ورىنبورعا رەۆكوم مۇشەلەرى دە كەلدى. بوكەيدەن مەڭدەشەۆ, ورالدان قاراتاەۆ, ايتيەۆ, ارعانشيەۆ كەلدى. ماسكەۋدەن رەۆكوم باستىعى بولعان پەستكوۆسكي كەلدى. بۇلار دا كەڭسەلەرىن اشىپ, ورنالاسىپ جۇمىسقا كىرىستى. بىراق قىرعىز (قازاق) ورتالىق مەكەمەلەرىنىڭ كەلىپ ورنالاسۋىنا, ورىنبوردىڭ قىرعىز (قازاق) رەسپۋبليكاسىنىڭ ورتالىعى بولۋىنا ورىنبورداعى ۇيىمدار ونشا جاقسى قارامادى. نارازىلاۋ بولىپ تۇرعاندارى سەزىلەتىن ەدى.
سولاي ەتىپ ورىنبوردا مەن «سوعىس كوميسسارياتى حابارلارى» گازەتىن تاعى شىعارۋعا دايىندالدىم. بىراق ءبىر كۇنى سەيتقالي مەڭدەشەۆ مەنى شاقىرىپ الدى, ونىمەنەن بىرگە ايتيەۆ وتىر ەدى. ول قازاقشا گازەت شىعارۋ ماسەلەسىن قوزعادى. قازىر «سوعىس كوميسسارياتى حابارلارى» ەمەس, رەۆكوم ورگانى قازاقشا گازەتا شىعارۋ كەرەك دەدى. سول وتىرىستا نە دەگەن گازەتا شىعارامىز, اتى قالاي بولادى دەگەن ماسەلە بولدى. مەڭدەشەۆتىڭ ۇسىنۋى بويىنشا گازەتانىڭ اتى «ۇشقىن» بولاتىن بولدى. مەنى سوعىس كوميسسارياتىنىڭ ساياسي بولىمىنەن شاقىرىپ الىپ, «ۇشقىن» دەگەن قازاقشا گازەتا شىعارۋدى, رەداكتسيا ۇيىمداستىرۋدى تاپسىردى. سول ۋاقىتتا ورىنبوردا قوڭسى بورتە بولىسىنان وقۋشىلار قازاق جىگىتتەرى بار ەدى. بەرنياز كۇلەەۆ, قامبەتوۆ, مەرعالي, سولاردى جۇمىسقا شاقىرىپ, رەداكتسيا ۇيىمداستىردىم. رەۆكوم رەدكوللەگيا سوستاۆىن كورسەتىپ تانىس ەتتى. رەدكوللەگياعا مەنى پرەدسەداتەل قىلدى. كۇلەەۆ, يشمۇقامبەتوۆ, احمەتساپا يۋسۋپوۆ رەدكوللەگيا مۇشەلەرى بولىپ بەلگىلەندى. احمەت بايتۇرسىنوۆ رەدكوللەگيادا بولعان سياقتى. ۇمىتپاسام, وردادان ۋاقىتشا كەلگەن حالەل ەسەنباەۆ, شاقات بەگاليندەردى ۋاقىتشا رەداكتسياعا جىبەردى. ءبىرازدان كەيىن تۇنعاشين توقتامىس كەلدى. تاشكەننەن كەلگەن حايرەتدين بولعانباەۆ ءبىراز ۋاقىت ىستەدى. سولاي ەتىپ نويابر ايىندا ورىنبوردا قازاقشا «ۇشقىن» گازەتاسى شىعا باستادى. رەداكتسياعا ورىنبوردىڭ ءبىر (نەپليۋەۆسكايا) كوشەسىنەن جاي بەرىلدى. باستاپ «ۇشقىن» جۇماسىنا ءبىر رەت, سوڭىنان ەكى-ءۇش رەت شىعىپ تۇردى. گازەتا ەكى بەتتىك سارى قاعازعا باسىلىپ تۇردى. وسى كۇنگە دەيىن ۇمىتپاعان ءبىر جۇمىسىم: ول كەزدە ورىنبوردا ء«بىزىڭ جول» دەگەن تاتارشا گازەتا شىعاتىن. سەيتقالي مەڭدەشەۆ سول گازەتاعا ءبىر ماقالا جازىپ, قىرعىز (قازاق) رەۆكومىنىڭ كەلگەنىن, ورىنبور قازاق رەسپۋبليكاسىنىڭ ورتالىعى بولعانىن ايتىپ ءبىر ماقالا جاز, تاتار كوپشىلىگىنە ءبىلدىر, تانىستىر دەپ ماعان تاپسىردى. مەن سول تاپسىرۋ بويىنشا تاتار گازەتاسىنا ماقالا جازدىم. ول ماقالام سول گازەتانىڭ ءبىر نومىرىندە باسىلىپ شىقتى. سولاي ەتىپ «ۇشقىن» گازەتاسى قازاقستاننىڭ ءبىرىنشى سيەزىنە دەيىن شىعىپ تۇردى. ءبىرىنشى سيەز بەلگىلى 1920 جىلى وكتيابر ايىنىڭ باسىندا (وكتيابردىڭ 4 كۇنى ەسكىشە) اشىلدى...
«ۇشقىن» قىرعىز (قازاق) رەۆكومىنىڭ ورگانى ولكەلىك گازەتا بولىپ شىعىپ تۇردى. سول كەزدەگى جاعدايدى, رەۆكومنىڭ جۇمىسىن كوپشىلىككە تانىستىرۋ, ءبىرىنشى سيەزگە دايارلىق جۇمىستارىن كوپشىلىككە ءبىلدىرىپ وتىردى.
1919 جىلدىڭ اياعى, 1920 جىلدىڭ باس كۇندەرىندە باتىس الاشوردا ۇكىمەتى ادامدارى سوۆەت ۇكىمەتىنە باس ءيىپ بەرىلىپ, ورىنبورعا كەلىپ بەرىلدى. بۇلاردىڭ ىشىندە ۇكىمەت سوستاۆى جاھانشا دوسمۇقامبەتوۆ, دوكتور حالەل دوسمۇقامبەتوۆ, كارىم جالەنوۆ, كۇسەپقاليەۆ تاعى باسقالار بار ەدى. بۇلارمەنەن بىرگە كەلگەندەردىڭ ىشىندە الاش وردا اسكەر وتريادتارىنىڭ كومانديرلەرى, 25-30 ادام بار ەدى. اسكەرلەردىڭ ىشىندە بيسەنوۆ, مۇرات قاراتاەۆ تاعى باسقالار بار ەدى. وسىلار قاتارىندا كولچاك اسكەرى قاپتالىندا دەرەكتوريادا بولعان بوكەيلىك ءۋاليدحان تاناشەۆ كەلدى.
قىرعىز (قازاق) رەۆكوم باستىقتارى الاش وردانىڭ باستىقتارىن قابىل الىپ, ۇشىراسۋلارى بولعان كۇنى الاش وردانىڭ باسشىلارىن قابىل الىپ ۇشىراسۋ كەشىن ۇيىمداستىرۋدى ماعان تاپسىردى, بۇنىڭ ءۇشىن ارناۋلى ازىق-اۋقات, قارجى بەردى.
«ۇشقىن» گازەتاسى رەداكتسياسىندا ۇشىراسۋ كەشىن ۇيىمداستىرىپ, جاستارمەن ۇشىراسۋ بولدى.
ءالى ۇمىتپايمىن, ءماجىلىس كەشىن اشقاندا مەن ءسوزىمدى «اداسقاننىڭ ايىبى جوق, قايتىپ ەلىن تاپقان سوڭ» دەپ حالىق ماقالىمەن باستاپ ەدىم. الاش ورداشىلاردى قابىل الۋ وسىنداي جاعدايدا ءوتتى, بارلىعى وزدەرىنىڭ ءتيىستى ورىندارىنا ورنالاستى.
وسى 1919 جىلدىڭ اياق كەزىندە پارتياعا ادام الۋ تۋرالى لەنين جۇمالىعى (لەنينسكايا نەدەليا) بولدى. سول جۇمالىق كۇندەرىندە پارتياعا كىرىپ, مەن پارتيا بيلەتىن الدىم. پارتيا قاتارىندا بولىپ, تاعى جۇمىسىمدى ىستەي بەردىم. مەن (سافيەۆ) «ۇشقىن» گازەتاسى رەدكوللەگياسىنىڭ پرەدسەداتەلى بولىپ, 1920 جىلدىڭ ماي ايىنا دەيىن ىستەدىم...»
وردا مەن ورالدا
مامىر ايىندا تاميمدار سافيەۆ قاتتى سىرقاتتانىپ قالادى. 10-15 كۇن توسەك تارتىپ جاتىپ, ازىراق ءتاۋىر بولعان سوڭ دەمالىسقا سۇرانىپ, بوكەيگە, ورداعا ءجۇرىپ كەتەدى. «ۇشقىن» گازەتىن شىعارىپ, مەنىڭ ورنىمدا احمەتساپا (فاميلياسى ۇمىتپاسام يۋسۋپوۆ ەدى) قالدى. باسقا قىزمەتكەرلەر بەرنياز كۇلەەۆ, تۇنعاشين توقتامىس, مۇقانعالي يشمۇقامبەتوۆتار ەدى» دەپ جازادى كەيىپكەرىمىز.
ءبىر قىزىعى تۋعان جەرىنە كەلگەن تاميمدار سافيەۆتى جەرلەستەرى جىبەرمەي قويادى. مەڭدەشەۆكە تىكەلەي حابارلاسىپ, «سافيەۆ بوكەيدە كووپەراتيۆ ۇيىمداستىرۋ جۇمىسىنا قاجەت» دەپ ارنايى سۇراپ الادى. ءسويتىپ ول كووپەراتيۆ ۇيىمداستىرۋ ءۇشىن تالوپكە, جاڭاقالا ۋەزدەرىنە ۋاكىل بولدى. بۇل كەزدە ونىڭ دوسى حالەل ەسەنباەۆ تا تالوپكەدە ۋەز اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى بولىپ قىزمەت ەتۋشى ەدى.
تامىز ايىندا سافيەۆ قايتادان ورىنبورعا شاقىرىلادى. رەۆكومنىڭ تاپسىرماسىمەن جىمپيتى ۋەزىندە گازەت شىعارۋ, باسپاحانا ءىسىن ۇيىمداستىرادى. قىركۇيەك ايىندا ورداعا بارىپ, قازاندا ورىنبوردا بولاتىن ءبىرىنشى قازاقستاندىق سيەزىنە دەلەگات بولىپ سايلانادى.
«وكتيابردىڭ 4-ءى كۇنى قازاقستاننىڭ ءبىرىنشى سيەزىن رادۋس زەنكوۆيچ اشتى. سيەز دەلەگاتتارىنىڭ ىشىندە ەڭبەكشىلەر دەلەگاتتارىمەن قاتار, الاشورداشىلار, بايلار پارتياسىندا بولعانداردىڭ دا دەلەگات بولىپ سايلانعاندارى بار ەدى. مەن بىلگەننەن سيەزگە دەلەگات ءاليحان بوكەيحانوۆ, ابباس ەرمەكوۆ, ءۋاليدحان تاناشەۆ, احمەت بايتۇرسىنوۆ, تاعى سونداي ادامدار بار ەدى. سيەزدە بۇل ادامدار تۋرالى ءسوز بولدى. بىراق ولارعا شەشۋشى داۋىس بەرىلمەي, كەڭەستە داۋىس بەرىلدى, سونىمەن قاتار ولاردى سيەزدىڭ ءتورى الدىڭعى قاتارعا وتكىزبەي, ەسىك جاققا وتىرۋعا ءماجبۇر ەتتى. سيەز 8-10 كۇندەي سوزىلدى, كۇن تارتىبىنە قويىلعان ماسەلەلەر شەشىلدى, ءتيىستى قارارلار قابىل ەتىلدى. سايلاۋ بولدى. سوۆناركوم پرەدسەداتەلى رادۋس زەنكوۆيچ بولدى. ورتالىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ (تسيك) پرەدسەداتەلى سەيتقالي مەڭدەشەۆ, سەكرەتارى بوكەيحانوۆ عابدول بولدى. بوكەيدەن كەلگەن دەلەگاتتاردان بىرنەشە جولداس زاليەۆ, قۇلشۋرين, تەمىراليەۆ, شومبالوۆ, ميليۋتين ۇكىمەت سوستاۆىنا كىردى. قالعان ءبىر سايلانۋ حالەل ەسەنباەۆ, تاميمدار سافيەۆ ورتالىق كوميتەت مۇشەلەرىنە كانديداتتار قاتارىنا كىردىك.
سيەزدىڭ جابىلار كۇندەرىندە, ءبىر كۇنى بىرقاتار قازاق وقىعاندارىنىڭ جينالىسى شاقىرىلدى. بۇل جينالىس ول كەزدە شىعىپ تۇرعان «ۇشقىن» گازەتاسىنىڭ رەداكتسياسىندا بولدى. بۇل جينالىسقا كەلگەندەردەن مەنىڭ ەسىمدە قالعاندار ساكەن سەيفۋللين, مۇحتار ساماتوۆ, سادۋاقاسوۆ, حالەل ەسەنباەۆ, تاميمدار سافيەۆ, بەرنياز كۇلەەۆ, احمەت ... بار ەدى.
جينالىستا تازا سايلانعان (تسيك) ورتالىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ ورگانى ەتىپ گازەتا شىعارۋ, رەۆكوم ورگانى «ۇشقىن» گازەتاسىنىڭ اتىن وزگەرتۋ ماسەلەسى قارالدى. «ۇشقىن» گازەتاسىن قازاق ورتالىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ ورگانى ەتىپ, اتىن وزگەرتكەندە نە دەپ ات قويامىز؟ – دەگەن ءسوز بولدى. قىسقاسى جينالىس «ۇشقىن» گازەتاسىنىڭ اتى وزگەرتىلىپ, «ەڭبەكشى قازاق» بولسىن, رەۆكوم ورگانى ەمەس, قازاق ورتالىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ ورگانى دەلىنسىن دەگەن قارار قابىل ەتتى. گازەتانىڭ رەداكتورى بولىپ ماننان تۇرعانباەۆ بەلگىلەنسىن دەلىندى, رەداكتسيا كوللەگياسىنا كىمدەر سايلانعانى ەسىمدە جوق...»
تاميمدار سافيەۆتىڭ كەيىنگى ءومىرى دە گازەت جۇمىسىمەن بايلانىستى. ول 1920-1923 جىلدارى بوكەي وبلىسى تۇتىنۋشىلار وداعىنىڭ باسقارما مۇشەسى, 1923-1925 جىلدارى بوكەي گۋبەرنيالىق سوتىنىڭ اعا حاتشىسى بولىپ قىزمەت ەتكەنىمەن, كەشىكپەي گازەت ىسىنە ورالدى. 1925-1928 جىلدارى ورال گۋبەرنيالىق «قىزىل تۋ» گازەتىندە جاۋاپتى حاتشى, رەداكتوردىڭ ورىنباسارى بولىپ قىزمەت ەتتى.
«جولداس تامەم!
سەنىڭ جاۋاپتى حاتشى بولىپ, ماعان ورىنباسار بولىپ ەكى جىل ءباسپاسوز مايدانىندا بىرگە قىزمەت ىستەسىپ, مازمۇن-قۇرىلىس جاعىنان گازەت ەسەبىنە كىرگىزگەن, «قىزىل تۋدى» اياققا باستىرعان, جۇرتقا كوسەم قىلىپ تانىتقان ەڭبەگىمىزدى, قولعا قول ۇستاسقان كۇندەرىمىزدى ەسكەرۋىڭ ءۇشىن وسى سۋرەتىمىزدى الدىڭا تارتام.
ءباسپاسوز – تاپ قۇرالى, ءباسپاسوز مايدانى – ادال مايدان, ەڭبەكشى (جۇمىسكەر) تابىنىڭ قاراۋىندا تۇراتىن, كوسەم بولاتىن مايدان. ءبىز سول مايداندا كەلەشەكتە دە تۇرۋىمىز ءتيىس.
جولداسىڭ راقىم.
2.ءحىى.1927.
ورال قالاسى» – دەپ جازادى «قىزىل تۋ» گازەتىنىڭ 7 جىلدىق تويىندا ەستەلىككە تۇسىرىلگەن ۇجىمدىق فوتونىڭ سىرتىنا باسىلىمنىڭ سول كەزدەگى رەداكتورى, كەيىن «حالىق جاۋى» اتانىپ اتۋ جازاسىنا كەسىلگەن تاعى ءبىر ارىس راحىم سۇگىروۆ.
كەيىنگى ءومىرى
تاميمدار سافيەۆتىڭ ءومىرىنىڭ ءبىر كەزەڭى تۋعان ۇلتىنا – قاراقالپاق ۇلتتىق ءباسپاسوزىنىڭ قالىپتاسۋىنا ارنالعانى ءمالىم.
قاراقالپاق جازۋشىسى قاللى ايىمبەتوۆ ءوزىنىڭ «حالق دانالىعى. وتكەن كۇنلەردەن ەلەسلەر» اتتى كىتابىندا (نوكيس, «قاراقالپاقستان» باسپاسى, 1988): «ت.سافيەۆتيڭ انكەتاسىندا ميللەتي قاراقالپاق دەپ جازىلعانى ۋشىن «قىزىل تۋў» دەگەن گازەتادا يسلەپ اتىرعان جەرينەن ونى قاراقالپاقستانعا جيبەريپتي» دەپ جازادى. ءبىزدىڭ ويىمىزشا ت.سافيەۆتىڭ نوكىسكە اۋىسۋىنا سول كەزدەگى ساياسي وقيعالار دا سەبەپ بولۋى مۇمكىن. ساياسي ساۋاتتى, كەلە جاتقان قاۋىپتى الدىن الا سەزەتىن ساۋىسقاننان ساق تاميمدار 1921 جىلى «ۇلتشىلدىعى ءۇشىن» دەگەن جالامەن ۆكپ(ب) قاتارىنان ءبىر مارتە شىعارىلعان بولاتىن. ول 1920 جىلداردىڭ سوڭىندا قازاقستاندا تاعى ءبىر ساياسي قۋعىن-سۇرگىننىڭ بۇلتى ۇيىرىلە باستاعانىن سەزگەن سياقتى. پارتيا قاتارىنا 1925-1927 جىلدارى ۇمىتكەر بولا ءجۇرىپ, تەك 1927 جىلى عانا قايتادان قابىلدانا العان ەكەن.
سونىمەن, 1928 جىلى ت.سافيەۆ قاراقالپاق وبكومىنىڭ ورتالىق ورگانى «مينەتكەش قاراقالپاقستان» گازەتىنىڭ جاۋاپتى رەداكتورى بولىپ تاعايىندالىپ, 1931 جىلعا دەيىن جاسايدى. 1931-1933 جىلدارى بۇكىلوداقتىق كوممۋنيستىك جۋرناليستيكا ۋنيۆەرسيتەتىندە وقىپ كەلگەن سوڭ, «قىزىل قاراقالپاقستان» گازەتىنىڭ باس رەداكتورى بولادى. الايدا 1935 جىلى «ۇلتشىل ارەكەتتەرى ءۇشىن» ايىپتالىپ, پارتيا قاتارىنان شىعارىلادى. بۇل سۇرگىننەن ونىڭ قالاي امان قالعانى بەلگىسىز. ايتەۋىر ماسكەۋگە كەتىپ, قاراقالپاق تىلىندەگى وقۋلىقتاردى شىعارۋمەن اينالىساتىن «ۋچپەدگيز» باسپاسىنا جۇمىسقا تۇرادى. سول كەتكەننەن نوكىسكە دە, قازاقستانعا دا ورالماي, ماسكەۋدە قالىپ قويادى. 1958 جىلى ن.ا.باسكاكوۆتىڭ جەتەكشىلىگىمەن شىققان «قاراقالپاق-ورىس سوزدىگى», 1967 جىلى «ورىس-قاراقالپاق سوزدىگى» كىتاپتارىن شىعارۋعا اتسالىسادى.
ءشاريپ باباشەۆتىڭ دەرەگىنشە, ت.سافيەۆ 1975 جىلى 9 قاڭتار كۇنى ماسكەۋ قالاسىندا قايتىس بولعان.
باتىس قازاقستان وڭىرىندەگى قازاق باسىلىمدارىنىڭ قالىپتاسۋىنا كوپ ەڭبەك ەتكەن, ەل گازەتى «Egemen Qazaqstannyń» باستاۋىنداعى «ۇشقىن» گازەتىن شىعارۋشىلاردىڭ ءبىرى بولعان تاميمدار سافيەۆتىڭ اسا قۇندى ەستەلىكتەرىنىڭ جازىلۋىنا, ساقتالۋىنا سەبەپشى بولعان – اياۋلى قازاق زەرتتەۋشىسى مۇستافا ىسماعۇلوۆ ەكەن. ويتكەنى بەس داپتەردەن تۇراتىن اراب جازۋلى ەستەلىكتەرىنىڭ باسىندا تاميمدار سافيەۆ بۇل جازبالاردى مۇستافانىڭ سۇراۋىمەن جازعانىن انىق ايتادى. مۇستافا اعامىز تاريح ءۇشىن وتە قۇندى بۇل ەستەلىكتەردىڭ ءتۇپتىڭ تۇبىندە قاجەت بولارىن سەزىپ, جازدىرىپ العان ءارى قورىقپاي ساقتاعان.
قازاق سسر تاريحي ەسكەرتكىشتەردى قورعاۋ قوعامىنىڭ ادەبيەت جانە جازبا سەكتسياسىنىڭ جولداماسىمەن 1979 جىلعى 6 ماۋسىم-29 شىلدە ارالىعىندا ارنايى ءىسساپاردا بولعان مۇستافا اعامىز 30 ماۋسىم كۇنى ماسكەۋگە كەلىپ, مارقۇم تاميمدار سافيەۆتىڭ ۇيىنە ارنايى بارعانىن جازىپتى.
«تاميمداردىڭ ايەلى كازاك-ورىس قىزى ەدى. ولاردان تۋعان ۆەرا تاميمدارقىزى سافيەۆا اكەسىنەن قالعان جازبا مۇرالاردى مۇقيات ساقتاپ وتىر ەكەن. قولجازبالاردىڭ اراسىندا قازاقتار مەن قاراقالپاقتاردىڭ فولكلورلىق مۇرالارى, كونە فوتوسۋرەتتەر كوپ. 17 بەتتەن تۇراتىن «جۇمباقتار», 17 بەتتەن تۇراتىن حالىق اندەرى, تاميمدار سافيەۆتىڭ اتا-اناسىمەن بىرگە تۇسكەن فوتوسۋرەتى, ت.ب. دۇنيەلەردى الدىم. ءبىر ۇلكەن كىتاپ شكافىنداعى كىتاپتار وتە قۇندى. ۆەرا تاميمدارقىزى ونى مۋزەيگە نەمەسە كىتاپحاناعا ساتقىسى كەلەدى. ونىڭ مەكەنجايى 121406, ماسكەۋ وبلىسى, پۋشكينو قالاسى, ماياكوۆسكي كوشەسى, 7 ءۇي, 22 پاتەر, ستەپانوۆا ۆەرا تاميمدارقىزى» دەپ جازادى ءىسساپار ەسەبىندە مۇستافا ىسماعۇلوۆ. تاميمدار سافيەۆتەن قالعان ول ءارحيۆتىڭ كەيىنگى تاعدىرى بەلگىسىز. بىراق مۇستافا اعامىز الىپ قالعان دەرەكتەر بۇگىندە باتىس قازاقستان وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىنىڭ قورىندا مۇقيات ساقتاۋلى. بۇگىن نازارىڭىزعا ۇسىنىلىپ وتىرعان ەستەلىكتەر مەن كونە سۋرەتتەر – وسىنىڭ ايعاعى.
باتىس قازاقستان وبلىسى