جۇما, 8 ماۋسىم 2012 7:12
كورنەكتى اقىن, ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ارداگەرى ءابۋ اعا سارسەنباەۆتىڭ ءازىز ەسىمىن ەسكە العاندا
وندا مەن سول كەزدەگى گۋرەۆ وبلىسىنداعى جىلىوي اۋدانىنىڭ اقكيىزتوعاي اۋىلىنداعى امانكەلدى اتىنداعى ورتا مەكتەپتىڭ 9-شى كلاسىندا وقىپ جۇرگەن ەدىم. بۇل 1967 جىل بولاتىن. تالپىنىپ ولەڭ جازىپ, تۋىندىلارىم اۋداندىق «ەمبى» گازەتىندە جاريالانىپ, وزىمشە اقىن بالا اتانىپ, ايدارىمنان جەل ەسىپ جۇرگەن ساتتەر ەدى ول.
جۇما, 8 ماۋسىم 2012 7:12
كورنەكتى اقىن, ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ارداگەرى ءابۋ اعا سارسەنباەۆتىڭ ءازىز ەسىمىن ەسكە العاندا
وندا مەن سول كەزدەگى گۋرەۆ وبلىسىنداعى جىلىوي اۋدانىنىڭ اقكيىزتوعاي اۋىلىنداعى امانكەلدى اتىنداعى ورتا مەكتەپتىڭ 9-شى كلاسىندا وقىپ جۇرگەن ەدىم. بۇل 1967 جىل بولاتىن. تالپىنىپ ولەڭ جازىپ, تۋىندىلارىم اۋداندىق «ەمبى» گازەتىندە جاريالانىپ, وزىمشە اقىن بالا اتانىپ, ايدارىمنان جەل ەسىپ جۇرگەن ساتتەر ەدى ول.
ءبىر جولى كىتاپحانادان ءابۋ ءسارسەنباەۆتىڭ «اقشا بۇلتتار» دەگەن 1966 جىلى «جازۋشى» باسپاسىنان شىققان, كولەمى ۇلكەن, بەزەندىرىلۋى مەن تۇپتەلۋى كەلىسكەن جىر كىتابىن الىپ, بىرنەشە كۇن بويى جاتا-جاستانا وقىدىم. كولەمدى كىتاپتى تەز ارادا وقىپ تاۋىسا الماعاسىن, مەكتەپكە اكەلىپ, قولدان جاسالعان اعاش پارتانىڭ قاڭسىپ اشىلىپ كەتكەن اراسىنان «اقشا بۇلتتى» وقىپ, ادەمى تەڭەۋلەر مەن ايشىقتى ءسوزدەرگە الابۇرتىپ, جەلپىنىپ وتىرار ەدىم.
ءسويتىپ, ولەڭنىڭ قىزىعىنا بەرىلىپ جۇرگەن كۇندەرىمنىڭ بىرىندە بۇل ۇرلىعىمدى كورىپ قويعان التىن اپاي كىتابىمدى تارتىپ الىپ, ءوزىمدى كلاستان قۋىپ شىقتى. ءبىر قىزىعى, التىن اپايىم قازىرگى قازاقتىڭ بەلگىلى اقىنى, سول كەزدە العاشقى جالىندى جىرلارىمەن ءيسى قازاققا تانىمال بولا باستاعان اقىن امانقوس ەرشۋوۆتىڭ زايىبى ەدى.
ادەبيەت ساباعىندا اقىن ءابۋ ءسارسەنباەۆ تۋرالى تالاي رەت سۇراپ, ونىڭ قىسقاشا ءومىربايانىنا امانقوس اعايدان قانىققانمىن. اعاي الماتىدا وتكەن جاس اقىنداردىڭ قۇرىلتايىندا ءابۋ اعامەن كەزدەسىپ, سالەمدەسكەنىن, ونىڭ ءبىزدىڭ جەرلەسىمىز ەكەنىن ايتقاندا, ءتىپتى قىزىعا ءتۇستىم. «شىركىن-اي, مەن دە مەكتەپ ءبىتىرگەسىن الماتىعا بارسام عوي, ءابۋ اقىنمەن كەزدەسىپ, ونىڭ مەيىرىم مەن ماحابباتقا بولەنگەن جىرلارىن ءوز اۋزىنان ەستىپ, كىتابىنا قولتاڭبا السام عوي» دەگەن ارمان قاناتىما ودان ءارى جەل بىتىرگەندەي ەدى. اسىرەسە اقىننىڭ ءوز كىتابىمەن اتتاس «اقشا بۇلت» ولەڭىن جاتقا وقىپ, جانىما توقىپ, ءوزىم دە اقكيىزتوعاي اسپانىن كەزگەن اقشا بۇلتتارعا شالقامنان ءتۇسىپ قاراپ جاتىپ, وسى اتتاس العاشقى ولەڭدەرىمدى جازعانمىن.
قازاق جىرىنان كەزىندە ايشىقتى ورىن الىپ, اقىن ءابۋدىڭ اتى مەن اتاعىن اسپانعا كوتەرگەن بۇل جىردىڭ باستى قاسيەتى ونىڭ قاراپايىم, حالىقتىق سازعا بوگىپ جازىلعانى. جالپى, ءابۋ ءسارسەنباەۆ پوەزياسىنداعى ءبىر ەرەكشەلىك – ونىڭ ولەڭدەرىنىڭ ءومىردىڭ ءوز بوياۋىن ساقتاعان قاراپايىمدىعى, ىشكى اۋەزدىلىگى, اداممەن سىرلاسىپ, مۇڭداسىپ وتىرىپ جازىلۋى. مايدان جىرلارىنداعى ادۋىن مىنەز بەن وق پەن وتتىڭ تاجال تىنىسى ونىڭ تۋىندىلارىندا كوپ كورىنبەيدى. قايتا قاراپايىم جاننىڭ, ەلىن, جەرىن ساعىنىپ اڭساعان ادامنىڭ وي مەن قيالى, سەزىمى مەن ساعىنىشى قات-قابات ءورىلىپ, ءبىر جۇمساق اۋەن جانىڭدى تەربەپ وتىرادى. (اقىننىڭ «اقشا بۇلت» اتتى جىر جيناعى وسى اتپەن اۋەلى 1947 جىلى, سوسىن 1949 جىلى جانە 1966 جىلى ءۇشىنشى رەت «اقشا بۇلتتار» دەگەن اتپەن قايتا باسىلدى). مەن اقىن ولەڭدەرىن وقىعاندا بەينە ءبىر ءابۋ اعانىڭ ءوزى جانىمدا ك ۇلىمسىرەپ, ءوز ولەڭىن ءوزى تىڭداپ وتىرعانداي كۇي كەشەمىن. جۇمساق جىرلاردى وقىپ وتىرىپ, ولاردىڭ ءون بويىنداعى جىگەر مەن قايسارلىقتى تانيمىن. جەڭىستىڭ قۋاتتى پاتەتيكاسىن سەزىنەمىن.
جەم جاعالاي جارىسا ورنالاسقان اۋىلدىڭ ەڭ سالتاناتتى مەرەكەسى – جەڭىس كۇنى بولاتىن. بۇل كۇنى اشەيىندە موماقان, بۇيىعى كورىنەتىن اۋىل وردەندەرىن جارقىراتىپ تاققان مايدانگەرلەرىمەن ايبىندانىپ, ايدىندانىپ كەتەتىن. سول كەزدە ساحناعا شىققان بىزدەر ءابۋ ءسارسەنباەۆتىڭ «سەن قۇرمەتتە ونى» دەگەن كەرەمەت جىرىن كەلىستىرە وقىپ, قۇددى ءدال وسى ولەڭ تەك قانا ءبىزدىڭ اۋىلدىڭ قارتتارىنا ارنالعانداي كۇي كەشىپ, ولارعا قىزىعا قاراۋشى ەدىك-اۋ. ماقتانا قاراۋشى ەدىك. ەركەلەي قاراۋشى ەدىك.
ءابۋ اقىننىڭ «سەن قۇرمەتتە ونى» اتتى قاھارمان دا قاستەرلى جىرى ءالى سول كۇيىندە, جاپ-جاس, جالىندى, قايتا وقىساڭ سول كۇيىندە شالقىپ, جاس تولقىننىڭ اعا ۇرپاققا دەگەن ءسال باسەڭدەپ بارا جاتقان قۇرمەت سەزىمىن قايتا جاڭعىرتىپ, ەرلىكتىڭ ەستەن كەتپەيتىن تاريحىن قايتا تىرىلتەدى. ءالى ساپتا. ءالى جاۋىنگەر قاتاردا. باتىرلىقتىڭ بايلىققا جول بەرە باستاعان قازىرگى شاعىندا وسى ءبىر ىشكى جان ءدىرىلى تەرەڭ, ءيىرىمى يبالىققا سىلتەمە جاسايتىن جاساڭ جىردى جىل سايىن جەڭىس كۇنى جەتكەندە سالتاناتتى ساحنالاردان جەڭىس جالاۋىنداي جەلبىرەتىپ وقىپ تۇرۋدى داستۇرگە اينالدىرساق قوي. جالقاۋلانا باستاعان جادىمىزدى قاعىپ-سىلكىپ, مايدانگەر اقىندارىمىزدىڭ مارحاباتتى ولەڭدەرىنە قايىرىلا كوز تىگىپ, كوكىرەك قۇلاعىن اشساق, قانداي عانيبەت بولار ەدى. وقىپ قاراڭىزشى:
سەن قۇرمەتتە ونى!
ءتۇسىندىڭ بە, قاراعىم.
ول اقشاعا ساتقان جوق,
تىزەدەن كەسىپ اياعىن…
كەشە ەلگە قاتەر تونگەندە,
ول جاۋعا قارسى شاپتى.
ءبىزدى جالماماق بولعان اجالدى,
ءور كەۋدەسىمەن قاقتى.
سەن قۇرمەتتە ونى!
ءتۇسىندىڭ بە, قاراعىم.
سەنىڭ كەلەشەگىڭ ءۇشىن بەردى ول,
ازاتتىق جولىندا اياعىن.
وسىلاي دەپ ەدى مايدانگەر اقىن. حالقىن قۇرمەتتەپ ەدى. كەيىنگى جاس ۇرپاققا ءتالىمدى ءسوزىن ايتىپ ەدى. بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ ەسىندە بار ما ەكەن وسى ءسوز. تىزگىن ۇستاعان ازاماتتار اعانىڭ اسىل ءسوزىن ۇمىتىپ بارا جاتقان جوق پا وسى؟ جايىقتىڭ جاعاسىنان, اتىراۋدىڭ ساعاسىنان وسى ءسوزدىڭ ۇمىتىلماعان مىسالىن كورگىم كەلەدى. ەندى ەكى-ءۇش جىل بەدەرىندە اقىن ءابۋ سارسەنباەۆتىڭ 100 جىلدىق مەرەيتويى دا ەسىك قاعادى. سول كەزدە, ەسىك قاققان مەرەكەگە لايىقتى ءىلتيپات كورسەتە الامىز با دەپ ويلانا جۇرگەن دۇرىس بولار ەدى.
الىپ قاشقان ويدىڭ باسىن ىركىپ, ايبىندى اقىن ءابۋ سارسەنباەۆتىڭ ءوزىن كورسەم, كوزىن كورسەم دەگەن بالاۋسا ارماننىڭ جالىنا قايىرا قول ارتايىن…
ارمان قۋىپ, اكەمنىڭ اق باتاسىن الىپ, اڭساعان الماتىعا دا جەتتىم. قازاق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ فيلولوگيا فاكۋلتەتىنە وقۋعا ءتۇستىم. بەس جىلدىق ستۋدەنتتىك كەزەڭ زاۋلاپ وتە شىقتى. الماتىدا ءوزىم ارمانداعان اقىن-جازۋشىلاردىڭ كوبىن كوردىم, كەشتەرىنە قاتىستىم, ولارمەن ءبىر زالدا وتىرىپ, بىرگە ولەڭ وقىعان كۇندەرىم دە بولدى. كىتاپتارىنا قولتاڭبالار الدىم. رەسپۋبليكالىق گازەت-جۋرنالدارعا ولەڭدەرىم دە شىعا باستادى. ءابۋ اعامەن ادەبيەت كەشتەرىندە كەزدەسىپ, قولىن العان ءساتتەرىم دە بولدى, بىراق ىشكى جان دۇنيەمدى اقتارىپ اڭگىمەلەسە المادىم. بالاڭدىق پەن ۇياڭدىق جىبەرە قويمادى. ول كىسىنى سىرتتاي اعا تۇتىپ, ۇستاز تۇتىپ ءجۇرىپ, جوعارى وقۋ ورنىن ءبىتىرىپ, ماڭعىستاۋعا جول تارتتىم.
ماڭعىستاۋ وبلىستىق «كوممۋنيستىك جول» گازەتىندە ادۋىندى اقىن, قازىرگى قازاقستان مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى تەمىرحان مەدەتبەكوۆپەن كەزدەستىم, ءسال كەيىن ءساتىن سالىپ, ونىمەن وسى باسىلىمنىڭ مادەنيەت ءبولىمىندە بىرگە قىزمەتتەس بولدىم.
ءبىر كۇنى ءابۋ اعا تۋرالى سۇرادىم. تەمىرحان كوكەمنىڭ ءتۇرى بىردەن بايسالدى تارتىپ, «ءابۋ اعاڭنىڭ مەن بالاسىمىن عوي» دەگەندە, اڭ-تاڭ بولدىم دا قالدىم. تەمىرحان كوكەم: «ادامنىڭ ىشىندە ءابۋ اعامداي ابزال جان, اق ءجۇرەك اعانى كەزدەستىرگەن ەمەسپىن, اۋليە عوي ول» دەپ اعىنان جارىلدى سوسىن: «تۇركىستاندا ورتا مەكتەپتى ءبىتىردىم. كوڭىل دەگەن كوك دونەنگە مىنگەن, ارمان دەگەن جەر تارپىپ, الاسۇرىپ تۇرعان كەز. ءبىر جالپاق داپتەر ولەڭدەرىم بار. الماتىعا تارتتىم. وقۋعا تۇسپەكپىن. كەلسەم, ۇمىتكەرلەر دەگەن سۇمدىق كوپ, سىن قاتتى بولعالى تۇر. قۇر ولەڭمەن ولجالى بولۋ وڭاي ەمەس سياقتى. اركىمنەن سۇراستىرىپ ءجۇرىپ جازۋشىلار وداعىن تاپتىم. سول جەردە وتىرعان ءبىر جىلى ءجۇزدى اپايدان ءابۋ سارسەنباەۆتىڭ ءۇيىنىڭ ادرەسىن الدىم. تارتىپ وتىرىپ, تاعى دا اركىمنەن سۇراي ءجۇرىپ, كورسەتىلگەن ۇيگە جەتتىم. ەسىكتىڭ قوڭىراۋىن باسىپ ەدىم, سالدەن كەيىن مەكتەپ وقۋلىعىنان وزىمە كوپتەن تانىس, بۇيرا شاشى بۇرقىراعان ءابۋ اعانىڭ ءوزى شىعا كەلدى. اسىپ-ساسىپ سالەم بەردىم. سالەمىمدى العان اعا مەنى جاتسىنباي, كىمسىڭ, قايدان جۇرگەن بالاسىڭ دەپ ەسىك كوزىندە سۇراقتىڭ استىنا الماي, جۇمساق داۋىسپەن ىشكە وتۋگە شاقىردى.
ءوزىنىڭ جۇمىس كابينەتىنە باستاپ كەلدى. ءسال قارلىعىڭقى كۇمبىر داۋىسپەن جۇبايىن شاقىرىپ, مەنى كورسەتىپ, «ءلازيزا, قوناق كەلدى, قازان كوتەر» دەپ سىپايى جىميدى. سودان كەيىن كەڭ وتىرىپ, مەنىڭ قايدان كەلگەنىمدى, نەگە كەلگەنىمدى, اتى-ءجونىمدى اسىقپاي سۇراي باستادى. مەن كازپي-ءدىڭ ءتىل-ادەبيەت فاكۋلتەتىنە قۇجات تاپسىرعانىمدى, ءبىراق ادام كوپ بولعاسىن قورقىپ وتىرعانىمدى, قالايدا اقىن بولۋىم كەرەكتىگىن, وتباسىمنىڭ جاعدايىن اسىعا-ۇسىگە ايتىپ شىقتىم. ءسال ك ۇلىمسىرەدى. سوسىن جۇمساق ۇنمەن, قانە, ولەڭدەرىڭدى وقىپ كورشى دەپ ءوتىنىش جاسادى. ءاپ-ساتتە ءبىر داپتەر ولەڭدەرىمنىڭ جارتىسىنا جۋىعىن وقىپ تاستادىم. ءابۋ اعا نازارىن بارىنشا اۋدارىپ, بايىپپەن تىڭداپ بولعاسىن, «ءلازيزا, مىنا بالا اقىن بولايىن دەپ تۇر ەكەن, تىڭداپ كورشى» دەپ بىرنەشە ولەڭدەرىمدى تاعى وقىتتى. ول كىسى دە جاقسى قابىلدادى.
كوپ ۇزاماي بۋى بۇرقىراعان قازاقشا ەت كەلدى داستارحانعا, ساماۋىرىن كەلدى ەكى يىنىنەن دەم الىپ. ۇستەلدىڭ ءۇستى جايناپ تۇر. «قىسىلماي وتىر, ەركىن ءدام ال, سەن اقىنسىڭ عوي, اقىن ۇيالشاق بولماۋى كەرەك» دەپ, اعالىق-اكەلىك قامقورلىق كورسەتىپ, مەنى كوتەرمەلەپ قويادى. تاماقتان سوڭ مەن كەتۋگە ىڭعايلاندىم, ءابۋ اعا «بۇگىن دەمالىس قوي, سەن ەشقايدا بارما, وسىندا قون, ەرتەڭ ەكەۋمىز ءبىر جەرگە بارامىز» دەپ مەنى قالدىردى. ەرتەڭگى شايدان كەيىن ول كىسى مەنىمەن بىرگە كيىنە باستادى. سودان ەكەۋمىز جاياۋلاپ ءجۇرىپ وتىرىپ, كازپي-گە كەلدىك. «سەن وسىندا وتىرا تۇر» دەپ اعا ىشكە كىرىپ كەتتى. ەسىككە قاراسام, رەكتور دەگەن جازۋ بار ەكەن. ونىڭ كىم ەكەنىن قايدان بىلەيىن, جان-جاعىما قاراپ, جايباراقات وتىرمىن. ءبىر كەزدە ەسىك كوزىندەگى ايەل مەنى ىشكە كىرۋگە شاقىردى. «مىنە, وسى بالا» دەدى ءابۋ اعا, بولاشاق جاقسى اقىن بولعالى تۇر, وقۋى كەرەك» دەپ ءسوزىن نىعارلاپ قويدى. توردە وتىرعان ەڭسەلى كىسى «ماقۇل, ابەكە, ءسىز ايتقاسىن بولدى عوي, ورىندايمىز» دەپ ءسوز بەرىپ جاتتى. كەيىن بىلسەم, الگى ادام رەكتور, بەلگىلى ادەبيەتشى عالىم, ءوزى دە اقىن قاجىم جۇماليەۆ ەكەن.
ەمتيحان كۇنى دە كەلىپ جەتتى. ءبىرىنشى سىناق – شىعارما. وزىمشە ءتاپ-ءتاۋىر جازىپ شىقتىم. بىرنەشە كۇننەن كەيىن وقۋ ورنىنا كەلىپ, حابارلاندىرۋ تاقتاسىنا كوز جۇگىرتسەم, قۇلاعانداردىڭ ءتىزىمىن ىلگەن ەكەن, ىشىندە جوقپىن. قۇلاماعان ەكەنمىن دەپ قۋانىپ تۇر ەدىم, «سەن بە مەدەتبەكوۆ دەگەن, بەرى ءجۇر, ىزدەپ تابا الماي جاتىرمىز سەنى» دەپ ءبىر اعاي مەنى سۇيرەي جونەلدى. ىشكە كىردىك. ءبىر اۋديتوريانىڭ ىشىنە كىرگەن سوڭ, «مىناۋ سەنىڭ جازعان شىعارماڭ» دەپ مەنىڭ جازعانىمدى الدىما تاستادى. قاراسام, قاتەدەن داپتەر بەتى قىپ-قىزىل. «ەندى وتىر دا, مىنا شىعارمانى سول كۇيىندە كوشىر, قاتەسىز, بايقاپ جاز, وتە اباي بول» دەپ الدىما جانە ءبىر شىعارمانى تاستاي سالدى. ايتقانىن ورىندادىم. «اعاي, ەندى نە بولادى, مەن قۇلاپ قالعان جوقپىن با؟» دەپ سۇراپ ەدىم, ول «ارينە, ءوز شىعارماڭ ءۇشىن العان باعاڭ ەكى, بىراق سەنى قۇتقارعان مىنا تەلەگرامما» دەپ تىلدەي قاعازدى كوز الدىما توستى. وندا رەكتوردىڭ اتىنا جازىلعان: «ابيتۋريەنت مەدەتبەكوۆتىڭ ءبىرىنشى ەمتيحاننان العان باعاسىن حابارلاۋىڭىزدى سۇرايمىن. ءابۋ سارسەنباەۆ.» دەگەن ءسوزدى وقىدىم. الگى اعاي «راحمەتىڭدى ماعان ەمەس, ءابۋ اعاڭا ايت» دەپ جاڭادان جازعان شىعارمامدى الىپ, اۋديتوريادان شىعىپ كەتتى.
كەيىن بىلسەم, مەنى رەكتورعا اكەلگەسىن ءابۋ اعا قارا تەڭىز جاعالاۋىنا ەڭبەك دەمالىسىنا كەتكەن ەكەن. ءسويتىپ, ءابۋ اعامنىڭ تىكەلەي قامقورلىعى مەن قولداۋىنىڭ ارقاسىندا ءوزىم ارمانداعان كازپي-گە وقۋعا ءتۇستىم. قازىر مۇنداي قامقورلىق جاسايتىن ادام بار ما؟ جالعىز مەن ەمەس ءابۋ اعا مۇنداي تىكەلەي قامقورلىق-كومەكتى كەزىندە جازۋشى سايىن مۇراتبەكوۆكە, اقىندار جۇمەكەن ناجىمەدەنوۆكە, ادىلبەك ابايدىلدانوۆقا, زەينوللا شۇكىروۆكە, مەڭدەكەش ساتىبالديەۆكە, قانيپا بۇعىباەۆاعا, تاعى باسقا ونداعان قالامگەرگە جاساپتى. بۇلاردىڭ ءبارى اڭىزعا بەرگىسىز العىستى اڭگىمەلەر». مىنە, تەمىرحان كوكەم ايتقان سول اڭگىمەنى بۇگىن قاز-قالپىندا قاعازعا ءتۇسىرىپ وتىرمىن.
تەمىرحان كوكەمنىڭ تەبىرەنىپ ايتقان اڭگىمەسىنەن سوڭ مەن ءابۋ اعانى بۇرىنعىدان دا جاقسى كورىپ كەتتىم. كىسىلىكتىڭ كەلىستى كەلبەتىن تانىتاتىن مۇنداي جارقىن مىسالدار اقىن ءابۋ سارسەنباەۆ ومىرىندە وتە كوپ بولىپتى. مۇنداي وقيعالاردىڭ وزىنەن ءابۋ اعام تۋرالى تۇتاس ءبىر كىتاپ تۇزۋگە بولادى. كىسىلىك پەن كىشىلىكتىڭ ەرەن ۇلگىسىن, ەلەۋلى نۇسقاسىن كورسەتىپ كەتكەن, ءومىردە دە, ونەردە دە بيازى, سىرباز, ادامي اسىل قاسيەتتەردى ءبىر بويىنا ءمىنسىز جيناعان ءابۋ سارسەنباەۆ اعامىزدىڭ بۇل ومىردەن وتكەنىنە دە ءبىراز جىلداردىڭ ءجۇزى بولدى. ەندى ونىڭ ولمەس تۋىندىلارى ارمان قۋعان جانداردىڭ اسپانىندا اقشا بۇلت بولىپ قالقىپ ءجۇر.
الماتىدا وتكەن ءبىر پوەزيا كەشىندە: «قالقام وتەگەن, ۇيگە كەل, حابارلاس, دەپ تىلدەي قاعازعا: ينتەرناتسيونالنايا كوشەسى, 29-ءۇي, 1-ءشى پاتەر» دەپ مەكەن-جايىن جازىپ بەرگەنى ەسىمە ءتۇسىپ, بەكەر بارماعان ەكەنمىن دەپ وكىنگەنىم بار. اسىرەسە, وقۋ ءبىتىرىپ, الماتىدان كەتەر تۇستا باۋىر باسىپ قالعان استانادا قالعىم كەلىپ, قامقور قولىن سوزار دەگەن ءبىر اعاما بارعانىمدا, ونىڭ سىرداڭ سويلەپ, سىزدانا جاۋاپ بەرگەنى ەسىمە تۇسكەندە, بۇل وكىنىش ەكى ەسە ۇلعايا تۇسكەن بولاتىن.
1975 جىلى مامىر ايىندا ماڭعىستاۋدا بەلگىلى حالىق اقىنى, قارا جىردىڭ اعىنى ساتتىعۇل جانعابىلوۆتىڭ 100 جىلدىق مەرەيتويى تويلانىپ, جىر ءمۇشايراسى وتەتىن بولدى. جىر جارىسىنا 30-عا جۋىق اقىن قاتىساتىن بولدىق. سول جىر دوداسىنا تورەلىك جاسايتىن توپتىڭ باس قازىسى بولىپ الماتىدان ءابۋ سارسەنباەۆ كەلىپتى. ونى ساحناعا شىعار كەزدە عانا حابارلاۋدان بىلدىك. سول جىر بايگەسىندە قازىلار القاسى ءبىرىنشى ورىندى ماعان بەرىپ, باس بايگەنى ەنشىلەدىم. ساحناعا باپپەن كوتەرىلىپ, جىر سايىسى تۋرالى, جالپى قازاق جىرىنىڭ كەشەگىسى, بۇگىنى مەن بولاشاعى تۋرالى كەڭىنەن سىر تولعاعان ءابۋ سارسەنباەۆ مەنىڭ ولەڭدەرىمنەن مىسالدار كەلتىرىپ, جىلى لەبىز بىلدىرگەندە مەنىڭ كوپ جىلعى ارمانىم ورىندالعانداي بولدى. اۋىلىمدى, باياعى بالا كەزدى ەسىمە قايىرا ءتۇسىرىپ, وسى ءبىر ساۋلەلى ءساتىمدى اكەم كورگەندە عوي دەپ تەبىرەندىم.
ءسوزىن اياقتار تۇستا ءابۋ اعا مەنى ساحناعا شاقىرىپ, قالىڭ قاۋىمنىڭ الدىندا باتاسىن بەرىپ, ماڭدايىمنان ءسۇيدى. ءابۋ اعا تۋرالى ويلانعاندا ونىڭ ماڭدايىمنان سۇيگەن جىپ-جىلى ەرنىنىڭ تابى ءالى دە جانىمدى جىلىتىپ, كوكىرەگىمدى ساعىنىشقا كومىپ جىبەرەدى. سول كەزدە ءابۋ اعا تاعى دا الماتىداعى ءۇيىنىڭ ادرەسىن ايتىپ, «ەڭبەك دەمالىسىن العان كەزدە ماعان قالايدا كەل, سەنىڭ كىتابىڭدى شىعارتام, قىزمەتكە ورنالاستىرام, سەن ورتادا, الماتىدا بولۋىڭ كەرەك» دەپ جانە شاقىردى. الماتىنى قيماي-قيماي اتتانعان مەن ءۇشىن بۇل شاقىرۋ اسا قىمبات بولاتىن.
وسىلاي كوڭىل تولقىنى قۇبىلىپ ءجۇرگەندە, جازعا سالىم ماڭعىستاۋعا ءىسساپارمەن كەلگەن سول كەزدەگى «لەنينشىل جاس» گازەتى رەداكتورىنىڭ ورىنباسارى, بەلگىلى ادەبيەت سىنشىسى, كازگۋ-ءدىڭ فيلولوگيا فاكۋلتەتىنىڭ تۇلەگى ساعات اشىمباەۆ تا «مۇندا كوپ جۇرسەڭ قارايىپ قالاسىڭ, الماتىعا كەل, قىزمەتكە ءوزىم كومەكتەسەم» دەپ ەكى-ويلى بولىپ جۇرگەن مەنىڭ كوزقاراسىمدى ءبىرجولاتا الماتىعا اۋدارىپ كەتتى. ەڭبەك دەمالىسىن اسىعا كۇتىپ, رۇقسات العان كۇنى بىردەن ۇشاققا وتىرىپ, استاناعا تارتتىم. ويىم – سول كەزدەگى ءاربىر قالام ۇستاعان جاستىڭ ارمانى بولعان «لەنينشىل جاسقا» قىزمەتكە تۇرۋ. كەلگەن بويدا ساعات اعاما كىرىپ, كەلگەنىمدى ايتتىم. ول دا اڭقىلداپ قارسى الىپ, ءدال وسى كۇندەردە گازەتكە قىزمەتكە ادام الۋ جونىندەگى جۇمىستار ءجۇرىپ جاتقانىن, الايدا ورىن بىرەۋ, ۇمىتكەرلەر سانى ونداعان جاس جۋرناليست ەكەنىن ايتىپ, كونكۋرسقا قاتىسۋىمدى قالادى. ءوزى قولدان كەلگەنشە قولداۋ كورسەتىپ, كەپىلدىك بەرەتىنىن ءبىلدىردى. سويتسەم, ورىن بىرەۋ, الاتىن ادام ەكەۋ ەكەن. سول كەزدە «لەنينشىل جاستا» ءبىر شتاتتىق ورىندى ەكى ادامعا ءبولىپ بەرۋ ءداستۇرى بار ەكەن. ياعني ءبىر ادامنىڭ 120 سومدىق ايلىعىن 60 سومنان ەكى ادامعا ءبولىپ بەرەدى. سوندا باسىلىمعا تىڭنان ەكى جاس قوسىلادى.
كونكۋرس كوميسسياسى اۋەلى بۇعان دەيىن جازعاندارىمىزدى قابىلداپ الىپ, ساراپتاما جاسايتىن بولدى. سودان كەيىن اربىرەۋىمىزگە جەكە تاپسىرما بەرىپ, جازىپ اكەلگەن ماقالامىزدى تالقىلايدى ەكەن. ىرىكتەۋ وتە قاتال, سىبايلاستىققا جول جوق. كوميسسيا مۇشەلەرى دە كىلەڭ اتىنان ات ۇركەتىن الاشقا بەلگىلى جۋرناليست قالامگەرلەر. كوميسسيا توراعاسى – قازاقتىڭ قايسار پەرزەنتى, تالانتتى قالامگەر, ۇلتجاندى پاتريوت سەيداحمەت بەردىقۇلوۆ. بايقاۋعا كەلگەن جىگىتتەر دە وسال ەمەس, اۋداندىق, وبلىستىق, رەسپۋبليكالىق گازەتتەردە ماقالالارى ءجيى جاريالانىپ, اتى-جوندەرىنىڭ ءدامىن ءبىلىپ قالعاندار ەكەن. بايقاۋ ەكى-ءۇش كۇنگە سوزىلدى.
سونداي ءبىر ساتتە ساعات اشىمباەۆ: «بالا, بايقاۋ قاتتى بولىپ جاتىر, ەندى اربىرىڭە ءبىر بەلگىلى, بەدەلدى قالامگەردىڭ كەپىلدىك بەرگەنى قاجەت بولىپ قالۋى مۇمكىن. سونى ويلان. كىمگە بارا الاسىڭ؟» دەپ كوڭىلدى ودان ءارى قىلپىلداتىپ جىبەردى. سول كەزدە ەسىمە ءابۋ اعام تۇسە كەتكەنى. مەكەن-جايى كوڭىلدە سايراپ تۇر. تاۋەكەل, دەپ ۇيىنە تارتتىم. ەسىكتى اعانىڭ ءوزى اشىپ, قۇشاقتاپ باۋىرىنا باسىپ, بىردەن كابينەتىنە باستادى. از-كەم اماندىق-ساۋلىقتان سوڭ اعانىڭ ۋاقىتىن كوپ المايىن دەپ, كەلگەن شارۋامدى ايتا باستاپ ەدىم, «جارايدى, اۋەلى جاقسىلاپ ءشاي ءىشىپ الايىق, شارۋا جايىن سوسىن قارارمىز» دەپ تاعامعا شاقىردى. اسىقپاي ءشاي ءىشىپ الدىق. «ەندى كابينەتكە بارالىق, اڭگىمەڭدى سوندا جالعاستىر» دەپ ءابۋ اعا ورنىنان تۇردى. ىلەستىم. ءۇش قابىرعانى بىردەي الىپ تۇرعان كىتاپ جايمالارى, مايداندىق سۋرەتتەر, ستول ءۇستىندە كۇندەلىكتى گازەتتەر, ۇستىڭگى جاعىندا «لەنينشىل جاس» تا جاتىر. وڭ جاقتا اقىننىڭ قۇمشەكەردەن قاتىرىلىپ قۇيىلعان ءمۇسىنى. مەنىڭ توقتاپ قاراعانىمدى بايقاپ, «تالدىقورعاندىقتاردىڭ تارتۋى, قۇمشەكەردەن جاسالعان, قانت بولماي قالسا, شەتىنەن سىندىرىپ الا بەرۋگە بولادى» دەپ ازىلدەي ك ۇلىمسىرەدى.
مەن بۇل جەردە ءوزىمنىڭ جەكە باسىمنىڭ شارۋاسىن ايتىپ, باعامدى اسىرايىن دەپ وتىرعان جوقپىن. بۇل جەردە ءابۋ اقىننىڭ, ۇلكەن ازاماتتىڭ كىسىلىگى مەن ادامگەرشىلىگىن, ازاماتتىق ۇستانىمى مەن يماني قاسيەتىن ايتقالى وتىرمىن. كەلگەن شارۋامدى قىسقاشا ايتىپ شىقتىم دا, جاۋابىن كۇتىپ, ارينە, دامەتىپ, اعانىڭ جۇزىنە قارادىم.
– جوق, وتەگەن ۇلىم, مەن بۇل شارۋاڭدى ورىنداي المايمىن. سەنى شاقىرعانىم شاقىرعان, بىراق ساعان ءبىر جايدى اشىپ ايتايىن. كۇنى كەشە ماعان ءدال وسى وتىنىشپەن دۇيسەنبەك اعاڭ كەلگەن, بەلگىلى اقىن دۇيسەنبەك قاناتباەۆ. سول «لەنينشىل جاسقا» ونىڭ تۋعان ءىنىسى بولات قاناتباەۆ تا ىرىكتەۋگە ءتۇسىپ جاتىر ەكەن. مەن وعان سەيداحمەتكە بارايىن, سىرلاس ءىنىم ەدى, قولقا سالايىن, بولاتتى جۇمىسقا ال دەپ وتىنەمىن دەپ ۋادە بەرگەنمىن. ەندى سەن كەلىپ وتىرسىڭ. وعان كەشە ۋادە بەرىپ, بۇگىن سەنىڭ شارۋاڭا ارالاسسام, مەنىكى ۇيات بولماي ما؟ بۇل اعالىق بولمايدى. ەندى ەكەۋىڭە دە ارالاسپايمىن, باقتارىڭ ءبىلسىن. كىم وزسا, سول مەنىڭ قۋانىشىم. جولىڭ بولسىن, باتامدى بەرەيىن, رەنجىمەي اتتان, بۇل ءۇي ءوز ءۇيىڭ, قىسىلماي كەلىپ تۇر, – دەپ اعىنان جارىلىپ, اقيقاتىن ايتىپ, ارقامنان قاعىپ شىعارىپ سالدى. قانداي كىسىلىك, قانداي كورگەندىلىك, قانداي ازاماتتىق! رەنجىمەي, قايتا قۋانىپ اتتاندىم.
بولات قاناتباەۆ ەكەۋمىز دە ماڭعىستاۋدىڭ وبلىستىق گازەتىنەن كەلگەنبىز, بىرگە قىزمەتتەس بولدىق. ونىڭ دا وسى بايقاۋعا ءتۇسىپ جاتقانىن مەن ءابۋ اعادان ەستىدىم. كەيىن مارقۇم بولات دوسىم: «سەن ءابۋ سارسەنباەۆتى سالىپ, «لەنينشىل جاسقا» قابىلدانىپ كەتتىڭ» دەپ ۇنەمى ايتا ءجۇردى. مەن دە ول بىلاي ەدى دەپ تۇسىنىك بەرىپ جاتپادىم. بىراق ءدال وسىنداي كەزدە اعالىق پەن ازاماتتىقتىڭ ۇلگىسىن كورسەتكەن ءابۋ سارسەنباەۆتىڭ بۇل ارەكەتىن جانىمداعى جاقىن جولداستارىما, قالامداس دوستارىما تالاي رەت سىر ەتىپ ايتىپ, جىر ەتىپ جەتكىزىپ ءجۇردىم. مەن قىزمەتكە قابىلدانعان كۇنى «لەنينشىل جاسقا» ارنايى كەلىپ, ەرىنبەي-جالىقپاي جەتىنشى قاباتقا كوتەرىلىپ, كەلىپ قۇتتى بولسىن ايتىپ, ماڭدايىمنان سۇيگەنى كۇنى بۇگىنگىدەي كوز الدىمدا. جانى تازا جايساڭ اعانىڭ ەرنىنىڭ ىستىق تابى ءالى كۇنگە دەيىن مەنىڭ جۇرەگىمدى جىلىتىپ, كوڭىلىمدى تولقىتىپ-تولقىتىپ كەتەدى. مەن ءابۋ اعانىڭ وسى ءبىر ۇلگىلى ارەكەتىن ءومىر مەكتەبىنىڭ جاقسى ءبىر جۇرەكجاردى ساباعى دەپ قابىلداۋمەن كەلەمىن. بۇگىن دە سونى جانە ءبىر ايتۋدىڭ رەتى كەلگەنى ءۇشىن ءوزىمدى باقىتتى سانايمىن.
قاي ءبىر جىلى, شاماسى جەڭىس مەرەكەسىنىڭ قارساڭى بولسا كەرەك, ءابۋ اعا تۇسكە تامان ۋاقىتتا الماتىداعى پانفيلوۆشىلار ساياباعىنا قاراي اقىرىن ءجۇرىپ كەلە جاتىر ەكەن. الدىنان جەدەلدەپ باسىپ جەتىپ, قولىن الدىم. اعا ءسال ەنتىگىڭكى. «وسى كۇندەردە مايدانداس دوستارىمدى, قىرشىن كەتكەن سول ءبىر بوزداقتاردى ءجيى ەسىمە الامىن. كەيدە ولار تۇسىمە كىرەدى. اسىرەسە جان دوسىم, ارقالى اقىن ابدوللا جۇماعاليەۆ تۇسىمە ءجيى كىرەدى. قاسىمعا راحمەت, وعان ولەڭنەن ءولمەس, وشپەس ەسكەرتكىش قويدى عوي. جىگىتتىڭ جامپوزى ەدى. سەنىڭ اۋىلداسىڭ دالاباي جازىقباەۆتى دا تۇسىمدە كورەمىن. قولىن «جازىق دالا» دەپ قويۋشى ەدى. سىرلاس دوسىم, حابارسىز كەتكەن ەسىل ەر باحتيار مەڭدىعازيەۆ تا ەسىمە ءجيى تۇسەدى. سولاردىڭ رۋحىنىڭ الدىندا ءوزىمدى بورىشتار سانايمىن, قولدان كەلگەنشە ولار تۋرالى بىرنەشە كىتاپتار جازدىم, ەستەلىكتەر ءتۇزدىم».
اعا ءسال ەنتىگىپ بارىپ توقتادى. سيرەي باستاعان بۋىرىل شاشىن الاتاۋدان قۇلاعان سامال جەل انتەك جەلپىپ, ماڭدايىنان بۋسانىپ كورىنگەن تەر تومەن سىرعىپ بارىپ, كوزىنىڭ قيىعىنا بارىپ قوناقتادى. كوزدىڭ جاسىنداي, كوڭىلدىڭ شەرىندەي بولعان سول ءبىر اقشىل تامشى اعانىڭ الىستاپ كەتكەن اياۋلى كۇندەرىن ەسكە ءتۇسىرىپ, ءومىر ساپارىنىڭ سوڭعى نۇكتەسىندەي بولىپ كوز الدىمدا قالدى.
ءبىراز اڭگىمەلەستىك. كۇتىپ تۇرعان كولىگىنە شىعارىپ سالدىم. بالىعى تايداي تۋلاعان, باقاسى قويداي شۋلاعان قارت اتىراۋدىڭ اتاعىن ادەبي پسەۆدونيم رەتىندە الىپ, «ءابۋ ءال-اتىراۋي» دەپ قول قوياتىن اقىن ءابۋ سارسەنباەۆتىڭ سول كۇنگى بەينەسى سول كەشتە «قارت اقىن» دەگەن اتاۋمەن ولەڭ بولىپ قاعازعا تۇسكەن ەدى:
كەلەدى اقىن
كوشەدە جالعىز دەمىگىپ,
نار ەدى-اۋ كەشە
كوتەرگەن تالاي بەلى جۇك.
جولداسىن ويلاپ,
جابىرقاۋ تارتقان ءساتى مە,
ون تاراۋ ويى
ون تاراۋ جاققا ءبولىنىپ.
تۋرالاپ تارتقان
توسەككە جامباس جەگىزبەي,
«بوركەمىك ەكەن,
قايراتى قايتقان» دەگىزبەي.
ەڭسەسىن تىكتەپ
ەلىمەن بىرگە كەلەدى,
تولقىندى شاشى
داۋىلدى كۇنگى تەڭىزدەي.
ءومىرى – ولەڭ…
وسىرگەن تالاي جەتىمدى,
ارمانى ونىڭ
اقشا بۇلت بولىپ جەتىلدى.
تۇر, انە اقىن,
جۇرەككە قوسىپ بايلانعان
اقىرعى گراناتالار سەكىلدى…
(سونىڭ الدىندا اقىن اعانىڭ «اقىرعى گراناتالار» دەگەن جاڭا جىر جيناعى شىققان بولاتىن. بۇل ولەڭدى جازۋىن جازسام دا, كەيىنگى كەزدەسۋلەردە وعان كورسەتە المادىم. كوڭىلىن ءپاس قىلعىم كەلمەدى. جۇرەگىنە جۇك ءتۇسىرمەيىن دەپ ويلادىم. بۇل ارناۋدى اقىن اعا كوردى مە, كورمەدى مە, ول جاعىن دا بىلمەيمىن).
1995 جىلدىڭ قوڭىر كۇز ايىنىڭ سوڭعى كۇندەرىندە ءابۋ اعا ۇيگە شاقىرىپ جاتىر دەگەن حابار الدىم. حابار تيگەن بويدا كەلدىم. تانىس ءۇي, تانىس ورتا. ەشتەڭە وزگەرمەگەن. تەك بۇرىن قۋانىشتى ۇنمەن ابىر-سابىر بولىپ جاتاتىن پاتەر ءىشى جىم-جىرت, كوڭىلسىز تىنىشتىق.
اعا تەرەزەنىڭ الدىنداعى توسەكتە شالقاسىنان جاتىر ەكەن. كوزى دە ناشار كورەتىن بولعان. «اعا, قالايسىز, مەن عوي, وتەگەنمىن» دەپ ونىڭ سالقىن تارتقان سالالى ساۋساقتارىنان ۇستادىم. «كەلدىڭ بە؟» دەدى ازەر-ازەر ەستىلگەن ۇنمەن. قولىمدى تارتىپ, كوكىرەگىنە باستى. كەمسەڭدەپ, كوكىرەگىن كەرە كۇرسىندى. باس جاعىندا بەلگىلى اقىن ساتىبالدى داۋىموۆ وتىر ەكەن. «قارت شارشاپ قالدى, قورقىپ وتىرمىز» دەدى ول قۇمىعىڭقى ۇنمەن.
قۇلاعىنا ەڭكەيىپ, «اعا, ءىس-ساپارمەن ەلگە بارا جاتىرمىن, قايتا ورالعاسىن تاعى كەلەمىن» دەپ جاۋاپ قاتتىم. «سەنى شاقىرتقانىم, ءوزىڭدى تاعى ءبىر كورىپ, داۋسىڭدى ەستىگىم كەلدى. ساعان بارلىق قامقورلىعىمدى جاساي المادىم, اينالايىن. رەنجىمە» دەدى. قاتتى قىسىلىپ قالدىم. «ول نە دەگەنىڭىز, اعا, ساۋىعىپ كەتىڭىز, ءالى تالاي رەتى كەلەر» دەدىم ابدىراپ.
– جوق, ەندى مەن قاتارعا قوسىلا الماسپىن. دوستارىم دا انا جاقتا كوپ كۇتىپ قالدى. سولارعا بارارمىن, – دەپ ءبولىپ-ءبولىپ سويلەپ, تاعى ءبىرشاما ۋاقىت ءۇنسىز قالدى. «ەلگە سالەم. تۋعان جەرگە سالەم. اتامەكەنىمە اقىرعى رەت حات جازايىن, ساتىبالدى, سەن جازىپ وتىر. بۇل حاتتا وتەگەن تۋرالى دا ايتامىن, ونى ءوزى جازباي-اق قويسىن», – دەدى قايران اعا. ءسويتىپ ەل تۋرالى, زامان تۋرالى, مەن تۋرالى قىسقاشا حات جازدىردى. ونىڭ ءار ءسوزىن ءبولىپ-ءبولىپ ءوزى ۇزاق ۋاقىت بويى ايتىپ جاتتى. ىشىندە مەنەن ەلگە سالەم ايتقانىن, ەلىن ءومىر بويى سۇيگەنىن, قۇرمەتتەگەنىن, ەلدەن, ەلدەگى ازاماتتاردان ماعان قامقورلىق پەن كومەك جاساۋلارىن سۇرادى. «بالاڭا باس-كوز بول, تۋعان ەل» دەگەن ءسوزى جانىمدى اۋدارىپ تۇسكەندەي بولدى. ءوزى ايتىپ جازدىرعان قىسقاشا حاتتى كوكىرەگىنە باسىپ, ءبىرشاما جاتىپ, يكەمگە ازەر كەلگەن ساۋساقتارىن يگەرىپ, حاتتىڭ سوڭىنا قولىن قويدى. بۇل قىسقاشا حات – اعانىڭ اقىرعى اماناتى 1995 جىلعى كۇز ايىندا اتىراۋ وبلىستىق گازەتىنىڭ ءبىرىنشى بەتىندە جاريالاندى.
وسىلايشا قازاق پوەزياسىنىڭ الدىڭعى العىر تولقىنىن قۇراعانداردىڭ ءبىرى, الىپتار توبى اتانعان ۇركەردەي شوعىرمەن ەتەنە سىرلاس, ەجەلگى دوس, ەركە ءىنى بولعان, مايدان جىرلارىنىڭ مايتالمان جورعاسى, كىسىلىگى مەن كىشىلىگى كوپكە ۇلگى-ونەگە, جانى جايساڭ جايلى ادام, جاقسىعا قۋانىپ عۇمىر كەشكەن ۇلكەن جۇرەكتى ازامات, بالاداي اڭقاۋ, داناداي پەيىلدى, ۇرپاعىنا «سەن قۇرمەتتە ونى» دەگەن قايتالانباس عاجايىپ تاعىلىمدى جىر سىيلاعان ءابۋ سارسەنباەۆ تا ومىردەن وزعان ەدى. «سەن قۇرمەتتە ونى» دەپ جىرلاعان جۇرەكتى حالقى دا قالتقىسىز قۇرمەتتەدى. جالعان دۇنيەدەن جاقسىلىقپەن ءوتتى ول. باقي دۇنيەگە جاقسىلىقپەن جەتتى ول. حالىق قۇرمەتىنىڭ ارقاسىندا.
تەگىندە حالىق قۇرمەتىنەن اسقان نە بار؟! ەشتەڭە جوق!
وتەگەن ورالباي ۇلى,
قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى,
قازاقستان جۋرناليستيكا اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى.