سەنبى, 21 ءساۋىر 2012 7:56
(پۋبليتسيست-جازۋشى كامال سمايىلوۆتىڭ تۋعانىنا – 80 جىل)
قازاق جۋرناليستيكاسىنىڭ حح عاسىرداعى شىنايى بەت-بەينەسىن سومدار بولساڭىز, وتكەن عاسىرداعى ءزىل باتپان سالماقتى ارقالاعان رۋحاني قايراتكەرلەردىڭ قاتارىنان, جۋرناليستيكادا وزىندىك قولتاڭبا قالدىرعان بىرەگەي تالانتتار شوعىرىنان كامال سمايىلوۆ ەسىمىن كەزدەستىرەتىنىڭىز حاق.
سەنبى, 21 ءساۋىر 2012 7:56
(پۋبليتسيست-جازۋشى كامال سمايىلوۆتىڭ تۋعانىنا – 80 جىل)
قازاق جۋرناليستيكاسىنىڭ حح عاسىرداعى شىنايى بەت-بەينەسىن سومدار بولساڭىز, وتكەن عاسىرداعى ءزىل باتپان سالماقتى ارقالاعان رۋحاني قايراتكەرلەردىڭ قاتارىنان, جۋرناليستيكادا وزىندىك قولتاڭبا قالدىرعان بىرەگەي تالانتتار شوعىرىنان كامال سمايىلوۆ ەسىمىن كەزدەستىرەتىنىڭىز حاق.
كامال سمايىلوۆ جايلى ماقالامىزدى اعامىزدىڭ كوزىن كورگەن, ءومىردىڭ الۋان كەزەڭدەرىندە يىقتاسىپ بىرگە جۇرگەن جانداردىڭ وي-تولعاۋلارىنان باستاعاندى ءجون كوردىك. ءبىر قىزىعى, ايتىلعان ەستەلىكتەردىڭ بارلىعىن ءبىر ارناعا توعىسىپ, بارلىق كوزكورگەن جاندار كەيىپكەر جايلى ەرەكشە ىقىلاسپەن, مەيىرىمدىلىكپەن ەسكە الىپ, قالام تەربەپتى.
كامال سمايىلوۆتىڭ بالالىق شاقتان تەكتىلىگىن تانىتار ازامات بولۋدى, قالام تەربەپ ەلدىڭ جوعىن جوقتار قالامگەر اتانۋدى ماقسات تۇتقانى جايلى اكادەميك تورەگەلدى شارمانوۆ اعامىز بىلايشا اڭگىمەلەيدى: «ءبىز كامال ەكەۋمىز ۇلىتاۋدىڭ قياسىنداعى ءبىر اۋىلدىڭ ۇياسىنان, ءبىر مەكتەپتىڭ كلاسىنان ءتالىم الىپ شىققان تۇلەكتەرمىز.
كامال مەكتەپ قابىرعاسىندا جۇرگەن كەزدەن-اق ەگىلگەن ەلدىڭ, قايعىرعان حالىقتىڭ تاعدىرىنا تولعانىسپەن وي جۇگىرتە بىلەتىن جىگىت بولىپ قالىپتاستى. ونىڭ ءاۋ باستاپقى ماقالالارى سول كەزدىڭ وزىندە اۋداندىق, وبلىستىق, رەسپۋبليكالىق گازەتتەردە جارىق كورە باستادى.
كەڭەس وكىمەتى تۇسىندا تەگىڭدى تالداپ, تەكتىلىگىڭدى ايتىپ, بابالارىڭنىڭ اتىن اتاساڭ باسىڭا بۇلت ۇيىرىلەتىن. ءوز زامانىندا بەلگىلى بولىس بولعان ۇلكەن اتاسى بابىردىڭ قاسيەتتى احمەت ياساۋي كەسەنەسىنىڭ قابىرعاسىندا جەرلەنگەنىن ەستىگەندە كامال شاتتانۋىن جاسىرا الماعان-تىن. ءالى كۇنگە دەيىن ول ءوزىنىڭ مايداننان ورالماعان نەمەرە اعاسى, اسكەري جۋرناليست, جازۋشى باۋبەك بۇلقىشەۆتىڭ ۇلى وتان سوعىسىنىڭ العى شەبىنەن گازەتتەرگە جىبەرىپ تۇرعان جالىندى جازبالارىنان, حاتتارىنداعى اقىل-كەڭەسىنەن ءنار الىپ قالىپتاسقانىن ماقتان تۇتادى».
كامال سمايىلوۆ س.م.كيروۆ اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىن جۋرناليستيكا ماماندىعى بويىنشا تامامداعاننان كەيىن قوعام ومىرىنە بەلسەنە ارالاستى. كامال اعامىز باسپاسوز, راديو, تەلەۆيزيا, كينو سالاسىندا عانا ەڭبەك ەتپەي, ساياساتتىڭ دا تىزگىنىن ۇستاپ كوردى. شىعارماشىلىق جولىن «لەنينشىل جاس» گازەتىنىڭ قاراعاندى وبلىسىنداعى مەنشىكتى ءتىلشىسىنەن باستادى, ودان كەيىنگى جىلدارى «ءبىلىم جانە ەڭبەك», «پاراسات», «اقيقات» جۋرنالدارىن باسقاردى.
1962-1964 جىلدارى رەسپۋبليكا كومسومولىنىڭ يدەولوگيا جونىندەگى حاتشىسى قىزمەتىن اتقاردى. وسى جىلدارداعى اتاپ وتەرلىك ەڭبەگى – 1964 جىلى ادەبيەت الەمىنىڭ تابالدىرىعىن جاڭا اتتاعان تالاي جاستاردىڭ قالام قارىمدارىن تانىتۋ ماقساتىندا ءوزى العىسوز جازىپ, العاشقى ادەبي جيناق شىعارتۋى. ال ول كىتاپقا شىعارمالارى جاريالانعان جاستار شىن ءمانىندە تالانتتار شوعىرى بولاتىن. ولاردىڭ قاتارىندا قازاق ادەبيەتىنىڭ تانىمال وكىلدەرى كەشەگى ومىردەن وتكەن مۇقاعالي ماقاتاەۆ, جۇمەكەن ناجىمەدەنوۆ, تولەگەن ايبەرگەنوۆ, وسپانحان اۋباكىروۆتەن باستاپ, بۇگىندە ورتامىزدا جۇرگەن كلاسسيك جازۋشىلارىمىز شەرحان مۇرتازا مەن مۇحتار ماعاۋين بار ەدى. بۇل كامال اعامىزدىڭ ادەبيەتكە دەگەن شىنايى جاناشىرلىعىنىڭ دالەلى ەمەس پە؟!
كامال اعامىزدىڭ 60 جانە 70-جىلدارداعى ءومىرى قازاق كينوسىمەن تىعىز بايلانىستى. ول بۇل جىلدارى «قازاقفيلم» كينوستۋدياسىن, كينەماتوگرافيا جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميتەتتى باسقاردى. وسى جىلدارى ول سوعىس كەزىندە جازىلسا دا تالاي ۋاقىتتان بەرى كينوستۋديا مۇراعاتىندا شاڭ باسىپ جاتقان عابيت مۇسىرەپوۆتىڭ «قىز جىبەكتىڭ» جەلىسىمەن جازىلعان «گاككۋ» كينوستسەناريىن تاۋىپ الىپ, ونى اۆتوردىڭ رۇقساتىن الماستان ماسكەۋگە بارىپ بەكىتتىرىپ اكەلەدى دە, فيلم ءتۇسىرۋ ىسىنە قىزۋ كىرىسىپ كەتەدى. بۇل فيلمگە ستسەناريدى جازۋشى عابيت مۇسىرەپوۆكە باستان-اياق قايتا جازعىزىپ, رەجيسسەر سۇلتان قوجىقوۆ, كومپوزيتور نۇرعيسا تىلەنديەۆ, رەداكتور اسقار ءسۇلەيمەنوۆ, سۋرەتشى گۋلفايرۋس يسمايىلوۆا, اقىن قادىر مىرزاليەۆ سياقتى ءوز ءىسىنىڭ ءبىلگىرلەرى بولىپ تانىلعان كاسىبي مامانداردىڭ باسىن قوسىپ, قازاق كينوسىن الەمگە تانىتقان تاماشا تۋىندىنىڭ ومىرگە كەلۋىنە باستى سەبەپكەر بولادى. جالعىز «قىز جىبەك» ءفيلمى ەمەس, «قيلى كەزەڭ», «قان مەن تەر», «التى جاسار الپامىس» ت.ب. قازاق مادەنيەتىنىڭ اتاق-ابىرويىن تانىتقان فيلمدەر قازاق كينوسىنىڭ تىزگىنىن ك.سمايىلوۆ اعامىز ۇستاپ وتىرعان جىلدارى ءتۇسىرىلگەن بولاتىن. كامال سمايىلوۆتىڭ وسى ەڭبەكتەرىنە عانا قاراپ, ونى قازاق ونەرىنىڭ شىنايى قامقورشىسى بولدى دەپ باعالاۋىمىز ورىندى.
تاعى ءبىر اتاپ وتەرلىگى, وسى كەزەڭدە ول «قازاقفيلم» دەپ اتالعان كينو ورداسىنىڭ ءتوڭىرەگىنە جوعارىدا اتالعان ازاماتتارمەن قاتار ولجاس سۇلەيمەنوۆ, اكىم تارازي, سايىن مۇراتبەكوۆ, قاليحان ىسقاقوۆ سياقتى قازاق مادەنيەتىنىڭ بەتكە ۇستارلارىن توپتاستىرا ءبىلدى, وسى ارقىلى ۇلت مۇددەسى ءۇشىن بىرلەسە قالتقىسىز قىزمەت ەتۋدىڭ جەمىستى بولاتىندىعىن كورسەتىپ قانا قويماي, ونىڭ دايىن ۇلگىسىن ۇسىنىپ تا كەتتى.
ورتا ازيا ەلدەرىنىڭ ىشىندە جاڭا ونەر سالاسىنىڭ تۇساۋىن العاش كەسىپ, ونىڭ دامۋىنا وراسان زور ۇلەس قوسقان دا اعامىز بولاتىن, ياعني قازاقتىڭ «قارلىعاشتىڭ قۇيرىعى نەگە ايىر؟» اتتى العاشقى ءمۋلتفيلمى دە ك.سمايىلوۆتىڭ تۇسىندا دۇنيەگە كەلگەن.
بۇل تۋرالى كينورەجيسسەر امەن قايداروۆ ءوز ءاڭگىمەسىن بىلايشا وربىتەدى: «1966 جىلى «قازاقفيلم» كينوستۋدياسىنا جۋرناليست كامال سمايىلوۆ باسشى بولىپ كەلگەندە مەن ءبۇكىلوداقتىق مەملەكەتتىك كينەماتوگرافيا ينستيتۋتىن ەندى عانا بىتىرگەن جاس مامان ەدىم. قازاق ءمادەنيەتىندە جوق ونەر سالاسى – مۋلتيپليكاتسيانىڭ ءىرگەتاسىن قالاۋدى ارمانداپ جۇرگەنىمدى جاڭا باسشىعا ايتقانىمدا ول ماسەلەنى تابان استىندا شەشىپ, ۇلكەن ونەردىڭ تۋىنا باستاماشى بولدى. ءارينە, «قازاقفيلم» كينوستۋدياسىنا ۇيالاعان قارلىعاش كامالدىڭ تالاي ءساتتى ەڭبەكتەرىنىڭ ءبىرى عانا ەدى».
جوعارىدا ايتقان ويلارىمىزعا قازاقستاننىڭ حالىق جازۋشىسى ءابىش كەكىلباەۆتىڭ اعامىز تۋرالى تۇجىرىمدى پىكىرى تۇزدىق بولماق: «ۇلتتىق مۇددە مەن رەسمي ساياسات اتىمەن قابىسپايتىن كەرەعار جاعدايدا مادەنيەت مايدانىندا باسشىلىق ەتكەندەردىڭ ايدارلارىنان جەل ەسە قويمايتىندىعى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. الايدا, سوعان قاراماستان, ۇلتتىق رۋحانياتقا قالتقىسىز قىزمەت ەتە العان ازاماتتار ول كەزدە از بولمادى. ولار ەكى وتتىڭ ورتاسىندا ءجۇرىپ, قارلىعاشتىڭ قاناتىمەن سۋ سەپكەندەي بولسا دا, ءوز حالقىنا پايدا تيگىزىپ باقتى. بۇل وڭاي شارۋا ەمەس ەدى. مەن سونداي جانكەشتى ەڭبەكتىڭ يەگەرلەرى قاتارىنا كامال سەيىتجان ۇلى سمايىلوۆتى جاتقىزار ەدىم.
رەسمي بيلىكپەن اراداعى شىتىرماندار ءالگىندەي بولعاندا, ونەردىڭ ءوز ىشىندەگى شىرعالاڭدارى دا وڭاي تيمەيتىن. تاڭقىلاردىڭ تالانتتاردى كورە الماي جاساپ باعاتىن ايلا-شارعىلارىن بىلاي قويعاندا, ءار تاۋدىڭ ارقارى بولىپ قالعان اتاقتىلاردىڭ وزدەرىنىڭ تارتتىرار تاۋقىمەتى از بولمايتىن. جەر بەتىنە وزدەرى سىيعانىمەن, شاڭىراقتاي-شاڭىراقتاي ءمۇيىزدەرى سىيماي, قارالاي قاقتىعىسىپ, شاتاق سالاتىن. ونداي ورتادا ۇيىمداستىرۋشى بولىپ, ورتاق ءىستى العا باستىرۋ قيىننىڭ قيىنى ەدى.
ءبىر قىزىعى, كامال سمايىلوۆ سونىڭ ءبارىن ءلاززات ساناماسا, ازاپ سانامايتىن سىڭايلى. وسى عۇمىرىندا ەكى بىردەي جۋرنال شىعارىپتى. كينوستۋديا باسقارىپتى. كينەماتوگرافياعا ءبىر ەمەس, ەكى رەت باستىق بولىپتى. تەلەۆيزيا مەن راديوكوميتەتتى دە ەكى رەت باسقارىپتى. ۇكىمەتتىڭ وسىنداي قيىن سالانى ۇيلەستىرەتىن بولىمىنە ەكى رەت, ورتالىق كوميتەتتەگى بولىمگە ءۇش رەت بارىپتى.
بۇل تەك مارتەبە قۋعاندىققا ۇقسامايدى. ءوزى سۇيەتىن ىسكە شەكسىز بەرىلگەندىك شىعار. ءبىر كەزدە ءوزى باستاپ بەرگەن ءىستىڭ ەندىگى تاعدىرىنا دا قابىرعاسى قايىسقاندىق شىعار. مىڭنىڭ بىرەۋى ەمەس, مىڭنان بىرەۋ… جاراتقاننىڭ ايرىقشا مەيىرىمى تۇسكەن نىسانالى پەرزەنتى…»
كامال سمايىلوۆ اعامىز تەلەۆيزيا مەن راديوكوميتەتتى دە ەكى رەت باسقارعان, وسىلايشا ول مادەنيەتتىڭ كەز كەلگەن سالاسىنىڭ شىعارماشىلىق جۇمىستارىن ءۇيىرىپ اكەتە الاتىن شەبەرلىگىمەن تانىلدى. بۇل تۋرالى اكادەميك ت.شارمانوۆ: «ەڭ ءبىر تاڭداندىراتىنى – سمايىلوۆ قاي سالاعا سالساڭ دا, جاڭا كاسىپتىڭ يىرىمدەرىن تەز ارادا يگەرىپ الىپ, ءىستى جۇرگىزىپ الا جونەلەدى. ويتكەنى, ول ءتۋابىتتى, تابيعاتىنان جان-جاقتى پۋبليتسيست-جازۋشى. كينو ونەرىنىڭ ايىل-تارتپاسىن مىعىمداپ رەتكە كەلتىرىپ بارىپ, مەملەكەتتىك تەلەراديوعا توراعا بولىپ كەلىسىمەن-اق, قولىنا تىزگىندى ەركىن ۇستاپ ءيىرىپ اكەتتى. ول كەزدە تەلەۆيزيا سالاسى دامۋ ۇستىندە بولاتىن. ارينە, بۇنداي كەزەڭدەردە ىسكە بۇكىل بولمىسىمەن بىلەك سىبانىپ كىرىسىپ كەتەتىن جاڭاشىلدار كەرەك. سمايىلوۆ كەلىسىمەن قازاق تەلەۆيزياسى «وگەي شەشەدەي بولعان ماسكەۋلىك تەلەۆيزيانىڭ» ايتقانىن بۇلجىتپاي ورىندايتىن كۇيىنەن بىرتىندەپ وزگەرە باستادى».
كامال اعامىز ادەبيەتتىڭ ۇلكەن ورداسىنىڭ تىزگىنىن دە قولىنا ۇستاپ, بۇل جەردە دە رۋحاني سالانىڭ ىزگىلىكتى ىستەرىنىڭ باستاماشىسى بولىپ قانا قويماي, ءبىراز ىستەردىڭ باسىن قايىرىپ كەتكەن. بۇل تۋرالى بەلگىلى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى مۇحتار قۇل-مۇحاممەد: «ءاردايىم ۇلكەن ساياساتتىڭ قان بازارىندا جۇرەتىن كامەكەڭ بالاپان باسىنا, تۇرىمتاي تۇسىنا كەتكەن 90-جىلداردىڭ باسىندا قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ تىزگىنىن قولىنا ۇستادى. بەرەكەسى كەتكەن وداقتىڭ باسىن قوسىپ, ءبىراز يگىلىكتى شارۋالاردىڭ باسىن قايىردى. اكەسى سەيىتجان 37-ءنىڭ تۇزاعىنا ءتۇسىپ, جازىقسىز جازا شەككەن بۋىننىڭ وكىلى بولعاندىقتان دا بولار, ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن اقتالعان ارىستار ەسىمىن ەل جادىندا قالدىرۋ ءۇشىن دە ايانباي ەڭبەك ەتتى. كامەكەڭ باسقارعان جىلدارى «اقيقاتتىڭ» بەتىندە ەدىگە, تاۋكە, ابىلاي, كەنەسارىلاردان باستاپ, ب.قاراتاەۆ, م.تىنىشپاەۆ, س.سادۋاقاسوۆ, س.قوجانوۆ ت.ب. دەيىنگى ۇلت ۇلىلارىن ۇلىقتاعان كولدەي-كولدەي ماتەريالدار جاريالاندى. ول مۇنىمەن دە شەكتەلمەي «اتامۇرا» كورپوراتسياسىمەن بىرگە ءا.بوكەيحانوۆ, ج.اقباەۆ, ءا.ەرمەكوۆ اتىنداعى قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ سىيلىعىن بەلگىلەپ, ونى جىل سايىن رەسپۋبليكانىڭ تاڭداۋلى جۋرناليستەرىنە تاپسىرۋدى داستۇرگە اينالدىردى».
ال ەندى كامال اعامىزدىڭ پۋبليتسيستيكالىق شەبەرلىگىنىڭ قىر-سىرىنا ءۇڭىلىپ كورسەك. بۇل ورايدا جازۋشى, پروفەسسور شەريازدان ەلەۋكەنوۆ ءوزى «قازاق پۋبليتسيستيكاسىنىڭ اقبوكەنى» دەپ ايدار تاققان جانعا بىلايشا باعا بەرەدى: «جۇمساق تىلمەن سيپاي قامشىلاي وتىرىپ, قايداعى كەلەڭسىز جايتتاردى تاۋىپ جازىپ, جاعاڭدى ۇستاتادى. قازاقستان وزىنە كەرەكتى ازىق-ت ۇلىكتى ءوندىرە الماي, جەتپىس پروتسەنتىن شەتەلدەن تاسىمالدايدى دەيدى. ميللياردتاعان پۇت استىق ساتىپ وتكىزەتىن, ونداعان ميلليون قوي باققان قازاقستاننىڭ ازىق-ت ۇلىكتەن كىرىپتارلىققا ءتۇسكەنى ادام نانعىسىز نارسە, توبە قۇيقاڭدى شىمىرلاتادى. سەنگىڭ كەلمەيدى, بىراق كامالداي بەدەل ايتىپ تۇرعان سوڭ سەنبەسىڭە امالىڭ جوق.
ول, مىنە, وسىنداي جۇرتشىلىق كوزىنەن تاسا فاكتىلەردى, ەل دامۋىنا كەدەرگى كەسەل-كىناراتتاردى تاپقىشتىعىمەن, كوزگە ءتۇسىپ ءجۇردى.
كامال سوزدەرىنىڭ سونشاما اسەر ەتەتىنى, تسيفرلاردى ويناتا بىلەتىن. ول قۇرعاق اقىلدى جەك كورەتىن, ايتقانىن جانداندىرىپ سۋرەتتەۋگە تىرىساتىن».
«ىزگىلىكتىڭ ناسيحاتتالۋى عانا يدەولوگيا» دەپ مويىنداعان كامال سمايىلوۆ پۋبليتسيستيكادا «ءوز جان دۇنيەسىندە سەزىنگەن جاقسىلىقتى وزگە جان دا سەزىنسىن دەيتىن پيعىلدى» العا ۇستانادى, بۇل تۋرالى قازاقستاننىڭ حالىق جازۋشىسى شەرحان مۇرتازا: «سەن تىم اقكوڭىل ادال ەدىڭ عوي, كامال! قوعامدا بولىپ جاتقان تولايىم كەمشىلىكتەردى مەن اشىنا جازعاندا, سەن سول قوعامداعى زارۋدەي جاقسىلىقتاردى تىزبەلەپ, ماعان باسۋ ايتۋشى ەدىڭ. زاماننىڭ, قوعامنىڭ الداعى كۇندەرىندە جاقسىلىققا, اقجارقىن كۇندەرگە جەتەتىنىن دالەلدەپ, ۇدايى دا ءۇمىت وتىن جاندىراتىنسىڭ» دەپ تولعانادى. شىنىندا دا ءومىردىڭ كولەڭكەلى جاقتارىن كورۋدەن گورى ونىڭ ءار ءساتىنىڭ جاسۋداي جاقسىلىعىن ۇشقىنىنان تانۋ الدەقايدا قيىنىراق, ونى تانىر كوڭىل قىراعىلىعىمەن قوسا بار جان-تانىڭمەن قۋانا ءبىلۋ سياقتى ەرەكشە قابىلەت تە قاجەت سياقتى. بۇل ورايدا كامال اعامىز بىزگە ءوزىنىڭ سارا جولىن سالىپ كەتتى.
اكادەميك تورەگەلدى شارمانوۆ «كامالدىڭ قالامى بۇگىنگى جاس جۋرناليستەردىڭ شامادان تىس شامشىلدىعى مەن اسىرە سانشىلدىگىنە قارسى ءباس تىگە الادى» دەي كەلىپ, ءپۋبليتسيستىڭ بۇگىنگى ۇرپاق ۇلگى تۇتار تۇستارىن بىلايشا كورسەتەدى: «قازىرگى كەزدەگى قارجىلىق مۇددەنى كوزدەپ, بىرەۋدى جاقتاپ, ەكىنشىسىن تاپتاپ, جىك-جىك بولىپ ءبولىنىپ الىپ جازىپ جاتقان جۋرناليستەردەن دارا جازاتىن كامالدىڭ دارابوزدىعى ويلاندىرادى. ەشكىمنىڭ ساعىن سىندىرىپ, تاۋىن شاقپاي, ءباتۋاسىز اقپاراتتىق شايقاستاردىڭ وتىنا ماي شاشپاي, جۋرناليستىك ادەپتى اياققا باسپاي جۇرەتىن كامالدىڭ رۋحاني بوستاندىقتا بولعىسى كەلەتىنى ويلاندىرادى. ۇشقىن شاشاتىن ويلارىنىڭ اۋقىمدىلىعىمەن, ماقالالارىنىڭ ىشىندەگى ءسويلەمى تۇگىل, ۇتىرىنەن كۇپىرلىك بايقالمايتىن تارتىمدىلىعىمەن تاڭداندىرادى».
كامال سمايىلوۆ اعامىزدىڭ كوزى تىرىسىندە جۋرناليستيكاعا قاتىستى ايتقان ويلارىن كوڭىل كوزىنەن وتكىزە وتىرىپ, بۇگىنگى مەجەگە سالىپ سالماقتار بولساڭىز, ولاردىڭ ءمانى مەن مازمۇنىنىڭ قازىرگى تاڭدا دا ءوز وزەكتىلىگىن جويماعانىنا كوز جەتكىزەسىز. ماسەلەن, اعامىز جۋرناليست قانداي بولۋى كەرەك دەگەن سۇراقتىڭ جاۋابىن بىلايشا تۇيىندەيدى: «جۋرناليست ءومىردىڭ, قوعامنىڭ كەز كەلگەن قۇبىلىسى بولسا سونى قالت جىبەرمەي ۇعاتىن, ونىڭ باعىتىن انىقتاي بىلەتىن جانە قالامدى نىق ۇستاپ جازىپ, ونى حالىققا جەتكىزە الاتىن مامان يەسى بولۋى ءتيىس.
جۋرناليستەر بارىنەن دە اۋلاق, جوعارى, بيىك تۇرۋعا ءتيىستى. ولار ءۇشىن ەڭ باستى ساياسات شىندىق, ادىلدىك, حالىقتىڭ قامى بولۋعا كەرەك. ەندىگى كۇش باسقارۋشى, باعىتتاۋشى ورىنداردا ەمەس, جۋرناليستەردىڭ قولىندا».
ال: «الەمدىك ينتەگراتسيا, گلوباليزاتسيا كەزىندە قازاق ءوزىن قالاي ۇستاۋى كەرەك؟» دەگەن ساۋالعا: «بۇل ءومىردىڭ بىزگە الىپ كەلگەن ۇلكەن اعىمى, تولقىنى. بۇل ادامزات دامۋىنىڭ جاڭا ساتىسى, بۇعان قارسى شىعىپ, مۇلدەم توقتاتۋ مۇمكىن ەمەس. كەيدە بۇل از ۇلتتاردى, ءالسىز مادەنيەتتەردى جويىپ جىبەرۋى مۇمكىن. بىراق, سوعان قاراماستان, ۇلتىمىزدى, ءتىلىمىزدى, ادەت- عۇرپىمىزدى ساقتاي وتىرىپ, جاڭا زامان اعىمىنا قوسىلۋىمىز كەرەك. ول ءۇشىن بىزدە سونىڭ ءبارىنىڭ باسىن قوساتىنداي ءوندىرىس, ەڭبەك, ءبىلىم, رۋح بولۋى ءتيىس» دەگەن تۇجىرىم ايتادى.
«ءححى عاسىردىڭ قازاعى قانداي بولۋى ءتيىس؟» دەگەن سۇراققا «ءححى عاسىر قازاعى ۇلتىن سۇيەتىن, الەمدىك دەڭگەيدە ءبىلىمى بار, رۋحى بيىك تۇلعا بولۋعا مىندەتتى» دەپ جاۋاپ بەرگەن.
ءوز ارىپتەستەرىنىڭ قالام تەربەستەرى جايلى: «بىرىنشىدەن, ءبىزدىڭ قازاق تىلىندەگى باسىلىمداردا «اناۋ جوق, مىناۋ جوق» دەپ جىلانىپ, كۇڭىرەنىپ, قارا اسپاندى ءتوندىرىپ جازاتىن جۋرناليستەر جوقتىڭ قاسى. تەك جىلاۋ بولسا, ونى ەشكىم وقىماس تا, تىڭداماس ەدى عوي. جىلاۋ ءۇشىن دە ەكونوميكانىڭ جاعدايىن بىلدىرەتىندەي تىلگە تيەك دەرەكتەر كەلتىرۋ كەرەك. كوبىسى وسىدان جاسقانادى, جاعدايدى بىلمەيدى دە, بىلمەگەن سوڭ تالداي, باعالاي المايدى. دەرەك-دايەكتەر كەلتىرە وتىرىپ, تالداپ, سارالاماعان ءسوزدى ەشكىم تىڭدامايدى, تىڭداسا دا «وسى راس», – دەپ يلانبايدى, «بۇل قالاي؟», – دەپ ويلانبايدى» دەي كەلىپ, «ال ەندى سىناپ, تالداپ, كەمشىلىكتەردى كورسەتىپ جازاتىن, ايتاتىندار بولسا, ولاردى جاپپاي ايىپتاۋعا بولمايدى. ولار سونى تابالاپ جازىپ وتىر ما, الدە جۇرەگى اۋىرىپ, جانى اشىپ جازىپ وتىر ما؟ – الدىمەن وسىنى اجىراتىپ الۋ كەرەك» دەگەن ءتالىم الار پىكىر ايتادى.
كامال اعامىز ايتىپ وتىرعان وسى ماسەلەنىڭ ءمانى بۇگىنگى كۇندە تىپتەن وزەكتى بولىپ وتىر, ويتكەنى قازىرگى تاڭدا قالام ۇستاۋشى كوپتەگەن اعايىندار «تۇيمەدەيدى تۇيەدەي قىلىپ» كورسەتۋدى, وزدەرىنە ۇناماعان ادامدى قارالاۋدى ادەتكە اينالدىرىپ وتىرعانى جاسىرىن ەمەس. سونىمەن قاتار, كوپ جاعدايلاردا «سىن تۇزەلمەي ءمىن تۇزەلمەيدى» دەگەن قاعيدانى ۇستانىپ, جاناشىرلىقپەن قالام تارتىپ جۇرگەن ارىپتەستەرىمىزگە دە قىرعي-قاباق تانىتىپ جاتاتىنداردىڭ قاتارى دا كوبەيگەنى شىندىق. سوندىقتان دا بىزگە اق پەن قارانىڭ اراسىن اجىراتار زەرەكتىك پەن قىراعىلىق قاسيەتتەر كەرەك بولار.
كامال سمايىلوۆ قالامىنىڭ قارىمى دەگەندە, ەڭ الدىمەن, اعامىزدىڭ وتكەن عاسىر ءوتكەلىندە ءجۇرىپ, ەل بولاشاعىن بولجاپ جازعان «ءححى عاسىرعا ساياحات» كىتابى بىردەن ەسكە تۇسەدى.
«ءححى عاسىرعا ساياحات» ەڭبەگىنە اكادەميك ەبىنەي بۋكەتوۆ: «كامال بولجاۋلارىنىڭ عىلىمي نەگىزدىلىگىن, ءورىسىنىڭ ۇلان-عايىر كولەمدىلىگىمەن وقىرمانىن تاڭداندىرماي, تەبىرەنتپەي قويمايتىنىن, جاستارعا بۇدان بىلاي دا وسىنداي ەڭبەكتەردى مولىنان جازۋ قاجەت», – دەپ پىكىر ءبىلدىرىپ, جوعارى باعاسىن بەرگەن بولاتىن.
شىنىندا دا, ادامزات دامۋىنىڭ الداعى كەزەڭدەرىنە نەگىزدى بولجامدار جاساۋ جۋرناليستىڭ ءبىلىم تەرەڭدىلىگىن, ىزدەنگىشتىگىن ءارى ءار دايەكتى جان-جاقتى تالداي وتىرىپ, ناقتى تۇجىرىمدار جاساي ءبىلۋ قابىلەتىن تانىتسا كەرەك. اعامىز بولاشاققا تومەندەگىدەي بولجام جاسايدى: «ادام تابيعاتتىڭ ق ۇلى ەمەس, قوجاسى. ارينە, ءبىر كەزدە ايتقانداي, تابيعاتتىڭ زاڭىمەن, جاعدايىمەن ساناسپايتىن, مويىن ۇسىنبايتىن ۇر دا جىق, سوتقار, تەنتەك قوجاسى ەمەس, تابيعاتتىڭ زاڭىن ءبىلىپ, تۇسىنە وتىرىپ, سونىڭ ىڭعايىنا قاراي ءوز قۇدىرەتىن جۇرگىزىپ, ءوز ىرقىن ورىنداتاتىن اقىلدى قوجا». بۇگىنگى تاڭدا بۇل قاعيدامەن كەلىسپەسكە امالىمىز جوق. قازىرگى كۇنى اعامىز ءوزى ايتىپ كەتكەندەي «عىلىم وسىمدىكتەر مەن داقىلدارعا كەرەكتى اۋانى دا, قورەكتى دە, ساۋلەنى دە «جاساندى تابيعي» ورتادا جاساپ قامتاماسىز ەتىپ», جەر بەتىندە تىرشىلىك ەتىپ جاتقان تۇرعىنداردىڭ بارىنە جەتەرلىك مولشەردە ساپالى ءارى قۇنارلى ءونىم ءوندىرۋ ءۇردىسىن جولعا قويدى.
كامال سمايىلوۆ «جەر بەتىندە وڭدەلەتىن, ەگىن سەبىلەتىن قازىرگى جەردىڭ كولەمى دۇرىس, وڭتايلى پايدالانا بىلسە, 10 ميلليارد ادامدى اسىراي الادى», – دەي كەلىپ, ەلىمىزدە بۇل باعىتتا قىرۋار شارۋالار اتقارۋ قاجەتتىگىن ءارى بوس جاتقان جەرلەردى كادەگە جاراتۋ جايلى ۇسىنىستارىن ايتادى. ماسەلەن, سۋلاندىرۋعا وڭتايلى دا پايدالى ايماقتار قاتارىنا وڭتۇستىك قازاقستان مەن ورتا ازيا دالالارىن جاتقىزا كەلىپ, «عالىمداردىڭ ايتۋىنشا, كۇننىڭ ساۋلەسى مەن جىلۋىنىڭ مولدىعى, توپىراقتىڭ قۇنارلىلىعى, جەرىنىڭ سۋارۋعا, ەگىن ەگۋگە قولايلىلىعى جاعىنان بۇل ايماق باسقا سۋارمالى اۋداندارعا قاراعاندا, الدەقايدا قولايلى ءارى بيولوگيالىق ونىمدىلىگى 50-70 پروتسەنت ارتىق تا, جوعارى ەكەن» – دەسە, سونىمەن قاتار ارال تەڭىزى ايماعىندا سۋلاندىرۋعا جارايتىن, مول ءونىم الۋعا بولاتىن 50 ميلليون گەكتار شۇرايلى دا قۇنارلى جەر بار ەكەنىن, قازىرگى كۇندە ونىڭ وننان ءبىر بولىگى عانا يگەرىلگەنىن باسا ايتادى.
اتالعان ەڭبەكتى وقي وتىرىپ, اۆتوردىڭ ءبىر قاراعاندا ميعا قونىمسىز, بىراق مانىنە تەرەڭدەي ۇڭىلسەڭىز قيسىندى ويلارىن باس شايقاي وتىرىپ وقيسىز, ءبىر سوزىندە «مۇنايدان بەلوك, بەلوكتان ەت الارمىز سوناۋ الىس بولاشاقتا. بىراق كوپ ۋاقىتقا دەيىن وتە قاجەت ەت پەن ءسۇتتى ءبىز مالدان عانا الاتىن بولامىز. بۇلار بارعان سايىن بارىنشا قاجەت بولاتىن تاعامدار.
بيولوگيانىڭ كەرەمەتى مەن حيميانىڭ قۇدىرەتى بارا-بارا مۇنايدان ماي, كومىردەن ەت, اعاشتان نان جاسايتىن دا بولادى!» – دەسە, ەندى بىردە «قازىردىڭ وزىندە ادەتتە مال ءونىمدەرىنەن الىناتىن كوپتەگەن تاعامدار قولدان جاسالادى. مىسالى, وسىمدىك مايىنان كادىمگى «قايماق» شىعادى. سويانىڭ بۇرشاقتارىن ۇگىتىپ, جۇمىرتقا ۇنتاعىن الۋعا بولادى. سونداي-اق, سول سويادان كادىمگى مالدىڭ ەتىنەن ءتۇرى دە, ءدامى دە ەش اۋمايتىن, جاساندى ەت الىنادى» دەگەن نانىمدى مالىمەتتەر ايتادى. بولاشاقتا ادام بالاسىنىڭ اعزاسىنا قاجەت بەلوكتار «تەڭىزدەر مەن مۇحيتتار سۋىنان كوپتەپ الىنا باستايدى, قازىردىڭ وزىندە تەڭىزدەن 52 ميلليون توننا بەلوكتىق ءونىم وندىرىلەدى, وسىنشا بەلوك الۋ ءۇشىن جىلىنا 200 ميلليون باس ءىرى قارا مالدى سويۋعا تۋرا كەلەر ەدى», – دەگەن بولجامدار جاسايدى.
جۋرناليست وسىلايشا ادامزاتتىڭ الداعى ءومىرى, تىرشىلىك ەتۋ باعىتى تۋرالى تولعانا كەلىپ, قيسىندى تۇجىرىمدار جاسايدى, وسىلايشا وقىرمانىن تاڭ قالدىرىپ, باس شايقاتادى.
ەل مۇددەسىنە ادالدىقپەن قىزمەت ەتۋدى ويلاعان ازامات ءوز ۇلتىنىڭ وتكەنى جايلى دا ەت جۇرەگى ەلجىرەي وتىرىپ قالام تەربەپ, تاريحتىڭ ساباق الار تۇستارىن سانامالاپ كورسەتىپ, حالىقتىڭ جادىنان وشىرمەۋ باعىتىندا دا ءونىمدى ەڭبەك ەتۋى كەرەك دەگەن ويدى كامال سمايىلوۆ اعامىزدىڭ «حح عاسىر قازاققا نە اكەلدى؟» دەگەن ماقالاسىن وقي وتىرىپ جادىمىزعا تۇيگەندەي بولدىق.
تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزگەننەن كەيىنگى ەل ەڭسەسىن كوتەرۋدىڭ قاراپايىم قاعيداسىن بىلايشا كورسەتەدى: «كەۋدەسىن سوققان پىسىقتار ءومىردىڭ تىرشىلىكتەن, تىرشىلىكتىڭ تۇرمىستان, تۇرمىستىڭ ەكونوميكادان, شارۋاشىلىقتان باستالاتىنىن ۇمىتادى, ۇمىتادى ەمەس بىلمەيدى, بىلمەيدى ەمەس, تۇسىنبەيدى. كەۋدە ۇرىپ, ۇران سالعانعا شەبەر. تاۋەلسىزدىك ءۇشىن شارۋاشىلىق ىستەۋ كەرەك». وسى ايتىلعان پىكىردى وقىعاندا, وسى قاعيدانى قوعام مۇشەلەرى بۇگىندە ۇمىتپاي, جادىمىزدا ۇستاساق ۇتار ەدىك اۋ دەگەن وي كەلەدى.
پۋبليتسيست حح عاسىردىڭ درامالىق كورىنىسى دەپ دالادان, اۋىلدان قونىس اۋدارعان قازاققا قالادا جۇمىس پەن پاتەردىڭ بەرىلمەۋ ساياساتى دەپ كورسەتە كەلىپ, بۇل جايلى بىلايشا وي تۇيەدى: «ءوندىرىس وشاقتارىن سىرتتان كەلگەن ادامدار سالدى دا, سوندا تۇراقتاپ قالدى. قۇرىلىسشى, جۇمىسشىعا اينالىپ, ءوز استاناسىنىڭ وزىندە ورىن تيمەي, ازشىلىق بولىپ قالعان قازاق, سول قاپتاعان قالالاردىڭ تورىنە ەركىن شىعا الماي, بوساعاسىندا وتىرىپ قالىپ ءجۇردى».
وتكەن عاسىردىڭ بىزگە تارتقان تاعى ءبىر «سىيى» جايلى جۋرناليست بىلايشا وي تولعايدى: «زامانىمىزدىڭ ەكى ۇلى وقيعاسى – كوسموستى يگەرۋ مەن تىڭدى كوتەرۋ قازاقستان ەنشىسىنە ءتيدى, قازاقستان جەرىندە بولدى دەپ ماقتاندىق, ماساتتاندىق. بىراق, قازاقستان جەرى دەدىك, «قازاق جەرى, قازاق ەلى» دەي المادىق».
ال سەمەي دالاسىنداعى يادرولىق پوليگون جايلى پۋبليتسيست بىلايشا تۇجىرىم جاسايدى: «ەكى عانا بومبانىڭ زاردابىن كورگەن, وسى ۋاقىتقا دەيىن قاسىرەتتەن ارىلماعان جاپوندىقتاردان باسقا اتوم الاپاتىنىڭ وتىنا, ورتىنە ابدەن شارپىلعان وسى الەمدەگى جالعىز حالىق قازاقتار عانا… بۇكىل ادامزاتتى قورعاۋ ءۇشىن قۇربان بولىپ شالىنعان قازاق حالقى. بۇل دا حح عاسىردىڭ قازاقتارعا تارتقان سىباعاسى».
«وسى زامانعى تەحنيكاسى بار قورعانىس زاۋىتتارىندا قازاق كادرلارى بولعان جوق. بۇل ساياساتتا دا قازاقتاردىڭ سونداي جاۋاپتى كۇردەلى سالالاردا ىستەۋگە قابىلەت, بىلىمدەرى جەتە مە دەگەن كۇدىك ءارى وسىنداي ەلدىڭ تاعدىرى ءۇشىن ماڭىزى بار اسا قۇپيا ىستەردى تاپسىرۋعا دەگەن سەنىمسىزدىك بايقالعان. كەمسىتۋشىلىك وسى سالادا ايقىن كورىندى. دۇنيەجۇزىلىك ءمانى, ءمان-ماڭىزى بار الەمدىك دەڭگەيگە شىعۋدا تالاپ قاجەت ەتەتىن جۇمىستاردا ءوزىنىڭ دارىنىن كورسەتەتىن, دەربەس ارەكەت جاساي الاتىن شەشۋشى سالالاردا قازاقتار از بولدى. ونىڭ ورنىنا ۇلتتىق كاسىپ, پسيحولوگياسىنا جاقىن دەپ, قازاق جاستارىن ونە بويى شوپان بولىپ قوي باعۋعا, ساۋىنشى بولىپ, سيىر ساۋعا شاقىرۋمەن بولعان. تالاي دارىندى جاستار سونداي جۇمىستارعا كەتكەن.
شامالاپ ەسەپتەگەندە, 50 – 60-جىلدار ارالىعىندا قازاقستاننىڭ حالقى 1939 جىلعا قاراعاندا 5 ميلليون ادامعا كوبەيدى. 1959 جىلى 10 ميلليونعا جەتتى. بىراق مۇنىڭ قازاقتار ءۇشىن قۋانىشى بولمادى. قازاقتار ۇلەسى 58,7%-دان 29,8%-عا دەيىن كەمىدى. ءسويتىپ, رەسپۋبليكاعا اتىن بەرگەن, وسى جەردىڭ تۇپكىلىكتى يەسى, قازاق ۇلتى از حالىققا اينالىپ, ۇشتەن بىرىنە (2,9 ملن.) جەتپەي قالدى. بۇل تەك دەموگرافيالىق ۇعىم عانا بولمادى. ساياسي ءمان بەرىلدى بۇعان. «ەگەر قازاقتار بار حالىقتىڭ ۇشتەن ءبىرى عانا بولسا, وندا ول حالىق وسىنداعى بايلىق, يگىلىكتەردىڭ دە ۇشتەن بىرىنە عانا يە بولۋى, قول سوزۋى ءتيىس. ودان كوپكە قاقىسى جوق» دەگەن ۇران شىقتى. ونىڭ قوسقان ۇلەسى ۇشتەن ءبىرى بولسا, سىڭىرگەن ەڭبەگىنە, اتقارعان جۇمىسىنا قاراي الەۋمەتتىك ۇلەس – سىباعاسىن دا سونشا الاتىن بولسىن. سودان ءوربىپ «ساياسي باسشى كادرلار, ستۋدەنتتەر مەن عالىمدار قۇرامىندا دا قازاقتار ءۇشتىڭ بىرىنەن اسپاۋعا ءتيىس» دەگەن شارت, تالاپ, مىندەت قويىلدى». ۇلت تاريحىنداعى وسىناۋ ادىلەتسىزدىكتەردى وقي كەلە ءارى سانا تالقىسىنان وتكىزە وتىرىپ, «تاۋەلسىزدىك الماعاندا قازاقتىڭ تاعدىرى نە بولار ەدى؟», «قۇداي ءوزى قولداعان ەكەن!» دەمەسكە شاراڭ قالمايدى ەكەن.
«سونشاما قازىنا بايلىقتىڭ يەسى قازاق ەلى سونىڭ نە ەكەنىن, قايدا كەتىپ جاتقانىن كورگەن دە, بىلگەن دە جوق. تازارعان كۇمىسى مەن مىسى, التىنى مەن قالايىسى باسقا جاققا كەتتى دە, شاڭى مەن ءتۇتىنى بىزدە قالىپ جاتتى. ورتالىق مينيسترلىكتەر قازىنا قارىمىنا ءبىراز قارجى بولەتىن, قايتارىمى سول بولاتىن. بار زارداپ زيانىن جەر مەن ەل كوردى عوي. ەگەر ءوز قاجەتى ءۇشىن عانا السا, سونشاما جەر قوپارىلىپ, استان-كەستەن بولار ما ەدى؟ قازىر قازاقستاندا التى ميلليارد توننا قوقىس قالدىقتار جاتىر. بۇرىنعى تابيعي قازاق دالاسىنىڭ ءتۇر مەن تۇرپاتىن وزگەرتكەن, كولىن شولگە, توپىراعىن قۇمعا اينالدىرعان وسى عاسىر».
كامال اعامىز جانى شىرقىراي قازاقتىڭ جوعىن جوقتاپ, شىندىقتىڭ بەتىن اشقانىمەن, زاردابى جەرگىلىكتى حالىق ءۇشىن ءزىل باتپان ماسەلەلەردىڭ شەشىمى بۇگىنگى كۇندە تابىلدى ما, الدە «باياعى جارتاس ءبىر جارتاس» كۇيىندە قالىپ وتىر ما دەگەن ساۋال ءتىل ۇشىنا ورالا بەرەدى.
ءوز ۇلتىنىڭ وتكەنى مەن بۇگىنى جايلى ەت جۇرەگى ەلجىرەي وتىرىپ قالام تەربەپ, «جۇمساق تىلمەن سيپاي قامشىلاي وتىرىپ», «ەشكىمنىڭ ساعىن سىندىرىپ, تاۋىن شاقپاي, ءباتۋاسىز اقپاراتتىق شايقاستاردىڭ وتىنا ماي شاشپاي, جۋرناليستىك ادەپتى اياققا باسپاي جۇرگەن, ۇشقىن شاشاتىن ويلارىنىڭ اۋقىمدىلىعىمەن, ماقالالارىنىڭ ىشىندەگى سويلەمى تۇگىل, ۇتىرىنەن كۇپىرلىك بايقالمايتىن تارتىمدىلىعىمەن تاڭداندىرعان» كامال سمايىلوۆتىڭ شىعارماشىلىق ءومىرى بۇگىنگى ۇرپاققا ۇلگى بولىپ قالماق.
ساعىمباي قوزىباەۆ,
ورىنتاي وشانوۆا.
الماتى.