ادەبيەت الەمى ۋاقىت بەل-بەلەسىندە جاتقان ۇلى كوشكە ۇقسايدى. كەشەگى لەكتسياسىن تىڭداپ, ءتالىمىن العان, تاربيەسىن كورگەن ۇلى مۇحتار اۋەزوۆ, عابيت مۇسىرەپوۆ جاڭا ادەبيەتىمىزدىڭ كەرۋەنباسى سەكىلدى ەدى, جارىقتىقتار.
سەنبى, 8 قىركۇيەك 2012 7:39
بۇدان كەيىن ادەبيەتىمىزگە قازاقتىڭ كيەلى ءسوزىن ۇستاعان, كوزىمىز كورىپ, دامدەس-تۇزداس بولعان تاكەن الىمقۇلوۆ, مۇقاعالي ماقاتاەۆ, قادىر مىرزاليەۆ, تۇمانباي مولداعاليەۆتار كەلدى. وتكەن عاسىردىڭ 60-70-ءشى جىلدارى ولاردىڭ سوڭىن الا ادەمى لەك شىقتى: اكىم تارازي, قاليحان ىسقاق, سايىن مۇراتبەكوۆ, ءابىش كەكىلباەۆ, مۇحتار ماعاۋين, دۋلات يسابەكوۆ, بەكسۇلتان نۇرجەكە ۇلى, اقسەلەۋ سەيدىمبەك, انەس ساراي, تولەن ابدىك, سماعۇل ەلۋباەۆ. بۇلاردىڭ ۋىزداي ءتىل ۇيىرەر روماندارىن, حيكايات-اڭگىمەلەرىن تامسانا وقىدىق. وسىناۋ توپتىڭ بەل ورتاسىندا دۇكەنباي دوسجاندى دا كورەمىن.
… ءدام جازىپ پرەزيدەنتتىك مادەنيەت ورتالىعىنا قىزمەتكە كەلدىم. دۇكەنباي وسى ورتالىقتان شىعاتىن «مادەني مۇرا» جۋرنالىن باسقارادى ەكەن. سول ۋاقىتتان بەرى ءبىرىمىز اعا, ءبىرىمىز ىنىدەي, ءبىر اتانىڭ بالاسىنداي, ءتىل تابىسىپ, مارتەبەلى مادەنيەتتىڭ پۇشپاعىن قاتار يلەسىپ كەلەمىز.بايقايتىنىم, دۇكەنباي كوبىنە ويدىڭ ۇستىندە جۇرەدى. بارىنشا اقكوڭىل, كەڭقولتىق. باياعى قازاقى مىنەزدىڭ كوشىنەن ءتۇسىپ قالعان جۇرناق سەكىلدى. بۇگىنگى كۇننىڭ قاقاڭ-سۇقاڭىمەن دە, وسەك-اياڭىمەن دە ءىسى جوق سەكىلدى. كىسىگە جاقسىلىق جاساۋعا بەيىم, جاپا شەكسە – كوبىنە ادالدىقتان, اڭقاۋلىقتان جاپا شەگەدى. جان بالاسىنا جاماندىق تىلەمەيدى. ەشكىمگە زالالى جوق, شۋاعى مول. بار بىلەتىنى – جازعان شىعارماسى. ەڭبەكقور, كوپ وقيدى, كوپ توقيدى. بازبىرەۋلەر سەكىلدى كوكىرەك كەرىپ, داۋىس كوتەرىپ تە جاتپايدى. كىشىپەيىل. كىلتىن تاۋىپ سويلەتە الساڭ اڭگىمەشىل. جۇرەكپەن تەربەپ ايتادى. جۇرەكپەن تەربەپ جازادى.جازۋشىنىڭ «قۇم كىتابى», «ابايدىڭ رۋحى», «تەرەزەنىڭ جارىعى» كىتاپتارىن وقي باستادىم. تەرەڭ ءسوزدىڭ تۇبىنە ءتۇستىم. ءوزىم ءۇشىن اشىلماعان ارالدى اشتىم. باياعى جازۋشىنىڭ ءوزىن تانىماي – شىعارماسىن تولىق تانىدىم دەۋ بەكەر اڭگىمە ەكەنىنە كوزىم جەتتى. بۇل كۇندەرى قازاقتىڭ قابىرعالى قالامگەرى دۇكەنباي دوسجاندى ءبىر كىسىدەي بىلەمىن دەپ ايتا الامىن. جازۋشىنىڭ ءومىردى سۋرەتتەۋى, ءسوز ساپتاۋ ەرەكشەلىگى, وزىنە ءتان جازۋ ماشىعى ماعان اجەپتەۋىر اسەر ەتتى.«ولكە» باسپاسىنان شىققان دۇكەنباي دوسجاننىڭ تاڭدامالى شىعارمالارىنىڭ ءۇشىنشى تومىندا جازۋشىنىڭ ءومىربايانى بەرىلگەن. وندا: د.دوسجان ەڭ كوپ وقىلاتىن جازۋشى, «ەرەكشەلىگى – دۇنيەنى سۋرەتپەن, تەك قانا وزىندىك بوياۋ-بەلگىمەن كورەدى, ءتىرى سوزبەن سۋرەت سالادى», – دەگەن جولداردى وقيسىز. ياعني, جازۋشىنىڭ تەك قانا وزىنە ءتان ءسوز ساپتاۋ, سويلەم قۇراۋ ماشىعى بار, وزىنە ءتان ويلاۋ, جازۋ ءستيلى بار دەگەن ءسوز. ءسوز ورنەگى. سوزبەن سۋرەت سالۋ, دۇنيەنى ءسوزدىڭ سۋرەتى ارقىلى كورۋ ەكىنىڭ بىرىنە قونا بەرمەيدى. كوزقاراسى, وزىندىك قولتاڭباسى جوق كىسى سۋداي ساپىرىپ كولدەتىپ, سويلەم قۇراسا-داعى, وزىندىك سويلەم قۇراۋى, ءسوز قولدانىسى دارالانباعان اۆتور قانشاما كىتاپ شىعارسا-داعى سۋرەتكەر بولا المايدى.«تىزگىندى ءسال بوساتسا-اق الىپ قاشىپ كەتەتىندەي, تاقىمىن ءسال قىسسا-اق قۇلاقتى جىمىپ ىتىرىلا جونەلەتىندەي. – ويپىرماي, – دەپ تولقىعان, الدىنان قاۋلاپ شىققان قاراقۇرىم اتتىنى كورىپ, – جاي جۇرىسكە ءىشىم شايقالىپ كەلە جاتقانىم مىناۋ, ناعاشىم ايتقانداي قالاي قۇيىنداي ۇيتقىپ كوكپاردى تاقىمعا باسامىن, ات باۋىرىنا قۇلاپ دوداعا كىرەمىن, جۇرت ەزۋىنە جيەك بوپ كۇلكىگە قالمايىن» (د.دوسجان, تەرەزەنىڭ جارىعى, استانا, «فوليانت», 2009, 209-بەت).بۇل «جىگىتتىڭ ءبىر جۇرتى» اڭگىمەسىندەگى ۇپىلمالىكتىڭ باسىنداعى حال. وسىناۋ شاعىن اڭگىمەنى بولاشاق قالامگەر 20 جاسىندا جازىپتى. ەلگە, تۇكپىردەگى اتبەگى-ناعاشىسىنا ساعىنىپ جەتىپ, ۇلكەن كىسىنىڭ كوڭىلىن قيماي بايگە اتىنا تاقىم باسىپ, كوكپارعا كىرگەن بوزبالا بەينەسى, كەيىپكەردىڭ وينامالى كوڭىل كۇيى. ۇڭىلە تۇسسەڭ: «قۇلاقتى جىمىپ», «الدىنان قاۋلاپ شىققان», ء«ىشى شايقالىپ», «قۇيىنداي ۇيتقىپ», «ات باۋىرىنا قۇلاپ» دەگەن سۋرەت كوز الدىڭىزعا ءتىزىلىپ شىعا كەلەدى. دۇنيەنى سۋرەتپەن كورۋدى, بولمىستى سۋرەتپەن بەينەلەۋدى جاس قالامگەر اۋەل باستان جۇرەگىنە ءسىڭىرىپتى.دۇكەنباي ءسوزۋار ەمەس, لاپىلداپ جانىپ, لاقىلداپ تاسي بەرمەيدى. بىرتوعا, تۇيىق جازۋشى.سوعىستان سوڭعى كوتەرەم اۋىلدى كوتەرەمىن دەپ ات ۇستىنەن تۇسپەيتىن اكە.., جانىنا كورشىنىڭ ايەلىن الىپ بەلى بۇگىلىپ بيە ساۋمەن كۇندى ەڭكەيتكەن شەشە.., ەكى تاۋ اراسىنداعى ءتۇتىنى سۇيىق شۇيكەدەي اۋىل.., جالعىزىلىكتى ءۇيدىڭ بالاسى… ء«تورت جاسقا دەيىن ءتىلىم شىقپاپتى, – دەيدى ومىرباياندىق ەسسەدە جازۋشى, – بالامەن اينالىساتىن ادام بولماعان, ەرتەڭگىسىن ەسىك الدىنا شىعارىپ, استىما تەكەمەت توسەپ, قولىما ەكى تاس ۇستاتىپ, اكە-شەشەم شارۋا كۇيتتەپ كەتىپ قالادى. الگى تاس – ويىنشىعىم. ءبىر-بىرىنە ۇرىستىرىپ وتىرىپ شەكەمە كۇن ءوتىپ قۇلاپ قالادى ەكەم. كەشقۇرىم انام كەلىپ ۇيگە كىرگىزىپ قويادى… ەرتەڭگىسىن الگى جاعداي قايتالانادى. قولىما ەكى تاس ۇستاتىپ, ءبىرى – جونعا, ەكىنشىسى – بيە ساۋىمعا جونەلەدى», – دەپ جازادى (شىعارمالار, الماتى, «جازۋشى», 2008, 214-بەت) بالالىق شاعىن. ون جەتى جاسىندا الماتىعا كەلىپ, سول كەزدەگى ايتۋلى ءبىلىم قاراشاڭىراعى قازمۇۋ-گە تۇسكەندە, وزگە كۋرستاس قۇربىلارى جارقىلداپ ك ۇلىپ, توتىداي تارانعان ك ۇلىمكوز سۇلۋلارمەن ءتىل تابىسىپ, وپ-وڭاي وڭاشالاپ جۇرگەندە بۇل كىتاپتان باس المايدى. كوپشىلىك كىتاپحانانى كۇزەتشىمەن بىرگە جاۋىپ شىعادى ەكەن. وقىعانىن بويىنا سىڭىرە بەرەدى. وسى ادەتى جازۋشىنى – ءسوز سۋرەتشىسى ەتىپتى. «سۋرەتشىنىڭ جاستىق شاعى» حيكاياسىنداعى دۇيسەنبى – قالامگەردىڭ ءوز ءپروتوتيپى.ادامنىڭ مىنەز-قۇلقى سەكىلدى قارا ءسوزدىڭ دە مىنەز-قۇلقى, تابيعاتى بولادى. دۇكەنباي پروزاسىنىڭ مىنەز-قۇلقى كوبىنە ۋايىمگە, مۇڭعا بەيىم. ونىڭ كەيىپكەرلەرىنىڭ ۇنەمى ءابى-ءتابى, بارلى-جوقتى بولىپ, الدەنەگە ۇمتىلىپ… ءاردايىم ماقساتتى مەجەگە جەتەمىن دەپ جەتە الماي, ۇلكەن ءىس بىتىرەمىن دەپ بىتىرە الماي ءابىرجىپ جۇرگەنىن كورەسىڭ. ولار ومىردەن ءوز سۇرلەۋىن ىزدەپ شارشاعان, اقكوڭىلدىكتەن اۋزى كۇيگەن جاندار.دۇكەنباي سەزىمنەن – وي, ويدان – پايىم ورۋگە ۇستا پسيحولوگ سۋرەتكەر.اۋدارماشى گەرولد بەلگەر ەستەلىگىندە: «ىشىمىزدەگى مولدىرەگەن ءارى جاس, ءارى كوپ توقىپ, از سويلەيتىن دۇكەنباي ەدى», – دەيدى. ءابىش كەكىلباي ۇلى: «داۋىرلەسىم, دارىپتەسىم, ارىپتەسىم», – دەپ ءاردايىم باۋىرىنا تارتا جۇرەدى. ناز ايتقان كەزدە «ساياق جىلقى سەكىلدى ادەبي سالعالاستان, باق سىناستان سىرت جۇرەسىڭ» دەپ كەيىس بىلدىرسە-داعى قالامگەر ءاردايىم زامان ديدارىنىڭ اڭىسىن اڭدىپ, قاباعىن باعىپ, كوركەم شىعارما جازۋدان وزگەگە يكەمسىز وسەدى.بالا جاستان ەشكىمنىڭ جىگەرىن جاسىتپاي, كوڭىلىن قالدىرماي, ەشكىمنىڭ الدىن كەس-كەستەمەي, كەزدەسكەن قيىندىقتى ءوزى عانا ەڭسەرىپ, قاتەلىگىن ءوزى عانا تۇزەتىپ, كەڭدىگىنە تەرەڭدىگى ساي بولىپ وسەدى.ەرتە مە, كەش پە ادەبيەتشىلەر تاراپىنان ءاربىر قالامگەرگە: نە تىندىردىڭ, وزىڭە ءتان نەندەي وبراز سومدادىڭ دەگەن ساۋالدىڭ تۋىندايتىنى اقيقات. بۇل سۇراققا جاۋاپ بەرمەي, ۇرپاق جادىندا جاتتالۋ, ءادىل سىنشى – ۋاقىت تارازىسىنان اداسپاي ءوتۋ ەكىتالاي. دۇكەنبايدىڭ وزگەدەن بوتەن مىنەز گالەرەياسى قانداي سوندا؟جازۋشىنىڭ ءۇش كەيىپكەرىن ءبولىپ اتاعىمىز كەلەدى.باستىسى ءارى بىرەگەيى – اۋىل ازاماتى پالمانتاي. اۋىل جۇگىن ورگە سۇيرەگەن وگىزى, قارا جۇمىسقا بەلشەسىنەن باتىپ, وتىمەن كىرىپ, ك ۇلىمەن جۇرەتىن بەينەتقورى. ءبىر ءۇيدىڭ وتىن-سۋى تۇگەسىلسە «قول ۇشىڭدى بەرە قال, ازاماتىم», – دەپ پالمانتايعا جۇگىرەدى, ءبىر وشاقتىڭ وتى جانىپ, يا كەلىن ءتۇسىرىپ, يا قىز ۇزاتىپ جاتسا: «جارقىنىم, تويىمىزدى باسقارىپ بەر!», – دەپ پالمانتايعا كەلەدى, كەلەسى كورشىنىڭ باسىنا ءىس تۇسسە: ء«تاڭىر جارىلقاعىر, قارجى تاۋىپ قۇتقارىپ جىبەر», – دەپ پالمانتايدى تابادى. اربانىڭ كۇپشەگىندەي اينالىپ كەلە بەرەتىن بىتپەيتىن قۋ تىرلىك, كۇندەلىكتى كۇيبەڭ. ءوز شەرىن اقتارىپ, ءوز قوتىرىن قاسۋعا مۇرشاسى جوق جازعاننىڭ. ارقاسۇيەرى… بەتكەۇستارى… ايباتى… جاتقا سىلتەر ايبالتاسى وسىلايشا تاسقاياقتاي توعىسىپ, بىردە اۋلىنىڭ نامىسىن جىرتىپ كۇرەسكە ءتۇسىپ, ميى شايقالادى… بىردە كوكتەمدە دارياعا قۇلاعان تراكتوردى شىعارام دەپ قابىرعاسىن سىندىرادى… جۇرتتىڭ جىرتىعىن بۇتىندەپ, شاشباۋىن كوتەرەمىن («زاۋال») دەپ ءجۇرىپ كەمەل جاسقا جەتەدى. دەنساۋلىعى كەميدى. جاردەم سۇراپ سوبەسكە كىرسە – اسپانداعى شەنەۋنىك: ء«سىز ەڭبەك مايدانىنىڭ ارداگەرىسىز, بىزدەر پاشەسپەن, اۋعانمەن اتىسىپ-شابىسقان ارداگەرگە عانا جاردەم بەرەمىز», – دەپ قولىن سەرمەلەپ قاشادى. «اۋ, ميىم شايقالسا – «بىرلىك» كەڭشارىنىڭ نامىسىن جىرتىپ كۇرەسكە ءتۇسىپ شايقالدى! ءبىر امالىن تابىڭدار!», – دەگەنىنە قۇلاق اساتىن جان بالاسى بولمايدى!شەنەۋنىكتىڭ ەرىن شۇرشيتكەن… شىرەنگەن… كىسىمسىگەن مىنەزىنەن مەزى بولىپ, اعايىننان قايىر كۇتپەي, ەل شەتىنە, ايدالاعا, قۇمعا قاڭعىپ كەتەدى («ادامعا قانشا قۋانىش قاجەت»). وت پەن سۋعا كۇيىپ-ءپىسىپ, كوپ ءۇشىن كۇيزەلگەن جانعا جەر ورتاعا جەتكەندە: «ە, بايعۇس-اي!» – دەيتىن قامقورشى تابىلمايدى. شەنەۋنىك مەنمەندىگى, نارىق بەزبەنى, رۋلاستار نەمكەتتىلىگى وزەگىنەن تەپكەندە – ورتاسىنان بەزىپ, قاراسىن باتىرىپ, اقىرى «جاقسى يت ولىگىن كورسەتپەيدىنىڭ» كەبىن كيدى. وسىندايدا و.سۇلەيمەنوۆتىڭ العىسوزىندەگى: «دۇكەنباي قازاقى مىنەزدىڭ اينا – سۋرەتشىسى», دەگەن ءسوزى ەسكە تۇسەدى. كەشەگى كەڭەستىك داۋىردە تەسىك وكپە بولىپ بەينەت شەگىپ, جەر ورتاعا جەتكەندە ەشكىمگە قاجەتسىز, سۇراۋى جوق, توردەن دە, ەسىك اۋزىنان دا ورىن تيمەگەن, جۋاس, بۇگىنگى تىلمەن ايتقاندا باياعى كەڭەس وكىمەتىنە وپپوزيتسيا بولعان ازاماتتىڭ جانايقايى… تيپتىك بەينەسى…ححى عاسىر باسىنداعى زيالى قاۋىم وكىلىنىڭ تيپتىك بەينەسىن – سوڭىنان وسەك-اياڭ جەلىمشە جابىسىپ, بۇرىنعى اجىراسىپ كەتكەن كەلىنشەگى ۇستىنەن ارىز جاۋدىرىپ, جولى بولماي… ءىسى وڭعا باسپاي… ىلگەرى باسقان اياعى كەرى كەتىپ, ەرتوقىمى باۋىرىنا تۇسكەن شۇعايىپتى «ۇرەي» حيكاياتىنان تانىپ الامىز.جازۋشىنىڭ كەلەسى سومداعان تيپتىك بەينەسى – اياپبەردى. ۋيليام فولكنەردىڭ ءبىر شىعارمادان كەلەسى شىعارماعا اۋىسىپ جۇرەتىن ولەرمەن فەرمەرى سەكىلدى مىنا اياپبەردى داڭعازاعا ەلىكپەي, كىسىلىگىن قالعىتپاي, ازاپ پەن اۋىرتپالىققا – قايسار مىنەزىن قارسى قويا بىلگەن («قىزىلقۇمنىڭ جەلى نە دەپ جىلايدى»), ارامزالىق پەن الاياققا – ادامگەرشىلىگىن توسقاۋىل ەتكەن كىرسىز جاننىڭ سيمۆولى. وپىق جەسە – اقكوڭىلدىكتەن وپىق جەپ جۇرگەن جان.قۇم ادامى («جولبارىستىڭ سۇرلەۋى») بىردە ماڭگى بولۋعا اينالعان, جاتسا دا, تۇرسا دا ونە بويىنان قۇم ساۋلاعان اياپبەردى بولىپ الدىڭىزدان شىقسا, كەلەسى حيكاياتتا اقجۇرەك ادال, كىم ايتسا – سوعان سەنەتىن, كىم قالاي جەتەلەسە – سوعان ەرەتىن ابوريگەن («ابوريگەن») بولىپ قۇلدىراڭداپ كەپ قول بەرەدى. قانىنىڭ قىزىل تۇيىرشىگى ازايىپ, كوزىنە الدە ساعىم, الدە سايتان ەلەستەپ اۋرۋحاناعا تۇسكەندە دارىگەرلەر: ء«الى كۇنگە و دۇنيەلىك بولماي جۇرگەنىنە تاڭىمىز بار!» دەسىپ قايران قالىپ جاعالارىن ۇستايدى. توزاق وتىنان ءوتىپ كەلگەن كىسىگە ۇقسايدى. جانىنىڭ سىرىلىگىنە ءتانتى بولادى.قۇلقى وزگەرمەسە دە, تۇرقى وزگەرگەن, كۇيى كەتسە دە, كىسىلىگى كەمىمەگەن وجەتتى تانيسىز. كەرزى ەتىكتىڭ ۇلتانى سەكىلدى جانى ءسىرى. ورتاقتىڭ مالىن امان ساقتاساق دەيدى. ورتاق شارۋانىڭ ۇدەسىنەن شىقساق دەيدى. تەپەرىشى ازداي – اعايىننىڭ نەمقۇرايدىلىعى, وزىمشىلدىگى, كورە الماۋشىلىعى شەتقاقپاي عىپ, قۇم ىشىنە شىعىنداتىپ, كۇنكورىستىڭ قۇلى ەتەدى. مىنا ابوريگەن, انا اياپبەردىنىڭ مال سوڭىنان سابىلعان مازاسىز تىرشىلىگى, ميتىڭ ءجۇرىسى, رۋحاني جەتىمسىرەۋى – كەلە-كەلە ۋاقىتتىڭ ءوزىن شاتاستىرىپ, كەرى اينالدىرعانداي اسەر ەتەدى. بىردە انا عاسىردىڭ, كەلەسىدە مىنا عاسىردىڭ ادامى بولىپ, قۇم ىشىندە بىردە قازباگەردى, كەلەسىدە جولاۋشىنى ۇركىتىپ, ءۇريت-سوقپەن كۇن وتكىزگەن قۇم ادامىنىڭ تۇتاس ءبىر گالارەياسىن تۇزگەن. ءوزىن-ءوزى ۇزبەي قامشىلاۋدىڭ, ۇزدىكسىز جەتىلۋدىڭ, جانى جاي تاپپاعان ىزدەنىستىڭ ناتيجەسى, ءسىرا!جوتالى تاقىرىپقا تاۋەكەل ەتكەن جازۋشى قازاق ءسوزىنىڭ ءدامىن تالماپ تامسانعانداي – ۇيقاس, ىرعاق ىزدەۋگە ماشىق. كەيىپكەر كوڭىل كۇيى مەن وقيعا, وقيعا مەن تابيعي ورتا جىمداسا ءورىلىپ, كىلەمنىڭ تۇگىندەي سۋرەت سالادى.وتكەن عاسىردىڭ 1974-1986 جىلدارى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتى ون تومدىق قازاق ءتىلى تۇسىندىرمە سوزدىگىن شىعاردى. وسى ەڭبەگى ءۇشىن ءبىر توپ ءتىلشى عالىمدار ەلىمىزدىڭ مارتەبەلى مەملەكەتتىك سىيلىعىن يەلەندى. سول ون تومدىقتا ەڭ كوپ مىسال, سىلتەمە – دۇكەنباي دوسجان شىعارمالارىنان الىنىپتى. مۇنىڭ ءوزى قالامگەر ءتىلىنىڭ باي ءارى قۇنارلى ەكەندىگىنىڭ, شىعارمالارىنىڭ بەينەلى ەكەندىگىنىڭ ايعاعى.دۇكەنباي شىعارمالارىنىڭ تىلىنە ەرەكشە كوڭىل ءبولۋ كەرەك دەپ ويلايمىن.قازاق پروزاسىندا وي اعىنىن, دالىرەك ايتساق سوزبەن سۋرەت سالۋ, ءسوز سيقىرىمەن (حيرۋرگ قانداۋىرى سەكىلدى) كەيىپكەر جان سارايىنا ەركىن ەنۋ ءتاسىلى – دۇكەنباي دوسجان اڭگىمەلەرىنىڭ ەرەكشەلىگى. وسى ەڭبەگى ەلەنىپ جازۋشى 1996 جىلى مەملەكەتتىك سىيلىقتى يەلەندى.ءوز قيالىنا, ءوزى بوياعان كوركەمدىك الەمگە اربالعان ادامداي كوزجۇمبايلىقپەن سەنۋ سيرەك قۇبىلىس. اسەرشىل, اسىرەشىل سۋرەتشىدە عانا ءجيى ۇشىرايدى. بوياۋمەن ەلەستەتۋدى اۆانگارد مەكتەبىنىڭ تۇلەكتەرى ءجيى اۋىزعا الادى. سوزبەن ەلەستەتۋ – پسيحواناليز مەكتەبىنەن ءوسىپ-ونگەن ءۇردىس.جازۋ مانەرى اۋەل باستا پسيحواناليزدىك رەاليزمگە جۋىق ەدى. كەلە-كەلە, وقۋ, توقۋ, جەتىلۋدىڭ اسەرى بولار – جازۋشى تۇگەلدەي وي اعىنىنا قول ارتاتىن بولدى.اۆانگارد ءادىسىنىڭ بوياۋداعى, كەنەپتەگى جوسىعىن «يمپەريوتسيزم» دەسە, سوزدەگى كەلىسىمى مەن كەستەنى پوتوك سوزنانيا – قازاقشا ويدىڭ سۋرەتى دەيدى. وسى سوڭعىسى دۇكەنباي شىعارماشىلىعىندا ءجيى كورىنەدى.«بۇل دۇنيە نە بولىپ بارادى! بۇلىنگەن ءوزىمىز بە, الدە ب ۇلىنۋگە بەت العان جارىق جالعان با؟ باس ءجىبىن بوساتىپ, كولىگىن بىلاي شىعارىپ ىزعىتا ايداپ جىبەرىپ, قىر باسىنان ىلديعا دومالاتقان بوس اربا سەكىلدىمىز… ىلدي تومەن قۇلدىراعاننان قۇلدىراپ, بىرەۋ دوڭگەلەگىنەن, بىرەۋ كۇپشەگىنەن, كەلەسى ۇستىندەگى جۇگىنەن ايرىلىپ ساي تابانىنا ءبىر-اق ۇرادى, كۇل پارشاسى شىعىپ شاشىلىپ تىنادى» (سوندا, 165-بەت). بۇل ويدىڭ سۋرەتى. اۆتورلىق بايانداۋ مەن كەيىپكەر جان سارايىنىڭ ميداي ارالاسىپ كەتكەنى سونشا – وقىرمان وي اعىنىنا ىلەسىپ, تۇتاس ءبىر كەپتى كينو لەنتاسىنداي كوز الدىنان وتكىزەدى. كەيىپكەردىڭ جان الەمى ءسىزدىڭ سەزىم تۇيسىگىڭىزبەن جىمداسادى.ءپسيحواناليزدىڭ تورەسى فريدريح ۆيلگەلم نيتسشە: ء«وزىن-ءوزى زەردەلەۋدەن, ءوزىن-ءوزى اناليز جاساۋدان كەلەر عاسىرعا ءسوزى جەتەتىن ستەندال عانا», – دەگەن ەدى. ءححى عاسىر ادامى – كوپ قاتپارلى, كولەڭكەسى مەن كۇنەسى الماسىپ جاتقان كۇردەلى قۇبىلىس. ادەبيەتىمىزدىڭ باستاۋ بۇلاعىندا تۇرعان كلاسسيكتەرىمىز ادام فەنومەنىن ۇنامدى, يا ۇنامسىز دەپ جىكتەسە; ودان بەرىدە تارتىستى تاپتىق قايشىلىققا قۇردى; ءتىپتى كەشەگى كۇنى جاڭا قازاق, تارعالاڭ تاريح تۇلعاسى, ۇلتتىق رۋح فەنومەنى سەكىلدى انىقتاۋىش تام-تۇمداپ ەڭسە كوتەردى. بۇل رەتتە دۇكەنباي دوسجان پروزاسىنداعى جاڭا بەينە نەسىمەن ەرەكشە دەگەنگە جاۋاپ ىزدەسەك – كەيىپكەردىڭ جان الەمىندەگى قاناعاتسىزدىق… جۇمىر باسىن تاۋعا دا, تاسقا دا ۇرۋ… ءولىپ-ءوشۋ… پىلتەشە تۇتانىپ لاپ ەتەر ناپسىقۇمارلىق… ءتىپتى ءوزىن-ءوزى اجۋامەن, مىسقىلمەن ىرەپ-سويۋ, اياماي سىناۋ… كۇن سايىن باسىن بايگەگە تىگۋ… كۇن سايىن پسيحولوگيالىق سىلكىنىستە ءجۇرۋ.ءححى عاسىر مىنەزىنىڭ كۇردەلىلەنىپ بارا جاتقانى سونشا – ادام قۇبىلىسى سان الۋاندىعىمەن, ارقيلىلىعىمەن تاڭعالدىرادى. «اسەم توسەگىنەن سىپىرىلىپ ءتۇسىپ, تالتىرەكتەي باسىپ اس ۇيگە شىقتى. ءىش كويلەكپەن, ومىراۋى اشىق-شاشىق, جايمەن, اقىرىن باسىپ كەلە جاتقان بويجەتكەننىڭ سۇرىن كورىپ, قىزمەتشى قىز وزىنشە جوبالادى. بولار ءىس بولىپ قالىپتى دەپ ويلادى» (سوندا, 79-بەت). وسىنداعى اسەم بويجەتكەن مەن قىزمەتشى قىزدىڭ ءبىر مەزەتتىك يشارا ارپالىسى ۇلكەن ءبىر اڭگىمەگە جۇك بولعانداي.جاڭا عاسىر جاڭا پايىم, جاڭا تانىم اكەلدى. جاڭا تانىم توسىن قيمىلعا يتەرمەلەدى. توسىن قيمىلدان تارتىس ءوربىدى. اياق استى تىعىرىق – ادام پسيحيكاسىنىڭ جانارتاۋ ءدۇمپۋىن, بەت شارپىعان قىزۋىن تۋعىزدى. مىنەز جانارتاۋى اياق استىنان اشىلادى. وسى كەزگە دەيىن ءارى جۇمباق, ءارى اشىلماعان ارال سەكىلدى كەيىپكەردىڭ وزگەشە, وزىندىك قىرىن اشادى. مۇحتار اۋەزوۆ ءبىر سوزىندە: ء«وزىم ەكى بىردەي قوعامدىق فورماتسيانى باستان كەشكەن اداممىن», – دەگەنى بار. سول ايتقانداي «پايعامباردىڭ ءولىمى» حيكاياتىندا باس كەيىپكەر ءۇش بىردەي قوعامدىق باسقىشتى باسىپ وتەدى. اۋەلگىدە مىرقى – سارىارقانى جايلاعان باي اكەنىڭ داۋلەتىنە شالقىعان, مىرقى مىرزا اتانعان بايپاتشا كەيپىندە. كەيىنشە قىزىل توڭكەرىستىڭ تاركىلەۋىنە ۇشىراپ شاشىلادى. استە-استە ەسىن جيادى. سوتسياليزمنەن ءوتىپ, كاپيتاليزمنىڭ نارىق ايدىنىنا جەتەدى. باياعى مىڭعىرعان مال جوق, اقىلشى اكە باقيلىق بولعان. بەتى جىلتىر, بوكسەسى ءبيشى كەلىنشەكتىڭ ارباۋىنا ءتۇسىپ, بانكتەن نەسيە الىپ, جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىك قۇرادى. اياعىندا اككى ۇرعاشى مىرقىنى قارىزعا باتىرىپ, اكەدەن قالعان ءۇيدى كەپىلدىككە تىگىپ, ۇشتى-كۇيلى جوعالادى. ەپيلوگتا: و عىپ, بۇ عىپ مەككەگە جەتىپ, ارافا تاۋىنىڭ قوڭىر تاسىنا كوز جاسى تىرس-تىرس تامعان پۇشايمان مىرقىنى كورەسىز. ءۇش بىردەي قوعامدىق ساتىنى باستان كەشكەن كەيىپكەردىڭ مىنەز توڭكەرىسى ايانىشتى. «قازاق پروزاسىندا ءۇش مارتە پسيحولوگيالىق سىلكىنىسكە تۇسكەن, 150 جىلعى وقيعانى ءبىر كەيىپكەردىڭ باسىنا ۇيىرگەن شىعارمانى وقىعانىم وسى», – دەپ جازىپتى ءبىر وقىرمان.جازۋشىنىڭ جازعاندارىنان ىلعي ساباقتاستىقتى اڭعارامىز.دۇكەنباي دوسجاننىڭ سوڭعى كەزدەگى پروزاسى – كوبىنە ماگيالىق رەاليزم, ياعني كەيىپكەردى ۋاقىتقا تاۋەلدى ەتپەي, ارقيلى الەۋمەتتىك ورتادا, ءبىر مەزگىلدە – ءارتاراپ وقيعا ۇستىندە كورسەتەدى. ادام جانى قۇبىلمالى سپەكترشە جارقىرايدى.جازۋشىنىڭ سويلەم قۇراۋىنداعى جۇيە دە ارنايى ءسوز ەتۋگە لايىق. پروزاداعى العاشقى قادامىن د.دوسجان بىرىڭعاي جاي سويلەممەن باستاعانى ءمالىم. بۇعان «كوكپار», «قىمىز», «باستاڭعى», «شورتانباي» اڭگىمەلەرى دالەل. كەلە-كەلە سويلەمدەرى سالالانادى, تەرەڭدەي تۇسەدى. داريانىڭ جاعانى جالاپ سابىلعان تولقىنى سەكىلدى ءۇزىلىسسىز, ءارى جىلى, ءارى ىرعاعى باي ءسوز ساپتاۋى ىنتىقتىرىپ, ىنتىزار ەتەدى. ادەمى ۇيقاس قۇرادى.دۇكەنباي قازاق قارا ءسوزىنىڭ ينتوناتسيالىق ىرعاعىن بايىتتى. – كوبىمىزگە ەلەنە بەرمەيتىن, ۇلتتىق مەنتاليتەتتەگى قۇپيانى جىبەك ماتامەن سۇرتكەندەي كۇن كوزىنە شىعاردى. پروزا تىلىندەگى ولەڭگە ءتان ىشكى اۋەن, ساز, قارا ءسوزدىڭ ىشكى اعىسىن اشتى. «ولاي-بۇلاي قۇلاشتاي جۇزگەن كەزدە كول بەتى شەڭبەر سىزدى. توبەدەن قالقىعان تولىق اي كولگە شولپ ەتىپ سۇڭگىپ شىققان سۇلۋداي. قۇدانىڭ قۇدىرەتى دەيدى عوي! تاۋدىڭ تاستاي سۋىنا ءتۇسىپ قانشا سۇڭگىسە-داعى تۇلا بويى ازداپ توڭازىپ, وكپەسى ۋداي اشىدى, ايتسە دە ساناسى شايداي اشىلمادى. قوي, ءا, ءوستىپ مالتىپ ءجۇرىپ شايتانكولگە باتىپ اللاۋ-اكبار بولارمىن دەپ, شوشىنا شاتقاياقتاپ, قۇلاشتاي ءجۇزىپ, جۇرەگى اتشا تۋلاپ اۋدەم جەردەگى جاعاعا ازەر ىلىكتى» (د.دوسجان, تاڭدامالى شىعارمالار, 2 توم, الماتى, «ولكە», 2009, 85-بەت). وسىنداعى… شوشىنا شاتقاياقتاپ… توبەدەن قالقىعان تولىق اي… تاستاي سۋ… وكپەسى ۋداي اشىدى… قاۋىپ پەن كۇدىك… ۇرەي مەن تاستاي سۋ كەزەك الماسىپ ءبىر جاعى – ۇڭىرەيگەن تابيعات سۋرەتىن كوزگە ەلەستەتسە, ەكىنشى – ءتۇن ىشىندە تاۋ سۋىنا شومىلىپ قان قىزۋىن باسقان بايباتشانى تانيسىز. قۇشتارلىق قىزۋى جانتاپتىرماي بارا جاتقان بەيمازا مىنەز جارعا جىعارىن بولجايسىز.جازۋشى ۇمىتىلا باستاعان ۇلتتىق حاريزم جوقشىسى. مۇنداعى كەيىپكەر قولدان جاسالعان پەرىشتە ەمەس, بار بولعانى جولدان تايعىش, ازازىلگە بوي الدىرعىش قاراپايىم پەندە عانا. بولامىن دەپ بولا الماي جۇرگەن جۋانتاياق كەرتارتپا. باسىنان باقايشىعىنا دەيىن قازاقى مىنەز. قازاقى بولمىس.قالامگەر كرەدوسى – جانتالاسىپ تۇيىقتان شىعۋ, الاسۇرىپ ەشكىمگە ۇقساماي ءوتۋ. كەيىپكەر ماقسۇتى – جۇرەكتىڭ ۇياتى, جۇرەك قۇپياسىن اشىپ قانا وقىرمانعا وي سالۋ. وكىنىش پەن قۋانىشتى سەگىز ءورىم قامشىداي ەتىپ ءورىمىن جۇتىندىرىپ جەتكىزۋ.دۇكەنباي مىنەزدەگى, قوعامداعى قايشىلىقتى ءاردايىم ەلدىك سانا دەڭگەيىنە كوتەرەدى. «ينە ۇشىنداعى ءومىر» پوۆەسىندەگى – ايبار, «پايعامباردىڭ ولىمىندەگى» – شۇعايىپ – سونى سۇرلەۋ ىزدەسە دە تاپپاعان, ادامي وي-ساناسى سەرگەلدەڭگە سالعان, جانىپ ءجۇرىپ شارۋا تىندىراتىن, جانىپ ءجۇرىپ ءوز ورتاسىن تاباتىن ولەرمەندەر. بازبىردە تاريحي تۇلعا سەكىلدى ەلەستەيدى. قازاقتىڭ جانى – كەۋدەسىندە ەمەس, رۋحىندا دەيدى جازۋشى كەيىپكەرى.جازۋشى شىعارماسىنداعى ويشىلدىق, پالساپاشىلدىق – ويدان وي تۋدىرىپ جاتادى. «پايعامباردىڭ ءولىمى» حيكاياتىندا قارت اكە, كەۋدەسىنە جەل ءبىتىپ, تاكاپپارلىق, استامشىلىق شالقىتىپ, كىسى بولۋدان قالعان پەرزەنتىنە قاراتىپ: « – ادام بالاسىنان وزگەشە, ارتىقشا كورىنەمىن دەپ ءجۇرىپ كەۋدەڭە جەل ءبىتتى, ازعانتاي اقىلىڭدى سول جەل ۇشىرىپ اكەتتى, بالام, – دەيدى بارىپ-كەلىپ جاتىپ. – سودان نۇرىڭ بۇزىلدى», – دەدى دە كەمسەڭ قاعىپ, يىعى سەلكىلدەپ جاستىققا بەتىن باسىپ, كورەر كوزگە جاتىپ قالدى» (سوندا, 67-بەت). اۋرۋ اكەنىڭ مەنمەنسىگەن جالعىز پەرزەنتىنە «سەن ولايسىڭ… بۇلايسىڭ…» دەپ كەيىس ءبىلدىرۋدىڭ ورنىنا – باياعىنىڭ كارياسى سەكىلدى الىستان بولجاپ, استارلاپ اقىلعا يكەمدەۋى – فيلوسوفيالىق پايىمنىڭ, تۇسپالدىڭ ادەمى ۇلگىسى.ۇلتتىڭ بۇگىنى مەن ەرتەڭىن ءبىر-بىرىنەن ءنار تارتقان الىپ داراقتىڭ تامىرىنا تەڭەيدى. ۇلتتىڭ جانىن ىزدەيدى. ەلدىڭ تاعدىرى – بالا-شاعا جەپ كەتكەن توي سەكىلدى دەيدى. كەڭەستىك شىندىق ءسوز جۇزىندە اسقار تاۋداي, ءىس جۇزىندە قۇمعا سىڭگەن سۋداي ەكەنىن العاشقىنىڭ ءبىرى بولىپ, «اعىنعا قارسى», «جىلى جاۋىن» اڭگىمەلەرىندە جازامىن دەپ سىنعا ىلىگىپ, تاۋىق قوراعا تۇسكەن تۇلكىدەي بولعانى, وتكەن عاسىردىڭ 60-شى جىلداردىڭ باسىندا قازاقستاندا وبلىستاردى جويىپ, ولكە-ولكەگە بۇتارلاي باستاعاندا ءبىر توپ قۇربىسىمەن ۇنپاراق تاراتىپ, توتاليتارلىق جۇيەنىڭ ۇندەمەستەرى ىزىنە ءتۇسىپ – اۋزىنا قاقپاق, جەلكەسىنە توقپاق ءۇيىرىپ – ۇرپيتكەنى ەسىندە. سوندا دا كۇيىنە ءجۇرىپ جازۋدان قول ۇزبەدى, كۇيىنىپ كەتپەدى.جازۋشى اڭگىمەدە وقيعانى جالاڭ قۇرامايدى, ارەكەتكە تاريحي استار بەرىپ, ۋاقىتتىڭ قوعامعا, قوعامنىڭ ۋاقىتقا تۇسىرەر سالماعىن بەزبەندەيدى. كونە ءداۋىر فيلوسوفى پلاتوننىڭ: «دۇنيەنى ۇستاپ تۇرعان يدەيا, يدەيا ولگەن كۇنى ارعى جاعى – تاۋسىلۋ, توقىراۋ», – دەيتىنى دۇكەنبايدىڭ «اناسى جاقسى ادامدار», «قىزىل كەنىش وقيعاسى» اڭگىمەلەرىندە نانىمدى كورسەتىلگەن. قالامگەر يدەيانى, مازمۇندى, بىرلىكتى تەمىرقازىق ەتىپ ۇستايدى. تەكتىلىك ۇزىلگەن تۇستا – كۇيرەۋ, قۇلدىراۋ باستالادى. جاقسىلىق – جاقسىلىقتى تۋعىزادى, دوستىق – دوستىقتى شاقىرادى. دوڭگەلەنگەن دۇنيەنى ءبىر جۇيەدە ۇستاپ تۇرعان تەك ءتۇزىلىمى دەيدى اۆتور.بيلىك دالىزىندە كوزگە كورىنە بەرمەيتىن جاسىرىن كۇرەس, باسارازدىق, «بولماسىن» دەۋ, وسەك ءوربىتۋ, ايلا-شارعىنى «ۇرەي» حيكاياتىنا ارقاۋ ەتۋ – ەلەستەتۋ ءۇشىن جازۋشى ەڭ اۋەلى مۇزارت شىڭ باسىنا شىققان ءالپينيستى ىزدەيدى. تابادى. توسەك تارتىپ جاتىر ەكەن. ء«سىزدى جازۋ ءۇشىن كەلگەنىم جوق», – دەيدى جازۋشى, – مىڭ التى ءجۇز شاقىرىم جول ءجۇرىپ جەتكەندەگى ماقساتىم: شىڭ باسىنا شىققان كەزدەگى نەندەي سەزىم بيلەگەنىن ايتىپ بەرسەڭىز – جەتەدى». «سول-اق پا؟» «سول-اق…» ءجۇزىن ءاجىم تورلاپ ەگدەلەنگەن الپينيست بىردەن تيىلىپ, باسەڭسىپ قالادى. ءبىرازداسىن وي تەڭىزىنەن شىعىپ ايتقانى: «ادام اياعى باسپاعان شىڭ باسىنا شىققان كىسىنى ەڭ اۋەلى ايتىپ-بولماس ۇلى تاكاپپارلىق سەزىم بيلەيدى», – دەيدى. «سوسىن؟!». «سوسىن جۇرەكتى ايتىپ بولماس ۇرەي مەڭدەيدى. تايىپ كەتەم بە دەگەن ۇرەي ەتەككە تۇسكەسىن دە… اي… جىل… وتكەسىن دە جۇرەكتەن تازا جۋىلىپ بىتپەيدى» (سوندا, 237-بەت). بيلىك ءدالىزىنىڭ, لاۋازىم باسقىشىنىڭ باس اينالار بيىگىنە شىققان كىسىنىڭ كوڭىل تۇكپىرىن ءداپ الگى الپينيست ايتقان – اۋەلى ۇلى تاكاپپارلىق, ارتىنشا ايتىپ-بولماس ۇرەي سەزىمى بيلەيدى ەكەن. وسى ءپالساپانى جازۋشى سالىستىرۋ سيللوگيزمى ارقىلى قيسىندى ءورىپ, شەنەۋنىكتەر اراسىنداعى ءبىرىن-ءبىرى اڭدۋ, استىرتىن ايلا-شارعى, كولەڭكەلى كۇرەستى ءدال سۋرەتتەيدى. الگى ايلا-شارعىنى, استىرتىن ءىلىپ-شالۋدى ەلەستەتىپ بويىڭىزدى كادىمگىدەي ۇرەي مەڭدەيدى, ءدىرىل كەزەدى.دۇكەنبايدىڭ ءساۋىردىڭ سارى ۋىزىنداي ءدامدى اڭگىمەلەرى كوپ ۋاقىت سىنشى قالامىنا ىلىكپەي كەلدى. بۇل جالعىز ونىڭ باسىنداعى جاعداي ەمەس ەدى. وتىز جەتىنىڭ زوبالاڭىنان, سوسىنعى ەلۋ ءبىردىڭ جاپپاي جاۋ ىزدەۋ ىندەتىنەن اۋىزدارى كۇيىپ قالعان ادەبيەتشى قاۋىم العاشقى «وتىرار», سوسىنعى «جىبەك جولىن» جابۋلى قازان جابۋلى كۇيىنشە قالدىردى. ءتىپتى سول كەزەڭدە قازاق قاشان قالا سالعان… قازاق قاشان عۇلاما بولعان… دەپ ونىڭ ءابۋناسىر ءال-ءفارابيىن, «اباقتىسىنداعى» الاش ارداگەرلەرىن وقىسا دا – وقىماعان, ەستىسە دە – ەستىمەگەن بولىپ, كوپ جەردە قۇيرىعىنا قالجۋىر بايلاپ نەمكەتتىلىكپەن تيتىعىنا جەتتى. اۆتور «ەلەنبەدىم… ەسكەرىلمەدىم…» دەمەدى. قاجىرىن قايراي ءتۇستى, قالام مەن قاعازدى سەرىك ەتتى. بوياماشىلىققا بوي ۇرمادى, ۇرانشىلدىققا ۇرىنباي, مازمۇنى تەرەڭ, تەڭەۋى ءدال, تارىداي سوزدەن تۇيەدەي ءتىرى ءپالساپا ءتۇيىپ, تۇستىك ەلىندەگى – ءوزى تىسىنە باسىپ شايناپ, ءوزى ءتىلىن تيگىزىپ تالماپ تۇسىنگەن ءومىردى جازۋدان جالىقپادى. ساۋساعىن سورىپ جازاتىن قيالكەش ەمەس, كوكىرەگىنىڭ كوزىمەن كورەتىن ءسوز سۋرەتشىسىنە اينالدى.جازۋشىنىڭ ەڭبەگى ەلەنبەي, ۇلتىنا دەگەن ادال پەيىلى باعالانباي, ءبىراز قالامگەر – بيلىگى باردىڭ قاباعىنا قاراپ, جازعانىن باستىرا الماي, باستىرسا-داعى كوڭىلى تولماي, ساندا بولسا دا, ساناتقا كىرە الماي جۇرەتىن جىلدارى – ء«فارابيدى», «جىبەك جولىن», «وتىراردى» جازعان ەدى. ءتاتتى ىزدەگەن بال اراسىنىڭ اششىدان قورقىپ گۇلگە قونباي تۇرا المايتىنى سەكىلدى جاس جازۋشى «تورگە شىقپادىم», «توقپان جىلىك ۇستامادىم» دەگەن جوق; سول باياعى اق توپىراق اراسىنان ىرزىق تەرىپ, نەسىبە ايىرعان جەرلەستەرى تۋرالى «زاۋال», «داريا», «تابالدىرىعىڭا تابىن» اتتى ءبىرىن-ءبىرى تولىقتىرعان, ءبىرىنىڭ اۋەنىن كەلەسىسى اۋەلەتكەن, ءبىرىنىڭ كەيىپكەرى كەلەسىگە اۋىسقان قالىڭ-قالىڭ ءۇش رومان جازدى. العاشقى ەكەۋى ماسكەۋدىڭ ەليتالىق باسپاسىنان ورىسشا جارىق كوردى.امەريكا كلاسسيگى توماس ۆۋلفتىڭ «ۇشقان ۇياڭدى ۇمىتپا, پەرىشتەم» مەن ۋيليام فولكنەردىڭ «سنوۋپس ساگاسىن» تۇزگەن ۇشتىگىنە ۇقساتىپ تۋعان جەردىڭ كەڭدىگى مەن كەنەندىگىن, ۇلتىنىڭ كەمەلدىگى مەن كەمشىنىن, قارا ورمان قازاعىنىڭ جايساڭدىعى مەن مومىندىعىن, سورى مەن باعى كەزەك الماسقان الماعايىپ مىنەز ءتۇزىلىمىن الاقانعا سالعانداي اشا ءتۇستى. قۇمساعاتتاي سۋسىپ ءوتىپ جاتقان ادام اعزاسىنداعى ۋاقىتتىڭ رەنتگەن ساۋلەسىنەن ىزدەدى. ءومىردىڭ اششى-تۇششىسىن ءجۇز قۇلاشتىق شىڭىراۋ سەكىلدى ادام جۇرەگىنىڭ ءتۇپ تەرەڭىنەن ساۋمالادى. 70-80-ءشى جىلدار وزگەرىسىن جالاڭ دارىپتەپ, جاداعاي توپشىلاماي, اۋرۋدى تامىر سوعىسىنان تاباتىن تاۋىپشە – كىسىنىڭ ارعى اڭعارىنان, نازارىنان قازبالادى. قاراڭعىدا تالشىعىن ايىراتىن ۇكىگە ۇقساپ – كىتاپحانا ۇكىكوزىنە اينالدى. قارابايىر قارەكەت پەن كۇندەلىكتى كۇيبەڭنەن قۇباتوبەل تارتىپ تاپتى. پسيحواناليز تاسىلىنە ءجيى جۇگىندى.مىنەز – ءومىردىڭ زەرگەر ۇستاسى. ءومىر – تاعدىردى قالىپتايتىن ساۋلەتشى. تىرشىلىكتىڭ باستالۋى دا, اياقتالۋى دا تاعدىردان. جازۋشى ءوزىن-ءوزى جىلدار وتە تاپتى, كەشەۋىلدەپ تانىلدى. وزىندىك بەت, وزىندىك قولتاڭبا عانا ەرەكشەلىك بيىگىنە باسپالداقتاپ بيىكتەدى. ءتۇپتىڭ تۇبىندە وزىندىك مەنى عانا الاساپىران شىعارماشىلىق شىتىرمانىنىڭ ىشىنەن اداستىرماي الىپ شىعارىنا سەندى. ەكى ءسوزدىڭ باسىن قۇراعان كىتاپ شىعارىپ, ەكى كىتاپ شىعارعاننىڭ كوبى جازۋشىمىز دەپ كەۋدە قاعىپ… كوپ بىلگەنسىپ… كۇپىنىپ… قۇلاق سارسىلتقان ءومىر بازارىندا وزىنە تيەسىلى ورنىن, قاستەرلى بيىگىن الدەقاشان ەنشىلەگەن ەدى. وزىندىك مەنىن ءومىر بويى قىزعىشتاي قورىپ, باليعاتقا جەتپەگەن قىزداي ۇلپىلدەتىپ, جۇرەگىنە بولەگەن سول قىمباتىن جان بالاسىنا بۇلداپ كورمەگەن بىرەۋ بولسا – سونىڭ ءوزى, ونشاقتى بولسا – سونىڭ بىرەگەيى دۇكەنباي دوسجان.دۇكەنباي سومداعان حاراكتەرلەر بۇگىندە قازاق پروزاسى سومداعان كەيىپكەرلەر قاتارىنان ورىن الدى. الاشتىڭ اماندىعىن تىلەگەن تىلەۋقورى, بەينەتقورى انا ايتۋار… مىنا تىرشىلىك مايدانىنىڭ جاۋىرىنى جەرگە تيمەس بالۋانى, قايتسەم اۋىل جاقسىلارىنىڭ ءبىر جاعىنا شىعامىن دەپ جىعىلىپ-سۇرىنگەن پالمانتاي بەينەسى وقۋشى جۇرەگىندە جاتتالدى. كىسىنى ەت جۇرەگىمەن ەزىلە جاقسى كورەتىن, كىسىگە قىلداي قيانات جاساۋ قولىنان كەلمەيتىن قالامگەردىڭ ءارى ادالدىعى, ءارى باۋىرمالدىعى, ءارى الەۋمەتشىل قالپى تانىلدى.دۇكەنباي – ەرىنبەيتىن, شارشامايتىن, ءوندىرىپ جازاتىن جازۋشى. بالزاك سەكىلدى جازۋشى تۋا بەرەر دەيمىسىڭ, قالامگەرىمىز 11 رومان, جيىرمادان استام پوۆەست, جۇزگە تارتا اڭگىمە جازىپتى, باس-اياعى جەتپىس التى كىتاپ شىعارىپتى. ءبىر اۆتورعا بۇل از ەمەس.دۇكەنباي اسىپ-تاسىمايتىن, نە بولسا سوعان جاسىمايتىن, ارتىق ايتىلعان سىنعا ساعى سىنبايتىن, يلەۋىنە ءدان تاسىعان قۇمىرسقاشا تىنبايتىن جازۋشى.ءالى دە ءوندىرىپ جازا بەرسىن. ۇلكەن بەلەستەن تۇسپەسىن.
مىرزاتاي جولداسبەكوۆ.