بەيسەنبى, 13 جەلتوقسان 2012 7:13
لەنينشىل رۇستەموۆتىڭ قازاق عىلىمىنا قوسقان ەڭبەگى ۇشان-تەڭىز
«ساعات ونبىرلەردىڭ كەزى. ۇزىنشا بويلى, سۇلۋلاۋ كەلگەن ءبىر جىگىت ەنىپ كەلدى. ادەمى جىگىت. جاماناتقا قيىپ اۋىز بارارلىقتاي ەمەس.– ءسىز كىمسىز؟ – دەدىم.– مەن رۇستەم ۇلى زيابەكپىن.
بەيسەنبى, 13 جەلتوقسان 2012 7:13
لەنينشىل رۇستەموۆتىڭ قازاق عىلىمىنا قوسقان ەڭبەگى ۇشان-تەڭىز
«ساعات ونبىرلەردىڭ كەزى. ۇزىنشا بويلى, سۇلۋلاۋ كەلگەن ءبىر جىگىت ەنىپ كەلدى. ادەمى جىگىت. جاماناتقا قيىپ اۋىز بارارلىقتاي ەمەس.– ءسىز كىمسىز؟ – دەدىم.– مەن رۇستەم ۇلى زيابەكپىن.
كەسكىنىنە قاراي قالدىم… اڭگىمەگە كىرىستىك. سويلەگەن ءسوزى ەتىمنەن ءوتىپ, ءسۇيەگىمە جەتتى. شەشەن, ءسوز تاپقىش جىگىت ەكەن. وزىمشە دالەلدەرىمدى ايتايىن دەپ ەدىم, اۋزىمدى اشتىرمادى. بار تاپقانىم, «كادىك» دەي بەرىپپىن. زيابەك ءوز ءسوزدەرىن ايتىپ ءجۇرىپ كەتتى».بۇل اتاقتى جازۋشى ءسابيت مۇقانوۆتىڭ وڭتۇستىك وڭىردەن شىققان ايتۋلى اقىن, جۋرناليست, قوعام قايراتكەرى, كەيىن جالعان جالامەن ستاليندىك رەپرەسسيانىڭ قۇربانىنا اينالعان, زيابەك رۇستەموۆكە «ەڭبەكشىل قازاق» گازەتىنىڭ 1926 جىلعى 19 تامىزداعى № 618 سانىندا بەرگەن سىپاتتاماسى. زيابەك – عالىم اعامىز لەنينشىل رۇستەموۆتىڭ اكەسى.مەنى ول كىسى ستۋدەنت كەزدەن جانىنا تارتتى. ديپلومدىق جۇمىستى قورعايتىن كوكتەم كەزى. دەكانىمىز – تەمىربەك قوجاكەەۆ. قورعاۋ كوميسسياسىنىڭ جۇمىسىنا پرورەكتور لەنينشىل رۇستەموۆ قاتىسادى دەگەندى ەستىگەنمەن, بۇل سوزگە اسا ءمان بەرمەگەنمىن. كوزىندە كوزاينەگى بار, اتجاقتى, ۇزىن بويلى جىگىت اعاسى كەلىپ, ديپلوم جۇمىستارىمىزدى ءۇنسىز تىڭداپ وتىردى. مەنىڭ كەزەگىم كەلگەندە بىرنەشە رەت سۇراق قويدى. ديپلوم جۇمىسىن قورعاپ بولعان سوڭ, جاڭاعى كىسى تەمىربەك قوجاكەەۆپەن بىرگە قاتار تۇرىپ, قولىمدى قىسىپ: «جاقسى زەرتتەلگەن دۇنيە ەكەن, كەلەسى كانديداتتىق جۇمىسىڭنىڭ تاقىرىبى دا سول بولسىن», دەدى. سوندا بارىپ بۇل ادام باعاناعى ايتقان پرورەكتورىمىز لەنينشىل اعا رۇستەموۆ ەكەنىن ءتۇسىندىم. ەرتەڭىنە رەكتوراتتىڭ 12-قاباتىنداعى كابينەتىنە باردىم. ول كىسى ورنىندا ەكەن. «باسىندا قازىعۇرتتىڭ…» دەگەن جاڭا شىققان كىتابىنىڭ العاشقى بەتىنە: «بىتەر ءىستىڭ باسىنا, جاقسى كەلەر قاسىنا. ل.رۇستەموۆ», دەپ قول قويىپ, ماعان ۇسىندى. ءسويتىپ, عىلىمعا العاش قادام باسقان اسپيرانت كەزدە لەكەڭنىڭ قولتىعىما قىستىرىپ جىبەرگەن سول كىتابى ماعان ءبىراز ازىق بولدى. وسى تاقىرىپتاعى كانديداتتىق ديسسەرتاتسيامدى قورعاپ شىعۋمەن قاتار, اقىن, پۋبليتسيست, قوعام قايراتكەرى زيابەك رۇستەموۆ جايلى «زيابەك اقىن مۇراسى» اتتى مونوگرافيامدى جارىققا شىعاردىم. ستۋدەنت كەزدە جاي ارالاس-قۇرالاس بولعانمەن, اعامىزدىڭ ىشكى ءدۇنيەسىن شىن ۇعا الماعانىمدى زيابەك اقىندى زەرتتەي ءجۇرىپ, كەيىن ءتۇسىندىم.سويلەگەن كەزدە ماقالداپ, استارلاپ, ءار سوزىنە سالماق بەرەتىن لەكەڭ نكۆد-دان كورگەن قورلىعى بولار, كوپشىلىك ورتاسىندا اڭگىمەگە ساراڭ ءارى وتە اباي بولاتىن. وقىستان قاراي قالعان ادامعا كوزىنىڭ تۇڭعيىعىنداعى مۇڭ مەن قايعى انىق بايقالۋشى ەدى. سابىرلى دا سالماقتى اعامىزدىڭ قارا قىلدى قاق جارعان ءادىلدىگىنەن قايمىعاتىن تابانىنىڭ ءبۇرى جوق جاندار ول كىسىدەن الىس جۇرەتىن. تەرەڭ ءبىلىم, اقىل-پاراسات لەكەڭدى مينيستر دارەجەسىنە كوتەرسە, بويىنا اتادان بەرىلگەن ادامگەرشىلىك قاسيەتتەر ونى اينالاسىنا سىيلى ەتىپ تانىتتى.ءوز ءىسىنىڭ بىلگىرى, ءبىلىم سالاسىنىڭ ءىرى ۇيىمداستىرۋشىسى لەنينشىل رۇستەموۆ اكەسى زيابەك جالا جابىلىپ يتجەككەنگە ايدالعاندا بار-جوعى 5 جاستا بولاتىن. بۇل قازاق حالقىنا قاسىرەت بوپ تونگەن 1937 جىل ەدى. قازاق زيالىلارىنىڭ الدى قىناداي قىرىلىپ, سوڭى ءتۇرمەگە قامالىپ جاتقان. قوعامعا قاۋىپتى ادامداردىڭ ءبىرى رەتىندە زيابەككە دە «حالىق جاۋى» دەگەن قالاقشا ءىلىنىپ, يت تۇمسىعى وتپەس كولىمانىڭ قالىڭ ورمانىنا جىبەرىلەدى. لەنينشىلدىڭ اپكەسى ماليكا مەن اعاسى شاحزادانى سول كەزدە ءىستى بولعاندار مەن حالىق جاۋلارىنىڭ بالالارى تاربيەلەنەتىن تۇركىستانداعى ورىس بالالار ۇيىنە تاپسىرادى. ۇلى مەن قىزىنان كوز جازىپ اڭىراپ قالعان قاليپا شەشەي كەنجە ۇلى لەنينشىلدى ەرتىپ توركىنىن پانالايدى. بالالارى مەن جارىنان تىرىدەي ايىرىلىپ, ىشتەگى شەر-قۇسالىققا شىداماعان سورلى انا ول جەردە دە بايىز تاۋىپ تۇراقتاماي, جارىق دۇنيەنىڭ جىلۋىنا زار بولىپ, قىرىق كۇن وتكەننەن كەيىن بۇل ءفاني دۇنيەمەن قوشتاسادى. انادان ايىرىلعان لەنينشىل ەندى ءتىرى جەتىم اتانىپ, اعايىن-تۋىستى پانالاپ كۇن كورەدى. ويتپەسكە امالى دا جوق بولاتىن. سەبەبى, سول جىلدارداعى اشارشىلىق ءوزى سەكىلدى تالاي جاستىڭ ءومىرىن بىرىنەن سوڭ ءبىرىن جالماپ جاتقان.– كەيدە ءبىز بەيبىت ءومىردىڭ قادىرىن ءبىلمەيمىز. سول كەزدەر ەسىمە تۇسسە, تۇلا بويىم تۇرشىگىپ, ەرەكشە قورقىنىشپەن ەسكە الامىن, – دەيتىن كەيىن اڭگىمەسىندە لەنينشىل رۇستەموۆ. – بىرىنشىدەن, كورەر جارىعىمنىڭ تاۋسىلماۋى بولسا, ەكىنشىدەن, كوپ قىرعىننىڭ ىشىنەن امان قالۋىم ناعاشىلارىمنىڭ ارقاسى. ولار مەنىڭ ەر جەتۋىمە كومەكتەستى. قارا تانىپ, وقي الاتىن حالگە جەتكىزدى. ارادا ون جىل وتكەننەن كەيىن, اپكەم ءماليكامەن, اعام شاحزادامەن كەزدەستىم. اكەم قايتىپ ورالعاننان كەيىن ءبارىمىزدى ءبىر جەرگە جينادى. سول كەزدەگى ءبىزدىڭ ءتۇرىمىزدى كورسەڭىز عوي! جايپاپ وتكەن جويقىن ورتتەن امان قالعان, سويديعان تامىرسىز تەرەكتەي تورتەۋمىز ءتورت ءتۇرلى بولاتىنبىز. ورىسشا ءتاربيەلەنگەن ءاپكەم مەن اعام ءبىر اۋىز قازاقشا ءبىلمەيتىن. ال مەن بولسام, ورىسشادان ماقۇرىممىن. ءبىر-ءبىرىمىزدى ءتۇسىنىسە الماي, جات ادامنىڭ بالاسىنداي ءبىراز كۇن بىرگە جۇردىك. تاعدىر تۋعانىڭدى جات قىلايىن دەسە وسى ەكەن. باۋىرىڭ ەكەنىن ءبىلىپ, بۇيرەگىڭ بۇرىپ تۇرعانىمەن, ءتاربيەمىز ەكى ءتۇرلى بولعاندىقتان دا ءبىزدىڭ بالالىق شاعىمىز وزگە بالالارداي شات-شادىمان قۋانىشتا وتپەدى. بارىنە ۋاقىت ەمشى, ءبىزدىڭ جارامىز بەرتىن كەلە جازىلدى.1944 جىلى اكەلەرى «جازاسىن وتەپ» ايداۋدان ورالعان كەزدە, العاش كورىپ تانىماي قالعاندارى دا ەسىندە. قالاي ۇمىتسىن, 42 جاستاعى اكەسى ەمەس, الپىستان اسقان ءبىر قاريا كىرىپ كەلگەندەي كورىنگەن. ون جىل كورگەن ازاپتىڭ سوراپتارى نۋلى جەردى سورعا اينالدىرعانداي شاشىن اپپاق قۋداي قىلىپ, ايقىن ءىز سالىپتى. ءجۇزى ءاجىم-ءاجىم, باياعى ەڭسەگەي الىپ دەنەدەن دە ەشتەڭە قالماعان. قوس قولىنىڭ التى ساۋساعى اشىلىپ, جازىلمايدى ەكەن. 1937 جىلعى جاپپاي جازالاۋ كەزىندە نكۆد جەندەتتەرى «شەتەلدىڭ تىڭشىسىسىڭ» دەپ ابدەن قيناپ ازاپتاعان. تىرناقتارىنىڭ استىنا ينە جۇگىرتىپ, ۇرىپ سىندىرعان. باسقا دا قيناۋدىڭ نەشە ءتۇرلى ادىستەرىن قولدانعان. كولىمانىڭ نۋ ورماندارىندا ون جىل جازاسىن وتەپ ورالۋ, بۇل «ەت تۋراعىشتان» امان شىعۋ, ءبىر قۇدايدىڭ زيابەك اقىنعا دەگەن سىيى-تۇعىن.زيابەك رۇستەموۆ ايداۋدان ورالعاننان كەيىن اۋىلداعى جەتى جىلدىق مەكتەپكە مۇعالىم بولىپ ورنالاسادى. بىراق, ارتىنان ءبىر ايدان كەيىن كەڭەستىك پارتيا «حالىق جاۋىنىڭ بالا وقىتۋعا پراۆوسى جوق» دەپ جۇمىستان بوساتىپ جىبەرەدى. ءبىر كەزدە پارتياعا سەنگەن زيابەك اقىن, ەندى ومىردەن ءبىرجولا ءتۇڭىلەدى. ازاپ, قورلىققا شىداي الماي, ىشتەي نالىپ, اۋرۋعا شالدىعادى. بىراق, قانمەن بەرىلىپ, بويعا سىڭگەن دۇنيە قاشاندا قويسىن با, قايسار اقىن قولىنان قالامىن تاستاماي, تۋعان جەرگە, ەلىنە دەگەن ءسۇيىسپەنشىلىگىنىڭ كورىنىسى رەتىندە بىرنەشە قيسسا, داستاندار جازىپ قالدىرادى. ەسكىشە وقىعان زيابەك اراب قارپىمەنەن جازىلعان «وتىراباد اڭىزى», «كەيكى باتىر» سياقتى تاريحي تانىمى مول ولەڭ-جىرلاردى ءدۇنيەگە اكەلدى. ول كەزدە مەكتەپتە وقىپ جۇرگەن لەنينشىل اكەسىنىڭ جازۋىن تۇسىنبەي ابدەن قينالاتىن. ال, اكەسى بولسا بالاما زيانى تيەدى دەپ ويلادى ما قايدام, توماعا-تۇيىق كۇي كەشىپ, ول قارىپتەردى تۇسىندىرۋگە دە اسا كوپ ق ۇلىق تانىتپادى. زيابەك اقىن اۋرۋدان تيتىقتاپ, قالجىراپ جۇرگەن كۇندەرىنىڭ بىرىندە قاسىنا لەنينشىلدى شاقىرىپ بىلاي دەيدى: «كەنجەم, بار ءۇمىتىم سەندە. ۇلكەن ۇلىم مەن قىزىم تاعدىردىڭ تالكەگىمەن ورىسقا اينالدى. ايتەۋىر تۇبىندە ءبىر جارىق كورەدى-اۋ دەگەن ءۇمىتپەن جازعان-سىزعاندارىمدى جيناي بەردىم. كەيىن ەر جەتىپ, ەس بىلگەندە بۇگىنگى اكەڭنىڭ ءحالىن تۇسىنەرسىڭ, وسى مۇراعا يە بول. ۋاقىت ءوتىپ, زامان تۇزەلگەن كەزدە اراب قارپىنەن اۋدارىپ, كەيىنگى ۇرپاققا مۇرا ەتىپ قالدىرار, مەنىڭ تاپسىرار بار اماناتىم دا وسى», – دەپ اۋىر كۇرسىنگەن. وسى اڭگىمەدەن كەيىن اياۋلى اكە, قايسار اقىن زيابەك رۇستەموۆ كوپ ۇزاماي, 1948 جىلى قىرىق التى جاسىندا كوز جۇمادى. ال, لەنينشىل بولسا مەكتەپ بىتىرگەننەن كەيىن ەش ويلانباستان اكە اماناتىن ورىنداۋ جولىندا تاشكەنتتەگى ورتا ازيا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ شىعىستانۋ فاكۋلتەتىنە وقۋعا ءتۇسەدى. اكە اماناتى ءورشىل, تالاپشىل جاستىڭ ارقاسىندا, تەك, وتىز جەتى جىل وتكەنەن كەيىن عانا ورىندالىپ, زيابەك اقىننىڭ جيناقتاعان مۇراسىن عالىمدار ن.كەلىمبەتوۆ پەن م.دۇيسەنوۆتىڭ العىسوزىمەن 1982 جىلى جەكە كىتاپ ەتىپ جارىققا شىعاردى.ول اركەز اكەنى ارداقتاي بىلەتىن, اماناتىنا ادال جان ەدى. 1992 جىلدىڭ تامىز ايى. وسى جىلدىڭ 8 تامىزى لەنينشىل زيابەك ۇلىنىڭ 60 جىلدىعىنا تۇسپا-تۇس كەلگەندىكتەن دە رەسپۋبليكالىق اقپارات قۇرالدارىندا ول تۋرالى ءارتۇرلى قوعامدىق ۇيىمدارمەن قاتار بىرگە ىستەگەن قىزمەتتەستەرى, جەرلەستەرى بىرىنەن سوڭ ءبىرى جارىسا جازىپ جاتتى. اسىرەسە, وڭتۇستىك ءوڭىر لەكەڭنىڭ ۇلكەن جەتىستىكتەرىمەن قاتار, عىلىمعا سىڭىرگەن ەڭبەگىن اسا زور ماقتانىشپەن ەسكە الدى. كەڭەس ۇكىمەتى قۇلاپ, ەلدە ەكونوميكالىق قيىن جاعداي ورىن السا دا, ول تۋىپ وسكەن كەلەس ءوڭىرى ۇلان-اسىر توي قامىنا كىرىستى. اباي اۋدانىنىڭ اكىمشىلىگى ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ءبىر توپ عالىمدارىمەن قاتار رەسپۋبليكانىڭ ءبىر توپ زيالىلارىنا ارناپ 50 ادامعا پويىزعا بيلەت الىپ, اكەسى زيابەك جاتقان قوڭىر توبە – كوممۋنا اۋىلىنا شاقىردى. ۋنيۆەرسيتەتتىڭ سول كەزدەگى عىلىمي جۇمىستار جونىندەگى پرورەكتورى, بۇگىنگى بەلگىلى عالىم, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى زۇلقايىر ايمۇحامەت ۇلى مانسۇروۆ باستاعان اكادەميك عايرات ساپارعاليەۆ, فيلوسوف زەينوللا قاريەۆ قوستاعان (ىشىندە اسپيرانت مەن دە بارمىن) ءبىر توپ ادام تامىزدىڭ باس كەزىندە لەنينشىل رۇستەموۆتىڭ 60 جىلدىعىن, اكەسى زيابەك رۇستەموۆتىڭ 90 جىلدىعىن تويلاۋعا وڭتۇستىككە اتتاندىق.ارقاشاندا قوناقجاي وڭتۇستىك ءوڭىر الماتىدان كەلگەن قوناقتاردى قۇشاق جايا قارسى الدى. شىمكەنتكە, ودان ءارى كوممۋنا اۋىلىنا جەتكەنشە كۇتۋشىلەر جاعى قوناقتارىنىڭ اياعىن جەرگە تيگىزگەن جوق. اعىل-تەگىل, كول-كوسىر پەيىلدى كورىپ, ءبىز رازى بولدىق. شاعىن عانا مادەنيەت ۇيىنە اۋىلدىڭ كارى-جاسى تۇگەل جينالعان. قولدارىندا شوق-شوق گۇل. اۋىلدا وتكەن وسى عىلىمي كونفەرەنتسيادا زيابەك اقىننىڭ ءىرى قالامگەر بولۋىمەن قاتار, وڭتۇستىك وڭىردە ءالى دە اتى اتالماي, لايىقتى باعاسى بەرىلمەي جاتقاندىعى ايتىلدى. شىعارماشىلىعىن زەرتتەۋدەگى اقتاڭداقتارعا ادەيى توقتالۋ كەرەكتىگى, كونەكوز قاريالارمەن قاتار عالىمدار اراسىندا كەڭىنەن ءسوز بولدى. كونفەرەنتسيانىڭ سوڭعى جاعىندا ءسوز اۋانى لەنينشىل رۇستەموۆكە اۋا باستاعان كەزدە, اعامىز مىنبەگە كوتەرىلىپ: «مەن تۋرالى ءالى دە ايتىلار, جازىلا جاتار, ال, مەنىڭ اكەم تۋرالى وڭ پىكىر ايتقاندارىڭىز ءۇشىن كەلگەن عالىمدارعا, بارشا جۇرتشىلىققا ۇلكەن راحمەتىمدى ايتامىن», – دەپ تولقي سويلەدى, ءوزىن ماقتار تۇستا سىرعاقتاپ, سىتىلىپ شىعا بەردى.ءبىز كەيىن تۇسىندىك, لەنينشىل اعانىڭ سول كەزدەگى ويى دا, ماقساتى دا ءوزىنىڭ تۋعان كۇنىن تويلاۋ ەمەس, اكەسى تۋرالى ءالى دە ايتۋعا بولمايتىن اقتاڭداق بەتتەردىڭ سىرلارىن اشۋ ەكەن عوي. سول عىلىمي باس-قوسۋدان كەيىن مەن عىلىمي جۇمىستى شىنداپ قولعا الدىم, عىلىمي ورتادا زيابەك اقىن تۋرالى وڭ پىكىرلەر قالىپتاسا باستادى. اباي اۋدانىندا تۇراتىن كەلەستىك اقساقال ءشىنالى ارتىعاليەۆتىڭ جوشى قارامان ۇلى تۋرالى جازعان كولەمدى ماقالاسى جارىققا شىقتى. تىڭ دەرەكتەر پايدا بولا باستادى.لەنينشىل رۇستەموۆ 1953 جىلى تاشكەنتتەگى ورتا ازيا ۋنيۆەرسيتەتىن ءبىتىرگەننەن كەيىن, تالدىقورعان وبلىسى, اقسۋ اۋدانىنداعى ى.التىنسارين اتىنداعى ورتا مەكتەپتە ورىس ءتىلى مەن ادەبيەتى ءپانىنىڭ مۇعالىمى بولىپ ەڭبەك جولىن باستايدى. مىنە, اكە مۇراتى العاش ورىندالعان كۇن دە وسى بولاتىن. ويتكەنى, توزىپ كەتكەن رۇستەموۆ اۋلەتىنىڭ كوپ جىلداردان كەيىن ادام قاتارىنا قوسىلىپ, جىعىلعان تۋىنىڭ قايتا تۇزەلگەن شاعى ەدى. ءوز ىسىنە مىعىم, العان بەتىنەن قايتپايتىن جاس مامان مەكتەپتە قىزمەت ىستەي ءجۇرىپ, ءبىلىمىن ودان ءارى تولىقتىرۋدى الدىنا ماقسات ەتىپ قويدى. 1958-1962 جىلدارى س.م.كيروۆ اتىنداعى قازمۋ-دىڭ, ءبۇگىنگى ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ فيلولوگيا فاكۋلتەتىنە اسپيرانتۋراعا تۇسەدى. قازاق ءتىلى كافەدراسىنىڭ اسپيرانتى لەنينشىل ءرۇستەموۆ وقي ءجۇرىپ قوعامدىق جۇمىستارعا دا بەلسەنە ارالاسادى.لەنينشىل اعانىڭ قازاق حالقىنا دەگەن شەكسىز ماحابباتى, ۇلتتىق ىشكى ۇستانىمى ءبىر قاراعاندا سىرت كوزگە بايقالا بەرمەگەنىمەن, سىنعا تۇسەر ساتتە بۋىرقانىپ, بۇرقانىپ سىرتقا شىعاتىن-دى. كەڭەس ءداۋىرىنىڭ قىلىشىنان قان تامعان قيىن زامانىندا لەكەڭنىڭ ارقاسىندا تالاي ادام جازادان امان قالدى. ءادىل سىن, ورىندى پىكىردەن ول كىسى ەشقاشان قاشپايتىن, قايتا سونداي ورتادا شىڭدالىپ, جىگەرىن نامىسىنا جانيتىن-دى. قازاق ۇلتىنىڭ بىلىمگە قۇشتار ەمەستىگىنە جانى اشىپ, قازاق بالالارىنىڭ عىلىم دا ءوزى, مال دا ءوزى دەيتىن اباي سوزدەرىن ەسكەرمەيتىندىگىن كورىپ قىنجىلاتىن. حالىق جاۋىنىڭ بالاسى رەتىندە اكەسى كورگەن ازاپتى كورمەسە دە, ودان كەم ەمەس كەمسىتۋلەر مەن قورلىقتى باسىنان وتكىزدى. سىن ساعاتتاردا ورگە جۇزگەن جاۋلارى: «بۇل الگى حالىق جاۋىنىڭ بولتىرىگى», دەگەن ءبىر اۋىز سوزبەن مۇنىڭ تاسىن تومەن قاراي دومالاتاتىن. وسى جولدا تالاي قۇقاي دا جەدى, بىراق ار جولىنان اتتاعان جوق. ادىلەتتىلىگىنەن اينىماي ومىرگە تۋرا قارادى. ەل مۇددەسىن ءوز ءمۇددەسىنەن جوعارى قويدى. قاجەت جاعدايدا قورقىپ قالعان جوق, باسىن ءبايگەگە تىكتى.كەڭەس ءداۋىرىنىڭ قازاقستاننىڭ رەسەيگە ءوز ەركىمەن قوسىلعانىن جىرلاپ, ماداقتاپ انگە قوسىپ, جاتقان كەزدەگى ءبىر باسقوسۋدا عالىمدار اراسىندا قازاقستاننىڭ رەسەيگە ءوز ەركىمەن قوسىلۋى ءسوز بولادى. اقساقال اكادەميكتەردەن باستاپ عىلىمعا جاڭا قوسىلعان اسپيرانتقا دەيىن بۇل وقيعانىڭ قۇندىلىعى مەن تاريحتاعى ورنىن دارىپتەپ, اۋىزدارى-اۋىزدارىنا جۇقپاي سايراپ جاتادى. بۇل تاۋەلسىزدىگىمىزگە قول جەتكىزۋگە تاياۋ قالعان 1987 جىل. قازاقستان رەسەيگە ءوز ەركىمەن قوسىلعاندىقتان دا, ەندى ودان اجىراۋ ەشقاشان مۇمكىن ەمەس دەگەن پىكىرگە توقتايدى كوپشىلىك. ءدال سول كەزدە شىداي الماي, شىتىناپ, ورنىنان تۇرعان لەنينشىل رۇستەموۆ: «سىزدەر نە دەسەڭىزدەر ول دەڭىزدەر. مەن بىلەتىن تاريحقا جۇگىنسەك, ءبىز رەسەيگە ءوز ەركىمىزبەن قوسىلعان ەمەسپىز, قايتا ورىستار كۇشپەن باسىپ العان», – دەپ ساڭق ەتتى. زال تىم-تىرىس. ءاپ-ساتتە قۇر ءسوز قۋعان جالعان ساياساتكەرلەردىڭ اۋىزىنا قۇم قۇيىلىپ, باعانادان كوپىرگەن كوبىكتەي لەپىرمە ءسوزدەر ساپ تىيىلدى. القىنىپ, ىسىنگەن عالىمداردىڭ ارىنداعان اعىنى باسىلىپ, اڭتارىلىپ قالعان.مىنە, مۇنداي كوزسىز ەرلىكتەر لەنينشىل رۇستەموۆتىڭ ەلى ءۇشىن, حالقى ءۇشىن قانداي دا بولسىن تاۋەكەلگە باراتىندىعىن كورسەتەدى.1962 جىلى اسپيرانتۋرانى ۇزدىك ءبىتىرگەن لەنينشىل رۇستەموۆ بەلگىلەنگەن ۋاقىتىندا كانديداتتىق ديسسەرتاتسياسىن قورعاپ, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى دەگەن عىلىمي اتاعىن الادى. سول جىلى جوعارى وقۋ ورنىنا قالدىرىلىپ, اسسيستەنت, اعا وقىتۋشى, دوتسەنت قىزمەتتەرىن اتقارادى. ءوز ءىسىنىڭ مامانى, بىلگىرى ءارى ءىرى ۇيىمداستىرۋشىسى بولىپ تانىلعان ازامات 1973-1976 جىلدارى تالدىقورعانداعى ءى.جانسۇگىروۆ اتىنداعى پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتتىڭ رەكتورلىعىنا تاعايىندالادى. جەتىسۋعا ورالعان لەنينشىل رۇستەموۆ قىزمەتكە بىلەك سىبانا كىرىسىپ, ەلدىڭ قۇرمەتىنە بولەنەدى, مەملەكەت باسشىلارىنىڭ نازارىنا ىلىگەدى. 1977-1989 جىلدارى ورتالىق كوميتەت ۇسىنىسىمەن قازاق كسر وقۋ مينيسترىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتىنە تاعايىندالادى.حالىقپەن بىتە قايناسقان لەنينشىل زيابەك ۇلى قانداي بيىكتەردى باعىندىرسا دا, ادامي قالپىنان ءبىر اينىعان ەمەس. ءمينيستردىڭ ورىنباسارىمىن دەپ ماردىمسىپ, ماڭعازدانعانىن دا ءبىر ادام كورمەپتى. عىلىممەن شۇعىلدانا ءجۇرىپ, حالىق اعارتۋ ىسىندەگى كۇرمەۋى قيىن كۇردەلى ماسەلەلەردى تاباندىلىقپەن شەشە ءبىلدى. ول ۇنەمى جاستارعا ءۇمىت ارتاتىن, كەيىنگى بۋىندى قادىرلەيتىن, قۇرمەتتەيتىن. «ءبىز ەشكىم دە ەمەسپىز, ءبىز تەك وتكەندەر مەن كەلەر ۇرپاق اراسىن جالعاستىرۋشى زۆەنومىز», دەگەن شىعىس ناقىلىن بەرىك ۇستاناتىن. سەكسەنىنشى جىلداردا بەرىك قالىپتاسقان قىرىقتان اسپاي كانديداتتىق, الپىستان اسپاي دوكتورلىق قورعاۋعا بولمايدى دەگەن قاتە پىكىردى جوققا شىعارىپ, قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ سول كەزدەگى باسشىسى د.ا.قوناەۆقا كىرىپ, كوپتەگەن وتىز بەن قىرىقتىڭ اراسىنداعى جاس عالىمداردى وبلىستارعا ءجىبەرتۋگە مۇرىندىق بولعان دا وسى لەكەڭ. بۇگىنگى ءبىلىم سالاسىندا جۇرگەن اعا بۋىن وكىلدەرىنىڭ كوپشىلىگى لەنينشىل رۇستەموۆتى سول سەبەپتى وزدەرىنە ۇستاز سانايدى.بەلگىلى عالىم, شىعىستانۋشى اعامىز 1989 جىلى بۇگىنگى ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنە وقۋ ءىسى جونىندەگى پرورەكتور بولىپ ورالادى. بۇندا دا تالاپشىل لەكەڭ جۇمىسىن ءوز دەڭگەيىندە كورسەتە ءبىلدى. بىرەۋگە جاقتى, ءبىرەۋگە جاقپادى بىراق, ول بىربەتكەي, ۇلاعاتتى ۇستاز رەتىندە ستۋدەنتتەر ەسىندە قالدى. 1991 جىلى كازمۋ-دىڭ شىعىستانۋ فاكۋلتەتىنىڭ دەكاندىعىنا, كەيىننەن يران جانە تۇرىك فيلولوگياسى كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىلىگىنە تاعايىندالدى. ءبىلىم-عىلىم سالاسىنداعى ۇزاق جىلدارداعى ولشەۋسىز ەڭبەگى ەسكەرىلىپ, پروفەسسور عىلىمي اتاعى بەرىلدى. يرانتانۋدىڭ قازاقستانداعى نەگىزىن سالدى. مىڭداعان شاكىرت تاربيەلەپ, وسى جولعا باۋلىدى.
لەنينشىل زيابەك ۇلىنىڭ و باستاعى ۇستانىمى دا قاتارلاستارىنان وزگەشەلەۋ بولاتىن. ويتكەنى, ول ءىلىم-ءبىلىم كىلتىن قۇر جىلتىرعا ءۇيىر باتىستان ەمەس, قايماعى قالىڭ شىعىس جۇرتىنان ءىزدەيتىن-ءدى. شىعىس عۇلامالارىنىڭ تەرەڭ فيلوسوفياسىن, ۇلكەن داستاندارىن قازاق جاستارىنىڭ بىلگەنىن قالايتىن, ءوزى دە توم-توم داستانداردى جاتقا ايتاتىن-دى. ءىرى داستانداردى جاتقا ايتۋ-ادامنىڭ جادىن جاڭارتۋمەن قاتار ەستە ساقتاۋ قابىلەتىن دە جوعارىلاتاتىندىعىن ايتىپ وتىراتىن. شىركىن, ەلىمىز ەگەمەندىك الىپ, ءتاۋەلسىز بولساق, وندا شىعىستانۋ ينستيتۋتى, ءتىپتى بولماعاندا شىعىستانۋ فاكۋلتەتى بولسا دەپ ارماندايتىن. قازىر مىنە, قۇدايعا شۇكىر سول عۇلاما عالىم ارمانى ورىندالعانداي. ءبىلىمنىڭ قارا شاڭىراعى سانالاتىن ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە ءوز الدىنا وتاۋ تىككەن شىعىستانۋ فاكۋلتەتى بۇگىندە جىل ساناپ كوركەيىپ, دامىپ كەلەدى.لەنينشىل زيابەك ۇلى ارتىنا بىرنەشە بۋىنعا جەتەرلىك, بىرنەشە ۇرپاق پايدالانار عىلىمي مول قازىنا قالدىردى. ءبىلىم-عىلىمعا قاتىستى ورەلى ماقالالارىن ەسەپتەمەگەننىڭ وزىندە ءاركىمنىڭ ءتىسى باتا بەرمەيتىن ۇلكەن تومدىق اراب, يران كىرمە ءسوزدەرىنىڭ قازاقشا, ورىسشا تۇسىندىرمە ءسوزدىگىن جاسادى. بۇل قازاق فيلولوگياسىنا قوسىلعان سۇبەلى ەڭبەك, وكىنىشكە قاراي, ونىڭ قادىر-قاسيەتىن ءالى كۇنگە تۇسىنبەي كەلەمىز. ءبىر-بىرەۋى التى ءجۇز, جەتى ءجۇز بەتتەن تۇراتىن پارسى ءتىلىنىڭ ءىزاشار سوزدىك كىتابىن جاساۋدا قانشالىقتى تەر توگىلگەنىن, ايتا كەلىپ, يراننىڭ عۇلاما عالىمى سامارە:– لەنينشىل رۇستەموۆ مەن تانيتىن قازاق عالىمدارىنىڭ ىشىندەگى بىرەگەيى. پارسى تىلىندەگى ول بىلەتىن كەيبىر سوزدەردى پارسىلاردىڭ وزدەرى دە ءبىلمەيدى. عىلىمعا وسىنشا تەرەڭدەپ ەنۋ, ءوزگە تىلدەگى سوزدىك قوردى تۇگەلگە جۋىق قامتۋ قازاق عالىمى تۇگىلى دامىعان ەلدەردەگى كوپ عالىمداردىڭ قولىنان كەلە بەرمەيتىن ءىس. سوزدىك جاساۋ كوز مايىڭدى تاۋىسىپ, شۇقىلاپ وتىرار تاباندىلىقپەن قاتار زەردەلىلىكتى قاجەت ەتەدى. ال, بۇل ۇلكەن ەڭبەككە قانشالىقتى قاجىر-قايرات جۇمسالاتىندىعى وسىنداي جۇمىسپەن اينالىسقان جاندارعا عانا ايان. مەن ول كىسىنى ناعىز باتىر دەر ەدىم, ول ءوز ەلىنىڭ بولاشاق ۇرپاعى ءۇشىن ولمەس مۇرا قالدىرىپ كەتتى, – دەيدى.تەھران ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى يادوللا سامارە مىرزانىڭ بۇلايشا ەسكە الۋى قازاق حالقىنا, ونىڭ بىرەگەي ۇلدارىنا دەگەن اسا ۇلكەن قۇرمەتى بولسا كەرەك. سول كىسىنىڭ قولداۋىمەن اكادەميك ساعىندىق ءساتىبالديننىڭ كومەگىمەن يران, پارسى ءتىلىنىڭ سوزدىگى تۋرالى كىتاپ لەكەڭ ومىردەن وتكەننەن كەيىن ءدۇنيەگە كەلدى. عۇلاما عالىمنىڭ «قازىرگى قازاق تىلىندەگى اراب-پارسى كىرمە سوزدەرى», «ءتىل ءبىلىمى تاريحىنا قىسقاشا شولۋ», «ءسوز تۋرالى ءسوز» سيياقتى ەڭبەكتەرى قازاق عىلىمى مەن ءمادەنيەتىنە قوسىلعان قوماقتى ءدۇنيە بولۋمەن قاتار, شىعىستانۋشى مامان رەتىندە ول كىسىنى بارشا ەلگە تانىتتى.لەنينشىل رۇستەموۆ بۇگىنگى ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ فيلولوگيا فاكۋلتەتىنە قاراستى شىعىس فيلولوگيا كافەدراسى 1991 جىلى اراب, يران, تۇرىك جانە قىتاي فيلولوگيا كافەدرالارى بولىپ ۇشكە بولىنگەندە دەكاندىق قىزمەت پەن قاتار كافەدرا مەڭگەرۋشىسى قىزمەتىنىڭ تىزگىنىن بىرگە الىپ ءجۇردى. ءسويتىپ, بۇگىنگى شىعىستانۋ فاكۋلتەتىنىڭ نەگىزى قالاندى. ول قاي قىزمەتتە بولماسىن ءوزىنە كورسەتىلگەن سەنىمگە لايىق بولۋدى ماقسۇت ەتتى. عىلىمي ىزدەنىستى ءومىرلىك سەرىگىنە اينالدىردى. عالىم قولىنان شىققان عىلىمي ەڭبەكتەر ءوزىنىڭ سونىلىعىمەن, سالماقتىلىعىمەن قۇندى. ءارتۇرلى عىلىمي ورتالاردا سويلەگەن سوزدەرىن, كونفەرەنتسيالارداعى عىلىمي ماقالالارىن ەسەپتەمەگەننىڭ وزىندە ول 14 ءىرگەلى ەڭبەكتىڭ اۆتورى. قازاقتىڭ ءتىلتانۋ, دۇنيەتانۋ سالاسىنداعى مىقتى بىلگىرلەر قاتارىنداعى عالىمى. بۇگىنگى ءدىني ەكسترەميزم ۋشىعىپ تۇرعان زاماندا لەنينشىل رۇستەموۆ سەكىلدى عالىمدارىمىزدىڭ سالماقتى جازىلعان ەڭبەكتەرى اۋاداي قاجەت-اق.لەنينشىل رۇستەموۆتىڭ ەل ءۇشىن ەتكەن ەڭبەگى قىرۋار. قالامگەرلىگىمەن دە, قايراتكەرلىگىمەن دە قازاققا قاراسقان ازامات ەدى ول. بۇگىندە ءباسپاسوز باسشىلىعىندا جۇرگەن جۋرناليستەردىڭ ءبىرى مىنانداي اڭگىمە ايتادى دەپ ەستىگەنمىن: «ورتالىق كوميتەتتىڭ ناسيحات جانە ۇگىت بولىمىندە ىستەيتىن كەزىم. الماتىدا قازاقشا قالالىق گازەت اشۋ ماسەلەسىن كوتەردىك. بۇرىن دا قوزعالىپ, شەشىمىن تاپپاي جۇرگەن جاي ەدى, قايتا قۇرۋدىڭ قارقىنىمەن, جاريالىلىقتىڭ جەلىمەن تياناعىن تاباتىن بولدى. ءبىر كۇنى ءبولىمدە جاڭا گازەتتىڭ جوباسى تالقىلاندى. قازاق گازەت-جۋرنالدارىنىڭ كۋراتورى رەتىندە قىسقاشا سويلەدىم. گازەتتىڭ اتى – «الماتى اقشامى» دەپ ويلاستىرىلعان بولاتىن. سول اتاۋعا بايلانىستى داۋ تۋىپ كەتكەنى. بىرەۋلەر: «بۇل كەشكى نامازدىڭ اتى», دەپ شىقتى. اتەيزمنىڭ اقىرىپ تۇرعان كەزى. قالاي ءدالەلدەسەك تە, دەگەنمەن, داۋلى ماسەلە ەكەن, قايتا قارايىق, بولماسا «كەشكى الماتى» دەپ قويىڭىزدار دەپ ءبولىم مەڭگەرۋشىسى وتىرىستى تۇيىندەدى. قىسىلعانىمنان لەنينشىل اعاعا حابارلاستىم. اۋىلداس اعام بولاتىن. ءمان-جايدى ايتتىم. كومەك سۇرادىم. سوندا لەكەڭ ءتۇنى بويى وتىرىپ, «اقشام» ءسوزىنىڭ سان ءتۇرلى قولدانىسىنا مىسالدار كەلتىرىپ, ءتورت بەتتىك جازبا دايىنداپ بەردى. سونى باسشىلىققا كورسەتىپ ءجۇرىپ, اۋپىرىمدەپ «الماتى اقشامى» اتاۋىن قورعاپ قالعانبىز». مىنە, بۇل دا لەنينشىل رۇستەموۆ ازاماتتىعىنا ءبىر مىسال.قازاقشا, ورىسشانى, پارسىشانى, ارابشانى ەمىن-ەركىن يگەرگەن تالانتتى قازاق ۇلى لەنينشىلدىڭ جاس ۇرپاققا قالدىرعان اماناتتارىنىڭ ءبىرى – مادەني بايلىقتى ەۋروپادان ەمەس, شىعىستان, ونىڭ ىشىندە ەجەلگى تۇركى ۇرپاعىنان ىزدەۋ كەرەكتىگى. «ايقىن» گازەتىنە بەرگەن سۇحباتىندا اكادەميك س.ساتىبالدين بىلايشا سىر شەرتەدى:– ەكەۋمىز وڭاشا قالىپ سىرلاسقاندا ول بىلاي دەپ وتىرۋشى ەدى. تۇركى تۇركى بولىپ, ونى الەم مويىنداعاندا قازىرگى الپاۋىت اقش مەملەكەتى تۇگىلى, امەريكا قۇرلىعى دا اشىلماعان ەدى عوي. اراب الەمىندە الەكساندر ماكەدونسكي ءتىزىمىنە ەنگەن «الەمنىڭ جەتى عالاماتىنىڭ» دۇنيەگە كەلۋى, ولاردىڭ بىردە-ءبىرىنىڭ ەۋروپا الەمىندە بولماۋى ءبىز ءنار العان ەجەلگى ءمادەنيەتتىڭ, ەجەلگى وركەنيەتتىڭ قانداي ءدارەجەدە بولعانىن كورسەتپەي مە؟! ادامزاتتىڭ ەجەلگى زامانىندا بولعان ەكى كىتاپحانانىڭ اتى تاريحتا بار. ءبىرى – الەكساندريادا, ءبىرى – وتىراردا جاساقتالعان. عىلىمنىڭ وسىنداي ولشەۋسىز بايلىعى بىزدە بولعان كەزدە باتىس ەۋروپا قاراڭعىلىقتان كوز اشا الماعان ايماق ەدى-اۋ! اتتەڭ, سولاردىڭ بولعانىن ايتۋ مۇمكىن ەمەس. بىراق ءتۇپتىڭ تۇبىندە بۇل اقيقاتقا جول اشىلار.مىنە, ناعىز كورەگەن, ۇلتجاندى عالىمنىڭ تولعانىسى. بىلسە دە كەڭەستىڭ ەكپىنىنەن قورقىپ ايتا الماعان عالىمنىڭ ءىشىندە تۇنشىققان قانشاما بۇگۋلى سىرى ءوزىمەن بىرگە كەتتى دەسەڭىزشى!لەنينشىل رۇستەموۆتىڭ سول كەزدەگى جانقيارلىق ەڭبەگىن باعالاعان قازاق كسر جوعارعى كەڭەسىنىڭ پرەزيديۋمى ونى قۇرمەت گراموتاسىمەن, ى.التىنسارين مەدالىمەن ماراپاتتادى. كسرو وقۋ مينيسترلىگىنىڭ «اعارتۋ ءىسىنىڭ وزىق قىزمەتكەرى» اتاعىن الىپ, ارنايى توسبەلگىسىن ومىراۋىنا تاقتى. بۇل عۇلاما عالىمدى تەك قانا قازاق زيالىلارى عانا ەمەس كەڭەستىك دەرجاۆانىڭ دا مويىنداعانى دەپ بىلگەنىمىز ءجون. ويتكەنى, ول كەزدەردە مۇنداي ۇلكەن اتاقتى بۇگىنگىدەي ەكىنىڭ بىرىنە بەرە بەرمەيتىن. ول ءۇشىن ەڭ ۇلكەن اتاق تا قۇرمەت تە ەلدىڭ, حالىقتىڭ ىقىلاسى ەدى. ويتكەنى, قاي جەردە ەڭبەك ەتسە دە ونىڭ باستى مۇراتى – قازاق حالقىنا قىزمەت ەتۋ بولاتىن.سانسىزباي ماديەۆ, ح. دوسمۇحامەدوۆ اتىنداعى اتىراۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ءبىرىنشى پرورەكتورى.اتىراۋ وبلىسى.