وقۋىنان توقۋى كوپ قايراتتىڭ جەتىك مەڭگەرگەنى – دالا مەديتسيناسى. ولاي دەيتىنىمىز, ءبىز كەشەگى تابيعاتپەن تۇتاسىپ, بىتە قايناسىپ كەتكەن كوشپەندىلەردىڭ ۇرپاعىمىز. دالا توسىندە ەركىن جايلاپ كوشكەن ولاردان ارتىق تابيعات پەن ءتورت ت ۇلىك مالدىڭ جايىن ەشكىم بىلگەن ەمەس, بايلىق كەنى دە, اۋىرسا ەمى دە سول ءتورت ت ۇلىك مالى بولعان. ءوزىمىز سول حالىق ەمىنىڭ شەت جاعاسىن بالا كۇنىمىزدە كورىپ, ەستىپ وسسەك تە, ءدال وسى قايراتتاي جەتىك بىلدىك دەپ ايتا المايمىز. وعان قولىمداعى كىتاپتارى دالەل. قايرات – ەل بىلەتىن ەمشى عانا ەمەس, بار بىلگەن-جيعانىن قاعازعا ءتۇسىرىپ كوپتىڭ كەرەگىنە جاراتقان قالامگەر.
قازاق ەمى – تاريحى تەرەڭ, قاتپارى قالىڭ, قاسيەتتى عىلىم. بۇگىنگى تاڭدا قازاق ەمشىلىگى الەم عىلىمىنىڭ ەڭ باعالى جەتىستىكتەرىنىڭ ءبىرى رەتىندە ءوز باعاسىن الىپ وتىر. وعان دالەل قازاق ەمشىلىگىنىڭ بيىك شىڭى سانالاتىن XV عاسىردا ءومىر ءسۇرگەن, قازاقتىڭ ايگىلى شيپاگەر عالىمى, ەمشى وتەيبويداق تىلەۋقابىل ۇلىنىڭ «شيپاگەرلىك بايان» كىتابى.
قازاق ەمشىلىگىندە پايدالانىلاتىن ءدارى-دارمەكتەرىنىڭ كوبى ءتورت ت ۇلىك مال مەن جاندىكتەردەن جانە مينەرالداردان الىنعان. قايرات ءوز كىتاپتارىندا وسى جاعىنا كەڭىنەن توقتالادى.بۇگىندە ءدىني نەمەسە عۇرىپتىق ەمشىلىكتى دە قازاقى ءداستۇرلى ەمدەۋمەن ءجيى شاتاستىرىپ الامىز. ءداستۇرلى ەمدەۋ, ياعني قازاقشا ەمدەۋ – اتادان بالاعا جەتىپ, ۋاقىت سىنىنان وتكەن عىلىمي تۇجىرىمدامانىڭ, تاجىريبەنىڭ جيىنتىعى نەگىزىندە قالىپتاسقان, ءبىرتۇتاس ۇلكەن عىلىم. ونى ءدىني نەمەسە عۇرىپتىق ەمدەۋ ءتاسىلدەرىمەن شاتاستىرۋ قوعامدا قازاق ءداستۇرلى ەمىنە كەرەعار كوزقاراستى قالىپتاستىرىپ وتىر.
قايرات بالا كۇنىنەن نەبىر قيىنشىلىقتى كورىپ وسسە دە ءومىر بويى ءوزىن-ءوزى دامىتىپ ءىزدەنىسپەن كەلەدى. ونىڭ وسى تاباندى, ەڭبەكقورلىعى مەنى قىزىقتىرادى. ەڭبەگىنىڭ ارقاسىندا تولاعاي تابىستارعا دا جەتتى. بۇگىندە مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, دوتسەنت. قازاقتىڭ حالىقتىق ەمى مەن باتىس ەمدەرىن ءبىر ارناعا توعىستىرا ءبىلدى. ادام ومىرىنە اراشا ءتۇسىپ, قانشا ناۋقاسقا جولىقسا, سونشا سۇراقتارعا جاۋاپ ىزدەدى. قىتاي, تيبەت, موڭعول, قازاق ەمشىلىكتەرىن جەتە وقىپ, ءوز ءبىلىمىن بارىنشا دامىتا ءتۇستى. العان ءبىلىمىن كوكەيىنە عانا ساقتاماي كوپتىڭ تالقىسىنا سالىپ, ءار كەزەڭدەردە عىلىمي ساراپتامالىق ماقالالارى جارىق كورىپ وتىردى. مىنە, بۇل ناعىز وزىنە سەنگەن, بىلىمىنە سەنگەن ادامنىڭ ءىسى. قايراتتىڭ ماقالالارى ءبىر سەبەپتەن ءوزىنىڭ ءوسۋ جولىنىڭ دا ايقىن دالەلى دەسە بولادى. سول ەڭبەگىنىڭ ارقاسىندا 1997 جىلى ەسىمى مەديتسينا سالاسىنداعى «ايگىلى ادامدار» سوزدىگىنە كىردى, 1999 جىلى دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى تاراپىنان «جوعارى دارەجەلى مامان» اتاعىن الدى.
اتا قونىسى التايدا تۋىپ وسكەن ول تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن ءوز وتانىنا, قازاق توپىراعىنا اياق باستى. تۋعان توپىراققا, وسكەن ولكەگە دەگەن قيماستىق كەۋدەسىنە تولسا دا, ءماڭگىلىك ساعىنىشىن ارقالاپ كوك تۋىن جەلبىرەتكەن ءوز وتانىنا ورالدى. بۇل دا ونىڭ وتانشىلدىعىن, ازاماتتىعىن كورسەتەدى. اۋرۋلاردى كوبىنەسە ءشوپ دارىلەرمەن جانە قىتاي, تيبەت, قازاق ەمشىلىك داستۇرلەرىمەن ۇشتاستىرا ەمدەپ, بار وقىپ-توقىعانىن ىسكە اسىرىپ, قانشاما ناۋقاستاردى اياققا تۇرعىزدى. ەل ىشىنە اتى كەڭ جايىلا باستادى. بۇگىندە ەلوردامىزدا «شيپالى» ەمدەۋ ورتالىعىن اشىپ, حالىققا قىزمەت ەتىپ كەلەدى.قايرات دارىگەرلىگىمەن عانا ەمەس, ادامگەرشىلىك, ادالدىق, تازالىق سياقتى قاسيەتتەرىمەن دە دارالانادى. قازاعىم دەپ سوققان جۇرەگى, دەنى ساۋ ۇرپاق قالىپتاستىرۋعا ءسىڭىرىپ جاتقان ەڭبەگى ەرىكسىز وزىنە ءتانتى ەتەدى.
قايراتتىڭ «قازاق ەمشىلىگى», «ارقا تورىندە», «سىر مەن ساۋىر اراسى», «التاي الىپتارى» اتتى كىتاپتارى كوپشىلىككە تانىس. بۇل كىتاپتاردا تەك قانا مەديتسينا ەمەس, ەل مەن جەردىڭ تاريحى, ونى مەكەندەگەن ادامدار تاعدىرى جاتىر. ەلىنە, جەرىنە قىزمەت ەتسەم دەگەن ۇلكەن جۇرەكتى ازاماتتىڭ ارمانى جاتىر. كىتاپ سونىسىمەن قۇندى.
ماسەلەن, تاياۋدا شىقققان «قازاق ەمشىلىگى – ءتورت ت ۇلىك مال ونىمدەرى» كىتابىنا قايرات ايدارحان ۇلىنىڭ ۇزاق جىلدارعى ەڭبەكتەرى مەن زەرتتەۋلەرى ەنگەن. قازاق ەمشىلىگىندە ۇدايى قولدانىلاتىن دارىلەر, تابيعي ەمدەۋ جولدارى قاراستىرىلعان. قازاقتىڭ حالىق ەمشىلىگى اتتى عىلىمي زەرتتەپ, ساراپتاۋدى قاجەت ەتەتىن تىڭ تاقىرىپقا باتىل قادام جاساعان. تاريحي, ەتنوگرافيالىق جاقتان دا تەرەڭ ءسوز قوزعايدى. بۇل كىتاپ وسى تاقىرىپتاعى كوپ ساۋالدارعا جاۋاپ بەرەتىن قۇندى دۇنيە. عالىم قىتاي تىلىندەگى ماتەريالداردى دا كوپ پايدالانعان. قىتاي, ورىس, قازاق عالىمدارىنىڭ زەرتتەۋلەرىن ساراپتاي وتىرىپ, ءوزىندىك جاڭاشا وي قورىتىپ, قازاقي ەمشىلىكتىڭ تەرەڭ تامىرلارىنا بويلاعان. قازاقتىڭ «جامان بولادى» دەيتىن ىرىمدارىنىڭ استارىنا عىلىمي تۇردە ءۇڭىلىپ, ولاردىڭ ابدەن سۇزگىدەن وتكەن دۇنيەلەر ەكەندىگىنە كوز جەتكىزەدى. عىلىمداعى دەنساۋلىققا تەرىس اسەرى بار كەيبىر تاعامداردىڭ زياندىعىن اتا-بابالارىمىز ەرتە كەزدەن بىلگەندىگىن دالەلدەگەن. جىلقى مادەنيەتىن دارىپتەپ, ونىڭ دەنساۋلىققا وڭ اسەرى تۋرالى دا كەڭىنەن توقتالادى.
البەتتە, حالىق ەمشىلىگىنىڭ تۇپكى باستاۋى – قازاق دالاسى. بايتاق ەلدىڭ شيپاگەرلىك مۇراسىنا ءار زيالى ادام قىزمەت ەتۋگە مىندەتتى. وسى ارقىلى قازاقتىڭ اتا-باباسىنان جالعاسىپ, جيناقتالعان عىلىمي قۇندىلىعى ءوز حالقىنا جۇمىس ىستەۋگە ءتيىستى. مۇنى قايراتتىڭ كەڭ دۇنيەگە ەركىن كوز جىبەرگەننەن بەرى ويىنا تۇيگەن ۇلى ماقساتى ەكەندىگى كىتاپتىڭ ءار بولىمىنەن انىق بايقالادى.
وسىنى ءوز جۇرەگىنەن ەرتە ءوتكىزگەن قايرات باۋىرىمىز ۇزاق جىلعى ەڭبەكتەرى مەن ىزدەنىستەرىن تولىقتىرا كەلە, ونى ءبۇگىنگى كۇننىڭ وزىق تەحنولوگياسىمەن ۇيلەستىرىپ, تارتىمدى ەڭبەك تىندىرعان. كىتاپتىڭ قۇندىلىعى – مۇلدە ۇمىتىلىپ كەتكەن قازاق ەمشىلىگىن قايتا جاڭعىرتىپ, عىلىمي اينالىمعا تۇسىرگەندىگىندە. اتالعان ەڭبەك ۇلت ءۇشىن ۇلكەن ولجا. بولاشاق ۇرپاق قازاق ەمشىلىگىنىڭ بىلگىرى قايراتتىڭ بۇل قازىناسىنا كوز مايىن تاۋسىپ ءۇڭىلىپ, ءداستۇرلى قازاق ەمشىلىگىن ەل يگىلىگىنە اينالدىراتىنى ءسوزسىز. ءبىز وسىعان قۋاندىق.نەسىپبەك ايت ۇلى,
مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى