توڭىرەگىمدەگىلەردىڭ قالاي تەز وزگەرىپ بارا جاتقانىنا قايران قالىپ, سۇرانىس, تالعام, قۇندىلىق اتاۋلى ءبىر-بىرىنە ساي مىڭ قۇبىلا اينالاسى 20-30 جىلدىڭ ىشىندە بۇرىن-سوڭدى ەلەستەتۋگە دە ورەم جەتپەگەن زامان قاھارماندارىن جازۋشى ميرا شۇيىنشاليەۆانىڭ كىتاپتارى ارقىلى تاني باستادىم. «ار ازابىنىڭ» (ميرا شۇيىنشاليەۆا. پەسسالار, حيكايا مەن اڭگىمەلەر. –الماتى. ء«ۇش قيان, 2017) سيپاتى بۇگىنگى قوعامعا تاڭسىق تا ەمەس-اۋ, اسىرەسە ونى كەشكەندەردەن گورى كەشتىرگەندەردىڭ حال, احۋالى ءبىزدى كوبىرەك تولعاندىرادى.
شىعارمانى وقي وتىرىپ تۇتاس ءبىر شاڭىراق قۇلاپ تۇسكەندەي اسەردە قالاسىڭ. كازينو, قىز-قىرقىننىڭ قىزىعىمەن كەتكەن وتاعاسى ايان «ەسىل-دەرتى اقشا, اكەسىنەن دە اسقان باي بولامىن دەپ جانتالاسىپ جۇرگەن ۇلى, شەتەلدى شارلاپ قىدىرۋدان شارشامايتىن قىزى, ارباعا تاڭىلعان مىلقاۋ نەمەرەسى – ءبارىنىڭ ورنى كەنەتتەن بادىرايا ايقىندالىپ, توڭىرەكتى بيلەپ توستەگەن ماعىناسىزدىقتى عادىلبەگى ەمدەلىپ جاتقان اۋرۋحانا جاققا قايعىدان ەسەڭگىرەي تەڭسەلە باسقان ناۋاتتىڭ بەينەسى ودان ارمەن قاتايتقانداي. ار ازابىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگى وسىنشا وكىنىشتى بولارىن مۇنى ەشقاشان كەشپەگەن, جەكە باسى مەن ءتانىنىڭ سۇرانىسىن عانا كۇيتتەيتىن بوتا سياقتىلار ءسىرا دە ۇعىنار ما؟! ەشكىمدى جاقسى كورمەي-اق باقىتتى. دەنەسى ەشتەڭەدەن سەسكەنبەيدى, جاماندىقتان تىتىركەنبەيدى, ءبىر دە ءبىر ىسىنە وكىنبەيدى.
قازاقتاردىڭ وزگەرە باستاعان مىنەز, قۇلقىنىڭ سيپاتىن ميرانىڭ «اقىننىڭ تاعدىرى» مۇڭلى دراماسىنان دا كورەمىز. «اقىن تاعدىرى» اۆتور ەسكەرتكەندەي تىم مۇڭلى, تىم اششى. ماحاببات سەزىمىنىڭ مۇنشالىق سەرگەلدەڭگە سالىپ, جاقىندارىنىڭ, اسىرەسە اياۋشىلىقتان جۇرداي پاتيقانىڭ ادام ايتسا نانعىسىز قاتىگەزدىك تانىتىپ, كوز جۇمعان تايجان انانىڭ سۇيەگىنە جۋىتپاي, قاقاعان قىستا ۇيگە كىرگىزبەۋىن, ەستىمەگەن ەلدە كوپ, ارەڭ قابىلدايسىڭ. انا بولجامى ەمىس-ەمىس ەسكە تۇسكەندەي: «ادۋىن قاتىندار قۇساپ جاعاڭا جارماسىپ, بەتتەن المايتىن, ابالاپ, يتشە ارپىلدامايتىن, توماعا تۇيىق ادامنىڭ كوز جاسى تۇزداي اششى بولادى! اششى! تىم اششى! سول كوز جاس بارا-بارا قارا جەردى اعارتقان سورعا اينالادى. ەگەر ودان اجىراساتىن بولساڭ, پاتيقانىڭ كوز جاسى سەنى ءتۇبى جىبەرمەيدى. كۇندەردىڭ كۇنىندە تابانىڭمەن تاپتاعان پاتيقاعا زار بولىپ قالاسىڭ! ەنتىگىپ جەتە الماي, وكىنىپ جۇرەسىڭ سوسىن...».
ەركىنعالي داراباسوۆ – اقىندىق شابىتپەن شىرقالعان ەرەكشە بەينە. ماحاببات قۇدىرەتىنىڭ كەز كەلگەننىڭ پەشەنەسىنە بۇيىرمايتىن بۋىرقانىسى درامانىڭ باسىنان اياعىنا دەيىن ساقتالعان. ءدال وسىلاي – ەركىنعاليداي سەزىنۋ دە, ءدال وسىلاي – ەركىنعاليداي ءتۇيسىنۋ دە ءبىر باقىت.
ميرا ەشكىمگە, جازۋشىلاردىڭ دا ەشقايسىسىنا ۇقسامايدى. بۇرىنعىلاردان دا, كەيىنگىلەردەن دە قولتاڭباسى مۇلدەم بولەك. الدىڭعى تولقىن, بىزدەر, كىتاپتارىمىزدى ۇكىمەت ەسەبىنەن شىعارۋعا داعدىلانعانبىز. كەزىندە پاتەردى دە ءبارىمىز ۇكىمەتتەن العانبىز. ال, ميراعا مۇنىڭ ءبىرى دە بۇيىرعان ەمەس. پاتەر تۇگىلى ءبىر دە ءبىر جيناعى ۇكىمەت ەسەبىنەن جارىق كورمەپتى. مەملەكەت تاراپىنان اۋىز تولتىرىپ ايتارلىقتاي بىردە-ءبىر ماراپات تا الماعان. 2003 جىلى «ارىس» باسپاسىنان العاش شىققان «ماحاببات باعىنان» باستاپ «ار ازابىنا» دەيىنگى بەس-التى كىتابىنىڭ قانداي قيىندىقپەن وقىرمان قولىنا تيگەنىن ەلەستەتە بەرىڭىز. ميرانىڭ ءاربىر اڭگىمەسىنىڭ وقىرمانعا بەرەر ويى, سيۋجەتى, ءسوز ساپتاۋى بولەك. قۋانىشتىسى – كەزەكتى ءار تۋىندىسىنىڭ جاڭالىق رەتىندە قابىلدانىپ, ءابدىجامىل نۇرپەيىسوۆ, دۋلات يسابەكوۆ, مەرەكە قۇلكەنوۆ سىندى بەلگىلى تۇلعالاردىڭ نازارىنا ءىلىنىپ, لايىقتى باعاسىن الۋى. ايگۇل ىسماقوۆا, گۇلجاھان وردا, تولىمبەك ءابدىرايىم, دۇيسەنكۇل جاقان سياقتى قالامگەرلەر مەن بەلگىلى عالىم, سىنشىلاردىڭ تالداۋ وبەكتىسىنە اينالۋى دا كوپ جايتتى اڭعارتادى. قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ IV قۇرىلتايىندا دا ەكى قۇرىلتاي ارالىعىندا پروزالىق كىتاپتارىن شىعارعاندار اراسىنان ميرا شۇيىنشاليەۆانىڭ دا ەسىمى ەرەكشە اتالدى. وداقتىڭ كەيىنگى ادەبي جىل قورىتىندىسىندا نۇرلان قامي «ار ازابى» اتتى جيناعىنا ەنگەن ء«سىڭلىمنىڭ سۇيگەنى» حيكاياسىن ءوز ويىمەن تالداپ, «شىنايى جازىلعان جاقسى شىعارما, اۆتوردىڭ شەبەرلىگىنە ريزامىز» دەپ ايتتى. سول جىل قورىتىندىسىندا بەلگىلى عالىم ايگۇل ىسماقوۆا دا «وكىنىش» اتتى ميرانىڭ ءۇش بولىمنەن تۇراتىن مۇقاباسى قالىڭ جاڭا ءتورتىنشى كىتابىن ادەبيەتكە قوسىلعان جازۋشىنىڭ ۇلەسى دەي كەلە, «اداسقان ارۋ» اتتى اڭگىمەسىندە «شولاق بالاق, قىلشىق بەت» نۇكىستىڭ ارباۋى ارقىلى ابايسىزدا تەرىس ءدىن جولىنا ءتۇسىپ, پالەن جىل وقىعان «قوس قىزىل ديپلومنىڭ» قايىرىن كورمەي كۇننىڭ قاپىرىعىندا تۇنشىعىپ كيىنىپ, باقىتىن بايلاعان رايحاننىڭ ايانىشتى تاعدىرىن قازىرگى قوعامداعى قازاق ايەلىنىڭ دەرتى ەكەنىنە ەرەكشە توقتالدى.
ميرانىڭ سۇيىكتى اناسى 53 جاسىندا ومىردەن وزىپ, رۋحىنا باعىشتاپ 1984 جىلى «ساعىنىش» دەگەن نوۆەللا جازىپ, سودان بىلايعى بۇكىل سانالى عۇمىرى شىعارماشىلىقپەن بايلانىستى جالعاسۋدا. باتىس قازاقستان وبلىسى, بوكەيورداسى اۋدانى, بيسەن اۋىلىندا تۋىپ, ورال پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىن بىتىرگەن ميرانىڭ جۋرناليستىك, اقىندىق, جازۋشىلىق جانە دراماتۋرگ رەتىندەگى ءتۇرلى باعىتتاعى ەڭبەگىن قالاي ناسيحاتتاساق تا ارتىق ەمەس.
قايتالاي ايتقىمىز كەلەتىنى – وسى سۇلۋ دا (اكتريسا دا بولار ەدى, كينوعا دا تۇسەر ەدى, الدا-جالدا ىنتا قويسا) سۇيكىمدى جان, جازۋدىڭ اۋىر جۇگىن قايىسپاي كوتەرگەن تالانتتى جاس ارىپتەسىمىزدىڭ ۋاقىت تامىرىن ءدوپ باسۋى, قوعام دەرتىن ءدال انىقتاۋى, الدىڭعى تولقىن, اعا-اپالارى, بىزدەر ماعىناسىنا بويلاپ تا ۇلگەرمەگەن ءداۋىر تىنىسىنا باتىلدىقپەن ىلەسىپ, نازارعا ىلىنە قويماعان, ىلىنسە دە قاۋقارىمىز جەتە بەرمەيتىن اسا وزەكتى تاقىرىپتى, بۇگىنگىنىڭ تۇيتكىلىن مەڭگەرۋى.
ميرا شۇيىنشاليەۆا قولتاڭباسىنىڭ باستى ەرەكشەلىگى – ۋاقىت پەن قوعامنىڭ سيپاتىن ۇندەستىرە ءبىلۋى. جاھاندانۋدىڭ جاعىمدى, جاعىمسىز اعىستارىنىڭ قازاق تىرلىگىندەگى بىت-شىت كورىنىسىن سۋرەتتەپ, ازىرگە كوركەمدەلە قويماعان مۇلدەم توسىن كەيىپكەرلەر لەگىن اكەلۋى. جازۋشى ەشتەڭەنى, ەشكىمدى دارىپتەمەيدى, سىناپ مىنەمەيدى, ءولىپ-وشە تاڭىرقامايدى, بۇرىن-سوڭدى داعدىلانىپ ۇيرەنبەگەن ءىس-ارەكەت ۇستىندەگى ءتۇرلى مىنەز, قىلىقتاردى بۇكپەسىز جايىپ سالادى. ميرا شىعارمالارىندا شىندىق قانا شىرقىرايدى. راس, پسيحولوگيالىق قاتپارىنان گورى قاھارماندارىنىڭ قاقتىعىسىندا تابيعي انايىلاۋ تۇرپات باسىم ءتۇسىپ جاتادى كەيدە. بۇل ءوزىن اقتاپ تا تۇرعانداي. قازىر قالىپتاسقان مەيلى ونەر, مەيلى ومىردەگى مەنتاليتەت ليريزمگە تيتتەي دە مۇقتاج ەمەس. دورەكىلىكتىڭ, تۇرپايىلىقتىڭ, پاسىقتىقتىڭ, ساتقىندىقتىڭ, قاتىگەزدىكتىڭ داۋرەنىندە تاۋسىلا تابىناتىنداي, ۇلگى قىلاتىنداي دانەڭە قالماعاندىقتان دا جاساندىلىققا جۇگىنبەيدى اۆتور. ءىلىپ الارلىقتاي ونەگەسى جوقتىعىنا قاراماستان تۇيتكىلگە تولى تىرلىگىمەن, وپاسىزدىققا, جاۋىزدىققا كوندىگە ءجۇرىپ, ماقساتىنا جەتكەنى, جاسىقتىعىنان, بەيشارالىعىنان قۇردىمعا كەتكەنى بار, قاي-قايسى دا جاعىمدى, جاعىمسىز تابيعيلىعىمەن ەستە ساقتالادى.
قازاق پروزاسىنىڭ كلاسسيگى بەيىمبەت مايلين كەڭەس وكىمەتى ورناعان تۇستاعى فورماتسيالىق وزگەرىستەردى ۋىتتى تىلمەن, ءاجۋا, مىسقىلمەن, كۇلكى, كەكەسىنمەن (وسىنىڭ ءبارىنىڭ استارىنداعى مۇڭ قانداي دەسەڭىزشى) قالاي شەبەر سۋرەتتەسە, ميرا شۇيىنشاليەۆا دا ءدال سولاي كوبىمىز ءمان, مازمۇنىن ءالى ءتۇسىنىپ ۇلگەرمەگەن زامان پانوراماسىن تايعا تاڭبا باسقانداي انىقتاپ وتىر. وتكەن عاسىرلارداعى شۇعا, ءابدىراحمان, راۋشان كوممۋنيست جانە كەشەگى, بۇگىنگى ءلايلا, الۋا, عادىلبەك, ەركىنعالي, تاعى باسقالارىنىڭ اراسىندا لوگيكالىق بايلانىس بار. بۇعان دەن قويماعانمەن, حالقىمىزدىڭ قاراما-قايشى ءتۇرلى دامۋ ۇردىستەرىن ەرىكتى, كەيدە ەركىنەن تىس كەشىپ كەلە جاتقان تەپەرىشى الگىندە اتالعان, اتالماعان جۇزدەگەن, مىڭداعان ادەبي بەينەلەر ارقىلى سانامىزعا سىڭگەنى راس. سولاي جالعاسا بەرەدى دە. جوعارىدا ايتقان – اۆتور قولتاڭباسىنىڭ ەرەكشەلىگى, ياعني ۋاقىت پەن قوعامنىڭ سيپاتىن ۇندەستىرۋىندەگى باتىل ىزدەنىسى شىعارمالارىنىڭ ومىرشەڭدىگىن دالەلدەپ, وقىرمان قىزىعۋشىلىعىن ارتتىرا تۇسۋدە. كەيىپكەرلەرىنىڭ تاعدىر تالەيىن قىز جىبەك, تولەگەن, بايان سۇلۋ – قوزى كورپەش, دەزدەمونا, رومەو, فارحاد, شىرىن, شۇعا, توعجان, ۇلپان, ت.ب. سالىستىرۋدىڭ ەش ايىبى جوق. جاس عالىمنىڭ قۇسادان جىندانىپ كەتۋى, سازگەر, اقىننىڭ جار وپاسىزدىعىنا اربالۋى, ءاپ-ادەمى بويجەتكەننىڭ قادىرىنە تاتىمايتىن بىرەۋگە جابىسىپ, «سابىر ءتۇبى سارى التىندى» قالقان ەتىپ, انا اتانۋى, ءتاپ-ءتاۋىر ازاماتتىڭ كەزبەگە اينالۋى – ءبارى اينالىپ كەلگەندە جالپىعا ورتاق, ادامزاتقا ءتان اق پەن قارانىڭ ماڭگىلىككە ۇلاسار ايقاسى. بۇگىنگىنىڭ قاراباي, جانتىقتارىن, وتەللو, ياگولارىن, پەچوريندەرىن, مىرقىمبايلارىن, ەڭلىكتەرىن, تاتيانالارىن, سۇزگە, سۇيىنبيكەلەرىن, كاتارينالارىن, قاراشاشتارىن وسى ميرانىڭ درامالارىنان, حيكايا, اڭگىمەلەرىنەن كورىپ ءبىلىپ وتىرعانىما سەنبەسەڭىزدەر, «ماحاببات باعى», «شۇبەرەك قۋىرشاق», «وكىنىش», «جۇرەكتەگى قۇپيا», «ار ازابى» كىتاپتارىن مۇقيات وقۋعا كەڭەس بەرەمىن.
ماعيرا قوجاحمەتوۆا,
قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى