشۋگە مۇمكىندىك بەرەتىنىن جەتكىزدى. كورشىلەس قىزىلوردا وبلىسى ارال اۋدانىنىڭ اكىمى ءناجىمەددين مۇساباەۆ ىرگەسى بولىنبەگەن, تاريحى تامىرلاس ەكى ءوڭىردىڭ تالاي كەزەڭدەردى بىرگە وتكەرىپ كەلە جاتقانىن تىلگە تيەك ەتتى. استانا, الماتى قالالارىندا جاۋاپتى قىزمەتتەردە ءجۇرگەن شالقارلىق ازاماتتار وزدەرىنىڭ وسى ءوڭىر پەرزەنتتەرى ەكەنىن ماقتان تۇتاتىنىن ايتىپ, كوپشىلىكتى مەرەكەمەن قۇتتىقتادى.سالتاناتتى مەرەكەدە جۋرناليست بەردىباي كەمالدىڭ ستسەناريى بويىنشا رەجيسسەر ەلتاي كەمال ساحنالاعان «باتىرلار رۋحى» اتتى قويىلىمدى تاحاۋي احتانوۆ اتىنداعى دراما تەاترى اكتەرلارى كوپشىلىك نازارىنا ۇسىندى.بۇل ءوڭىر سەكسەن جىلدىق تاريحتىڭ كەشەگى ءبىر بولشەگى بولىپ تابىلاتىن كەڭەستىك كەزەڭنىڭ ورلەۋ جىلدارىندا ارزان ەت پەن ءجۇننىڭ فابريكاسى اتانعانى دا جينالعاندار جادىندا جاڭعىردى.– شالقار ۋەزد اتانعان 1927 جىلدارى بۇل اۋماقتا 42 مىڭداي جىلقى, وسىنداي مولشەردە تۇيە, 56596 سيىر, 153081 قوي, ءتىپتى 47609 ەشكى بولعان. مۇنىڭ ءوزى ءوڭىردىڭ مالعا جايلى بولعاندىعىن كورسەتەدى. 1938 جىلى اۋداندا 50 كولحوز ۇيىمداستىرىلادى, – دەيدى ءوڭىردىڭ كەنەن قارتتارىنىڭ ءبىرى قالماقان تولەۋوۆ.1964 جىلى اۋداندا كولحوزدار بىرىكتىرىلىپ, ون كەڭشار قۇرىلدى. كەيىن ونىڭ ەكەۋى جابىلىپ, سەگىزى 1995 جىلعا دەيىن, ياعني جەكەشەلەندىرۋ كەزەڭىنە دەيىن جەتتى. سول ءبىر تۇستاردا باسقا مال باسىن قوسپاعاندا قوي سانى وڭىردە 370 مىڭعا جەتتى. مەملەكەتكە جىل سايىن 9,0 مىڭ توننا ەت, 750 توننا ءجۇن, 1,0 مىڭ توننا ءسۇت تاپسىرىلدى. «توعىز», «سارىبۇلاق», «ايشۋاق» كەڭشارلارى وداقتىق, رەسپۋبليكالىق جارىستاردىڭ جەڭىمپازى اتاندى. «توعىزدى» شيرەك عاسىرعا جۋىق باسقارعان ناعىم قوبىلاندين سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى اتاندى. قازىر اۋدانداعى 474 شارۋا قوجالىقتارى, ءبىر جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىك جانە ءبىر وندىرىستىك كووپەراتيۆ نەگىزىنەن مال شارۋاشىلىعىمەن شۇعىلدانادى.سالتاناتتى مەرەكە اياسىندا اۋداندىق «شالقار» گازەتىنىڭ دە سەكسەن جىلدىعى ادەمى اتالىپ ءوتتى. ءوڭىر تىنىسىنىڭ شەجىرەسى ىسپەتتى بۇل باسىلىمنىڭ بەدەلى قاي كەزدە دە بيىكتەن ءتۇسىپ كورگەن ەمەس. گازەتتىڭ العاشقى شىعارۋشىسى ءارى رەداكتورى بولعان ءابيدوللا بيەكەنوۆ كەيىن رەسپۋبليكا جوعارعى سوتىنىڭ توراعاسى بولدى. نە-ءبارى وتىز بەس جاسىندا ومىردەن وتكەن تۇلعانىڭ ۇلى, قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى جانىنداعى مەملەكەتتىك باسقارۋ اكادەمياسىنىڭ كافەدرا مەڭگەرۋشىسى, فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور مارات بيەكەنوۆتىڭ كەلىپ, يگى تىلەك ءبىلدىرۋى ۇرپاقتار ساباقتاستىعىن سەزدىرگەندەي. «سوتسياليزم تۋىنان» باستاۋ الىپ, «كوممۋنيزم تاڭى» ارقىلى بۇگىنگى «شالقار» دارەجەسىنە جەتكەن باسىلىمدا تىلەۋجان شويعاريننىڭ شاكىرتتەرى, ءبىر شوعىر جۋرناليستەر ەڭبەك ەتتى. اۋدان اكىمى راحات سىدىقوۆ القالى جيىندا «شالقار» گازەتىنىڭ رەداكتورى قىدىرالى الينگە ارنايى قۇتتىقتاۋ تاپسىرىپ, سىي-سياپات جاسادى. «شامشىراق-اقتوبە» جشس ديرەكتورى مەيىرحان اقداۋلەت ۇلى وزدەرى قامقورلىق اياسىندا ۇستاپ وتىرعان گازەت ۇجىمىنا «نيۆا» اۆتوكولىگىن ءبولىپ, قىزمەتكەرلەرگە اقشالاي سىيلىق بەردى.وسى توي تورىندە بەلگىلى ساتيريك ۇمبەتباي ءۋايديننىڭ بولۋى دا سالتانات ءسانىن ارتتىرا ءتۇستى. ەڭبەك جولىن بالاڭ كەزىندە وسى گازەتتەن باستاعان قازاقتىڭ بەلگىلى قالامگەرىنە ەل اتىنان استىنا ات مىنگىزىلىپ, ۇستىنە شاپان جابىلدى.اۋداندىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىنىڭ جيىرما بەس جىلدىق بەلەسى دە ەرەكشە اتالدى. 1987 جىلدىڭ قاراشا ايىندا ەسىگىن اشقان بۇل مادەني ورىندا العاشقى ۋاقىتتا 500-دەي عانا ەكسپونات بولسا, قازىر ونىڭ سانى سەگىز مىڭنان اسىپ وتىر. مۇراجاي 2007 جىلى كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزىلىپ, مۇنداعى جادىگەرلەر جەتى بولىمگە جيناقتالىپتى. 2009 جىلى وبلىس بويىنشا «ۇزدىك مۋزەي» اتاعىن العان بۇل مۇراجايدا ەسەت كوتىبار ۇلىنىڭ مىلتىعى, ازبەرگەن باتىردىڭ نايزاسىنىڭ ۇشى, قاراعۇل باتىردىڭ قىلىشى, توتان بايدىڭ قازانى, باسقا دا قولعا تۇسە بەرمەيتىن, سيرەك قۇندىلىقتار كەلۋشىلەرگە تاريحتان سىر شەرتەدى. ەندى عانا قۇرىلىسى قولعا الىنعان «شالقار – بەينەۋ» تەمىر جول جەلىسىنىڭ اشىلۋ سالتاناتىندا بەرىلگەن كىلت – مۇراجايدىڭ كەيىنگى ەكسپوناتى.قالا سىرتىنداعى يپپودروم ماڭى ءتۇس اۋا باستالعان دۋمان ورتالىعىنا اينالدى. ۇلتتىق ويىندار, قىز قۋ, تەڭگە الۋ, اۋدارىسپاق, الامان بايگە بىرىنەن سوڭ ءبىرى جالعاسىپ جاتتى. الامان بايگەدە بوزويلىق ءالىم دارحاننىڭ اتى مارە سىزىعىن ءبىرىنشى قيىپ, باس بايگە – جەڭىل اۆتوكولىكتى ولجالادى. ەكىنشى, ءۇشىنشى ورىنداردى تەمىرلىك وتەگەن, ەسەت مىرزاعاليەۆتار ءبولىستى. تۇيە بالۋان بايگەسىندە ازامات تۇرىمبەتوۆ جەڭىس تۇعىرىنا كوتەرىلدى. قالعان سالماق دارەجەلەرىندە اڭساعان امانجولوۆ, قاينار قاجىمۇقانوۆ قارسىلاستارىنا دەس بەرمەدى.ال اقىندار ايتىسىندا شالقارلىق ايان سەيىتوۆ پەن قاينار الاكوزوۆ ءسوز سايىسىندا قاتار شاۋىپ, باس جۇلدەنى قاق ءبولىستى. ەسەنتۇگەل ازيەۆ پەن جۇلدىز قوجابەكوۆا ەكىنشى جانە ءۇشىنشى ورىنداردى يەلەندى. كلاسسيكالىق كۇرەستىڭ ارداگەرى امانعالي تولەباەۆقا جاس ۇرپاقتى جاتتىقتىرىپ ءجۇرگەن جەمىستى ەڭبەگى ءۇشىن قۇرمەت كورسەتىلسە, گرەك-ريم كۇرەسىنەن ءىرى جارىستاردان جەڭىس اكەلە باستاعان جاس تالاپكەر مەيرامبەك نادىرباەۆقا «تەمىر تۇلپار» مەن ارعىماق قاتار سىيلاندى. تويدىڭ ءسانى وسىنداي قۇرمەتتەرمەن جالعاسا ءتۇستى.نۇرمۇحانبەت دياروۆ, جۋرناليست,ساتىبالدى ءساۋىرباي,«ەگەمەن قازاقستان».اقتوبە وبلىسى,شالقار اۋدانى.