ءتىلىن تاپقانعا جەر جومارت. جومارت جەردىڭ نەسىبەسى جالپاق جۇرتتىڭ يگىلىگىنە اينالسا, تىپتەن عانيبەت. تەك وندا ماڭداي تەرىڭدى سىڭىرە ءبىلۋىڭ كەرەك. مۇنىڭ ءوزى بۇرىنعى ءتامسىل. ماڭداي تەر جاڭا, وزىق تەحنولوگيامەن ساباقتاسسا عانا ۇتىمدى. بۇرىنعى تسەلينوگراد اۋىل شارۋاشىلىعى ينستيتۋتىنىڭ ەكونوميكا فاكۋلتەتىنىڭ تۇلەگى ابىلقايىر وشاقباەۆتىڭ تۇيسىنگەنى وسى.
وقۋ ورنىن بىتىرگەننەن سوڭ ارنايى جولدامامەن ەگىندىكول اۋدانىنىڭ قورجىنكول اۋىلىنا تابان تىرەگەن. جانىندا جان جارى بوتاگوز. قولدارىنداعى بار بايلىعى جالعىز جول سومكەلەرى عانا. قالعانى جالىنداعان جاستىقتىڭ ۇلبىرەگەن ءۇمىتى.
قورجىنكول دەگەنىڭىز قايدا, جەردىڭ شەتى سياقتى بولىپ ەلەستەگەن. تۇڭعىش رەت توپىراعىن باسقاندا تاڭ-تاماشا قالدى. تابيعاتى تامىلجىپ تۇر ەكەن. ەلدى مەكەننىڭ دە اجارى ءتاپ-ءتاۋىر. قوزى ءورىسىندەي جەردە كول جاتىر كولكىپ. بالىق دەگەنىڭىز تايداي تۋلايدى. قۇس جىرتىلىپ ايىرىلادى. جەرگىلىكتى جەردە تابيعاتتىڭ بايلىعىنا وراي ادەمى ءازىل ايتىلادى ەكەن. الدەكىم قۇس جايىن سۇراي قالسا, «كولدىڭ ۇستىندە» دەيتىن ماساتتانعان اۋىل ادامدارى. «سىيماي وتىر. سىيماعاندارى دالادا, جيەككە قونعان». ءسال-ءپال اسىرەلەپ ايتقاندارى دا. بىراق شىندىقتان ونشالىقتى الىس ەمەس ەدى.اۋەلى ەكونوميست بولىپ باستاعان, كەيىن شارۋاشىلىقتىڭ باس ەكونوميسى. جۇمىس ءوز ىرعاعىمەن ءجۇرىپ جاتتى. كەيىن قايتا قۇرۋدىڭ بەت قاراتپاس داۋىلى باستالعان. ەل تاۋەلسىزدىك الدى. بۇل ءبىر «اق تۇيەنىڭ قارنى جارىلعان» ۇلى قۋانىش بولدى. تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارى بۇرىننان قالىپتاسقان ەكونوميكالىق بايلانىستار ىدىراپ, قيىنشىلىقتىڭ تۋعانى دا ءمالىم.
1990-جىلداردىڭ باسىندا بۇلاندى اۋدانىنداعى «پارتيزان» شارۋاشىلىعىنىڭ ديرەكتورى بولىپ تاعايىندالعان. وسى جەردە التى جىل عۇمىرى ءوتتى. بۇرىنعى قالىپتاسقان كەڭشارلار ىدىراپ, جەكە شارۋاشىلىقتار قۇرىلا باستاعان. مىنە, وسى ساتتە تاعدىر جولى قايتادان ءبىرشاما باۋىر باسىپ قالعان قورجىنكولگە اكەلدى. العاشقى بەتتە جۇرەكسىنگەنى دە راس. بۇرىنعى ءوزى كورگەن, باسى-قاسىندا جۇرگەن شارۋاشىلىقتىڭ شارۋاسى شاتقاياقتاپ تۇر ەكەن. تەحنيكانىڭ توزىعى جەتكەن, قاۋساعان, ىسكە جارايتىنى ۇستاعاننىڭ قولىندا, تىستەگەننىڭ اۋزىندا كەتىپتى. توڭىرەككە كوز سالىپ قاراسا, دەلسال. زىڭگىتتەي جىگىتتەر ەكى قولعا ءبىر كۇرەك تابا الماي ابدىراپ قالعان. شارۋاشىلىقتىڭ بازدارىندا يەن تىرەسىپ تۇراتىن قارا مالدىڭ ءبارىن «بارتەر» دەگەن تاجال جۇتقان. ودان قانشالىقتى قايىر بولعاندىعىن ەشكىم ءبىلىپ بولمايدى.
مىنە, وسى ساتتە ەندىگى عۇمىرىن قورجىنكولدى كوركەيتۋگە ارنايمىن دەگەن شەشىمگە كەلگەن. بۇل شەشىم ازىرگە ورىندالار-ورىندالماسى بەلگىسىز ارمان عانا. بىراق قايراتىنا ءمىندى. الداعى ءوزى باجايلاعان ءىستىڭ ۇشى-قيىرى كورىنبەگەن سوڭ قاسىنا كىشى ءىنىسى قايىردى قولقالاپ شاقىرىپ الدى. ءسويتىپ «قورجىنكول-ا» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگىن قۇردى. بۇرىنعى كەڭشاردىڭ 54 ك-700 تراكتورىنان تورتەۋى قالىپتى, 114 استىق كومبايىنىڭ 8-ءىنىڭ سۇلباسى بۇك ءتۇسىپ جاتىر. اۆتوپارك تۋرالى اڭگىمە قوزعاۋدىڭ ءوزى ازاپ. ماشينا-تراكتور شەبەرحاناسى مەن وزگە دە شارۋاشىلىق ۋچاسكەلەرى تۋ-تالاقاي.
– وسى شارۋاشىلىقتا 28 مىڭ گەكتار قۇنارلى ەگىستىك القابى بار ەدى. سول القاپتارعا جىل سايىن ءداندى داقىلداردىڭ تۇقىمدارىن وتىرعىزاتىن ەدىك. ءبىز سەرىكتەستىك قۇرىپ, دالا توسىنە شىققاندا بار بولعانى ەكى مىڭ گەكتار جەردى يگەرۋگە شامامىز كەلدى, – دەيدى سەرىكتەستىك باسشىسى ابىلقايىر وشاقباەۆ, – وندا دا ەگىستىك القاپتى ويداعىداي وڭدەۋگە شامامىز جەتپەدى. اگروتەحنيكالىق شارالاردى دىتتەگەن دەڭگەيدە جۇرگىزە المادىق. القاپتىڭ ءبارىن ءارامشوپ باسىپ كەتكەن. بىرتە-بىرتە قالىپقا كەلتىردىك. بۇگىندە شارۋاشىلىق 14 مىڭ گەكتار ەگىستىك جەرگە ەگىن ەگەدى. ءار جىل سايىن 20 مىڭ تونناعا جۋىق استىق جيناۋدامىز. ونىڭ 15 مىڭ تونناسى ساتىلادى.
سەرىكتەستىك باسشىسىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, ولار اگروتەحنيكالىق شارالاردى ۋاقتىلى جۇرگىزۋدىڭ تيىمدىلىگىن ءوز كوزدەرىمەن كورىپ, ءتۇيسىنىپ وتىر. وسى ارادا ەلباسىنىڭ «زاماناۋي اگروتەحنولوگيالاردى اۋقىمدى تۇردە تارتۋعا باعىتتاۋ قاجەت» دەيتۇعىن تۇجىرىمىن شىن جۇرەكتەن قولدايدى. ونسىز العا باسۋ جوق. ەگەر قورجىنكولدىڭ قۇنارلى القابىن بۇلار كۇتپەگەندە, بۇگىنگىدەي ناتيجەگە قول جەتكىزە الار ما ەدى. ەندى ەلباسى كوتەرىپ وتىرعان ماسەلەنىڭ ءمانىن جەتە ءتۇسىنىپ, زاماناۋي اگروتەحنيكالاردى تولىق قولداناتىن بولسا, وزدەرىنىڭ دە, تۋعان جەرىنىڭ دە بەرەكەسى اسپاق.العاشقى جىلدارى شارۋاشىلىق گەكتار بەرەكەسىن ءولىپ-تالىپ 6-8 تسەنتنەردەن ارەڭ ورالتقان. ءتۇسىم از بولعان سوڭ تابىسى دا شامالى. ايتەۋىر, ءبىردى بىرگە قۇراۋدىڭ امالى. وسى ارادا شارۋاشىلىق باسشىسى مەملەكەت تاراپىنان كورسەتىلگەن قامقورلىققا ريزاشىلىعىن بىلدىرەدى.
– ءار جىل سايىن ارقيلى اگروتەحنيكالىق شارالارعا سۋبسيديا ءبولىنىپ وتىر, – دەيدى ابىلقايىر وشاقباەۆ, – جەڭىلدەتىلگەن باعامەن جانار-جاعارماي الىپ وتىرمىز. سونىڭ ارقاسىندا كوكتەمگى جانە كۇزگى دالا جۇمىستارىن ۋاقتىلى اتقارىپ شىعامىز. قامقورلىق بولعان سوڭ ونىڭ قايتارىمى دا بولۋى كەرەك. ەندىگى باعىت وسى ارنادا. 2009-2011 جىلدارى ءبىز گەكتار بەرەكەسىن 14 تسەنتنەرگە جەتكىزدىك. كەيبىر القاپتاردا ودان دا جوعارى بولدى.
وتكەن جىلى دا ءتاپ-ءتاۋىر ءونىم جينالىپتى. گەكتار بەرەكەسى 11,5 تسەنتنەردەن اينالعان. ءوڭىردىڭ ەرەكشەلىگىن اقىل تارازىسىنا سالىپ بەزبەندەگەن شارۋاشىلىق باسشىلارى بيدايدىڭ «اقمولا-2» جانە «ومسكايا-36» سۇرىپتارىن ەگەدى ەكەن. ءوزدەرىن تولىق قامتاماسىز ەتىپ وتىر. استىق شىعىمدىلىعىن كورىپ, قىزىققان كورشى شارۋاشىلىقتاردىڭ دا قاجەتتىلىكتەرىن وتەيدى.
مەملەكەت قامقورلىعى ايتسا ايتقانداي, قوماقتى ەكەن. قامقورلىقتىڭ ارقاسىندا سەرىكتەستىك سوڭعى جىلدارى 25 «ەسىل-740» جانە «ەنيسەي» استىق كومبايندارىن ساتىپ العان. وعان قوسا, 18 جاڭا ۇلگىدەگى ەگىس كەشەندەرىندە. اۋىلعا وشاقباەۆتىڭ ورالۋىنىڭ ارقاسىندا سەرىكتەستىك قۇرىلىپ, ءتۇتىندەرى ءتۇزۋ ۇشۋدا. قازىر وسى اۋىلداعى ەڭبەككە جارايتىن تۇرعىنداردىڭ 90 پايىزى سەرىكتەستىكتە جۇمىس ىستەيدى. ءتىپتى كورشىلەس باۋمان اۋىلىنان كەلىپ جۇمىس ىستەپ جۇرگەندەر دە بار. سوڭعى جىلدارى جۇمىسشىلاردىڭ جالاقىسىن ءۇش مارتە وسىرگەن. ەلدى مەكەندەگى زەينەتكەرلەر تەگىس مال ازىعىمەن قامتاماسىز ەتىلەدى. ءاربىر مەملەكەتتىك مەرەكەدە اۋىلداعى 125 ارداگەر ازدى-كوپتى سىيلىققا يە بولادى. سەرىكتەستىك جەرگىلىكتى ءبىلىم وشاعىندا وقۋشىلاردى تەگىن تاماقتاندىرادى. جەرگىلىكتى ناۋبايحانادا نارتتاي قىزارىپ پىسكەن, ءدامى ءتىل ۇيىرەتىن نان بار بولعانى – 35 تەڭگە.
اۋىلدىڭ ەڭ باستى ماسەلەسى اۋىز سۋ ەدى. بۇل قيىندىق كوپتەن بەرى شەشىلمەي كەلگەن. ەلدىڭ ىرگەسىنىڭ سوگىلۋ سەبەبى دە وسى اۋىز سۋ بولاتىن. اعايىندى وشاقباەۆتار وسىدان بەس جىل بۇرىن اۋىلدىڭ ءار ۇيىنە سۋ تارتىپ بەردى.ەلباسى ەڭبەك ءداستۇرىن قالىپتاستىرۋ تۋرالى تالاي ايتتى ەمەس پە؟ كەيىنگى جىلدارى ەڭبەك ادامىنا قۇرمەت كورسەتۋ ءسال ازايىپ ەدى, جۇمىسقا ىنتالى ادامداردىڭ سانى دا كەمىپ كەتتى. نەگىزىندە, اركىم ءوز ەڭبەگىنە ساي قۇرمەت پەن قوشەمەتكە بولەنۋى كەرەك. بۇل ءار كۇن سايىن ەڭبەك ادامدارىمەن قويان-قولتىق جۇمىس ىستەپ جۇرگەن سەرىكتەستىك باسشىسىنىڭ ويى. سەرىكتەستىكتە قاراپايىم ەڭبەك ادامىن قادىرلەي بىلەدى. ولاردىڭ قاجۋدى بىلمەس قايراتتى ەڭبەگى قالعان جۇرتقا ۇلگى-ونەگە. سەرىكتەستىكتىڭ نەگىزگى تىرەگى بولىپ سانالاتىن, جۇمىس دەسە ىشەر اسىن جەرگە قوياتىن راشيد قاشانوۆ, ۆلاديمير بريتمان, الەكساندر دولگوپولوۆتاردىڭ جاقسى اتتارى شىعىپ تۇر. قازىرگى كۇنى كوپ جەردە كەزدەسە قويمايتىن دانەكەرلەۋشى, ءوز ءىسىنىڭ حاس شەبەرى ەلۋباي ىسقاقوۆتىڭ ەسىمى دە قۇرمەتپەن اتالادى. سەرىكتەستىك قۇرىلعان كۇننەن باستاپ ەسكىنى جاماپ, كونەنى كوركەيتىپ كەلە جاتقان, ون ساۋساعىنان ونەر تامعان ەلۋبايدىڭ ەڭبەگى ورتاق ىرىسقا ابدەن سىڭگەن.
جۇرت قامىن جادىنان شىعارمايتىن سەرىكتەستىك باسشىسى اۋىلدىڭ الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق جاعدايىنا دا كوڭىل ءبولەدى. تاياۋدا سۋ جاڭا مونشا سالىپ بەردى. مۇنداي مونشا اۋىل تۇرماق, اۋدان ورتالىقتارىندا دا جوق. قارقاراداي بولىپ بوي كوتەرگەن جاڭا ءدامحانا پايدالانۋعا بەرىلمەكشى. ەندى مادەنيەت ءۇيىن جۇتىندىرىپ جوندەپ, اۋىل كوشەسىن قاتتى جامىلعىمەن قاپتاساق دەيدى باسشىلار. سودان سوڭ تۇرعىن ءۇي سالۋعا كوشپەك.
بىلتىرعى جاڭالىق – قورجىنكولدە كارتوپ ءوستى. ءيا, وعان تاڭىرقاماڭىز, ونداي دا بولادى ەكەن. قانشاما شاڭىراق ءتۇتىن تۇتەتىپ وتىرعان ەلدى مەكەندە قانشا باپتاساڭىز دا كارتوپ وسپەيدى دەگەن تۇسىنىك بولعان. بيىل ماقسات تىلەۋقابىل ۇلى تاجىريبە جاساپ كوردى. ەرتە كوكتەمدە بار بەينەتتى وزىمەن بىرگە جەر بەتىنە الا شىعاتىن كارتوپتى الدەنەشە رەت دارىلەپ, توپىراعىن باپتاپ, قۇلاعىنان تارتىپ شىعارعانداي بولدى. ناتيجەسىندە ءتاپ-ءتاۋىر ءونىم الدى. ال ءتورت ت ۇلىك مال ءوسىرۋ ءدال مۇنداي تاڭسىق ەمەس.
– قازىر 200 باستان استام قازاقتىڭ اقباس تۇقىمدى قارا مالىن باعىپ وتىرمىز. الداعى ۋاقىتتا باعىمداعى مالدى ءوز ءتولى ەسەبىنەن كوبەيتەتىن بولامىز. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ جولداۋىندا ەلىمىزدىڭ اگرارلىق سەكتورىن دامىتۋ تۋرالى جاقسى ايتتى. كومەك رەتىندە 100 ميلليارد تەڭگە بولىنبەكشى. مەنىڭ ويىمشا كەز كەلگەن قامقورلىققا ءوز ىسىڭمەن جاۋاپ بەرۋ ازاماتتىق بولىپ ەسەپتەلەدى. ەلباسىنىڭ ءوزى باس بولىپ ەل ەڭسەسىن كوتەرۋگە ۇمتىلىپ جاتقاندا سونىڭ جۋان ورتاسىندا جۇرگەن ءبىز قالاي قاناتتانباي تۇرا الامىز.
قاناتتانسا, وسىنداي ەرلەر قاناتتانسىن. نەسىن ايتاسىز, وشاقباەۆتىڭ اۋىلعا ورالۋى وشاق باسىنداعى عانا ەمەس, تۇتاس ەلدى مەكەندەگى يگىلىكتىڭ ءيىندىسى بولدى. اقمولا وبلىسى, ەگىندىكول اۋدانى