– ءبىزدىڭ قالادا قازاقتان ورىستار كوپ, – دەپ اڭگىمەسىن باستادى, قاراعاندىلىق تانىسىم. – باياعىدان سولاي. سوناۋ ءبىر دۇنيە ب ۇلىنگەن توقسانىنشى جىلدارى ءبىز دە اۋىلدان اۋىپ, وسىندا كوشىپ كەلگەن ەدىك. قالانىڭ شەت جاعىندا ورىن تەپكەن وتىز پاتەرلى شاعىن ۇيدەن باسپانا ساتىپ الدىق. سودان بەرى جىلجىپ جىلدار ءوتتى. كورشىلەرىمىز بۇرىنعىداي ورىس-ورمان. تۇمسىق تىرەپ كەزدەسىپ قالعاندا عانا ايتەۋىر, باس يزەپ سالەمدەسۋدىڭ يشاراسىن جاساعان بولامىز. ايتپەگەندە, كورشىلەردى جاۋ شاۋىپ كەتسە دە, حابارىمىز جوق. ءتىپتى, وسىلاي بولعانى دۇرىس سياقتى سەزىلەتىن. باسقاداي ءومىر ءسۇرۋدىڭ قاجەتى بولماس دەپ ويلاۋشى ەدىك…
سويتسەك, ءبىز شىنايى ءومىردىڭ نە ەكەنىن بىلمەپپىز. كوكىرەك كوزىمىزدى تاكاپپارلىق تۇمشالاپ, يمانىمىزدى شايتان تۇگىن قويماي بورشالاپ تاستاپتى. ءسويتىپ, كۇڭگىرت ۇڭگىردە, ك ۇلىمسى كوڭىلمەن, كۇلدى-كومەش ءومىر وتكىزىپپىز. الدا-جالدا ءبىز تۇرعان ۇيگە انادولىدان ماحمۇد ادنان كوشىپ كەلمەگەندە, بۇرىنعى كۇلدى-كومەش ءومىرىمىز ەش وزگەرمەس تە ەدى. تاس قابىرعالارمەن قۇرساۋلانعان تەمىر ەسىكتى پاتەرىمىزدە كورشىلەرگە سىرتتاي تەپسىنىپ قويىپ جاتا بەرەر مە ەدىك… ءبارى ويدا-جوقتا وزگەردى.
ەكى جىل بۇرىن ءبىز تۇرعان وتىز پاتەرلىك شاعىن ۇيگە, ناقتىراق ايتقاندا, ءبىرىنشى كىرەبەرىستىڭ ەكىنشى قاباتىندا تۇراتىن ازەربايجان كازيمنىڭ پاتەرىنە ماحمۇد كوشىپ كەلدى. قاسىندا قۇيتاقانداي ايەلى بار, ونىسىنىڭ ءجۇزىن بىزگە كورسەتپەيدى, وراپ-قىمتاپ قويعان, بەس-التى جاس شاماسىنداعى بۇيرا شاش ۇلىن جانىنان تاستامايدى… اۋەلى, ءبارىمىز وعان ودىرايىپ قارادىق. ساقالدى جىگىتتەردى اداسقاندار ء(وزىمىز تاپ ءبىر تۋرا جولدا جۇرگەندەي) دەپ سانايتىن ادەتىمىز بويىنشا, كەكىرەيىپ, كەرىلىپ, ماحمۇدتىڭ قاسىنان شىرەنە باسىپ, شىكىرەيىپ وتەمىز. ال ماقاڭ بولسا, ەكى كوزى مولدىرەپ «اسسالاۋماعالەيكۋم» دەپ, قيىلىپ تۇرادى. ءتىپتى ءوزىنىڭ كورشىسى ۆەرا اجەيگە دە ءدال وسىلاي امانداسادى.
قىسقاسى, ماحمۇد تاڭنان تۇرىپ, الدىمەن ەكى پودەزدى ءۇيدىڭ الدىن جىلان جالاعانداي تازالايدى, كەلگەن كۇنى ءوز قولىمەن ورناتقان ەسىك الدىنداعى كوك ورىندىققا جايعاسىپ الىپ, ۇيقىلى-وياۋ ۇيدەن شىققان (جۇمىسقا بارۋعا) بارلىق كورشىگە سالەم بەرەدى. قازاق بولعان سوڭ ءوز باسىم ۇيالعاننان بارىپ ماحمۇدتىڭ قولىن العان بولامىن. باسقالار قاباعىنان قار جاۋىپ, ىزديىپ تۇرىپ «زدراس…» دەپ وتە بەرەدى. ولاردىڭ سوڭىندا ريزا كەيىپپەن باسىن ءيىپ تۇرىك باۋىرىمىز قالادى.
ماحمۇدتىڭ ءوزى قالانىڭ شەتىندە ورنالاسقان تاستى ۇگىتىپ قيىرشىقتايتىن تسەحتىڭ قاتارداعى شولاق باستىقتارىنىڭ ءبىرى. ساعات تاڭەرتەڭگى ونداردا قىزمەت ماشيناسى كەلىپ الىپ كەتەدى. كەشكە ەلدەن بۇرىن اكەلىپ تاستايدى. قالعان ۋاقىتىندا ماحمۇد تىرنەكتەپ ساۋاپ جينايدى. ءبىزدىڭ بەيپىل تىرلىگىمىز ماحمۇد ءۇشىن ساۋاپتىڭ كوزىنە اينالدى.
ماقاڭ كۇن سايىن كەشكە كورشىسى ۆەرا اجەيدى قولتىقتاپ دالاعا, ياكي تازا اۋاعا الىپ شىعادى. بۇرىندارى ءارى-بەرى وتكەن كورشىلەردى كۇڭكىلدەپ, جاقتىرماي وتىراتىن ۆەرا كەمپىر ءماز. باسقاسى باسقا ماحمۇد بەي ورىس اجەسىنىڭ ك ۇلىمسى ءيىس جايلاعان جامان ءۇيىن جۋىپ-شايىپ تازالاپ تاستاپتى. قولى قالت ەتكەندە ءوز ۇيىنەن تاماق ازىرلەپ, اپارىپ بەرەدى. كوبىندە ءتىسى مۇجىلگەن اجەسىنە ءدامدى ەتىپ تۇرىك بىلامىعىن جاسايدى. قۇداي ساۋاپقا جازعىر ماحمۇدتىڭ بۇل ارەكەتىن ىشىندە ءوزىم دە بار قالا قازاقتارى وعاش كوردىك. قايداعى ءبىر ورىس كەمپىردى اسىراپ-باققانى نەسى دەپ قويامىز. مۇمكىن بۇل تۇرىك ءبىزدىڭ جاقتىڭ ءجون-جوسىعىن بىلمەيتىن شىعار. ايتۋ كەرەك ەكەن…
سودان ءبىر كۇنى كەلەسى پودەزدە تۇراتىن تولەۋبەك قۇرداسىم ەكەۋمىز تۇرىك باۋىردى شاقىرىپ الىپ: «ەي, ماحمۇد بەي, سەن انا كارى كەمپىردى كۇتىپ-باعىپ ءجۇرسىڭ, ول ورىس, ياعني حريستيان عوي, ونىڭ قالاي بولعانى…» دەپ سىر تارتا سويلەدىك. ءبىزدىڭ ءسوزىمىزدى ەستىگەن ماحمۇدتىڭ قوس جانارى بوتالاپ كەتتى. پاتشاعاردىڭ كوزى قانداي ءمولدىر ەدى. قاراپ تۇرىپ اياپ كەتەسىز. تولەۋبەك قۇرداسىم «وندىققا ءدال تيگىزدىك پە؟» دەگەندەي ماعان ماساتتانا قاراپ قويادى. سودان ماحمۇد ءسوز باستادى. كوزىنىڭ جاسىن ءسۇرتىپ تۇرىپ: مۇسىلمان بالاسى ءۇشىن كورشىنىڭ حاقىسى دەگەن بولاتىنىن, ول مەيلى حريستيان بولا ما, كاپىر بولا ما, وعان كومەكتەسۋدى اللا بارىمىزگە بۇيىرعانىن, ءوزى سول اللانىڭ بۇيرىعىن ورىنداپ جۇرگەنىن جەتكىزدى. اللا ءوزىنىڭ بۇيرىعىن ورىنداعان ق ۇلىنا سانسىز ساۋاپتار جازاتىنىن ءتۇسىندىردى… سولاي ما؟ قىزىق ەكەن!
وسىلاي ازعانا كۇننىڭ ىشىندە ءبىزدىڭ كۇلدى-كومەش ءومىرىمىز وزگەرىپ سالا بەردى. قوقىسقا تولىپ جاتاتىن اۋلامىز تازالاندى. ءبىر كۇنى ەسىك الدىنداعى ەسكى تروتۋاردى جاعالاتىپ ماحمۇد اعاش وتىرعىزىپتى. ونىسىن كۇندە تاڭەرتەڭ ەرتە تۇرىپ, سۋارادى. ءبىزدىڭ پودەزدە ءومىرى جارىق بولىپ كورگەن ەمەس. ءتىپتى بۇرىن جارىق بولعان با… ول جاعىن ەشكىم بىلمەيدى. بىردە جۇمىستان كەشتەتىپ كەلسەم, قاراڭعى كوردىڭ اۋزىنداي ۇڭىرەيىپ تۇراتىن كىرەبەرىس جاپ-جارىق, ءتىپتى ءاربىر قاباتقا دەيىن شام ورناتىپ قويىپتى. قۇداي تىلەۋىڭدى بەرگىر, مۇنى ءبىزدىڭ اقشا جيناۋدان باسقانى بىلمەيتىن كسك (پاتەر يەلەرى مەكەمەسى) ورناتىپ قويعان شىعار دەپ قايران قالدىم. سويتسەك بۇل ماحمۇدتىڭ ءىسى ەكەن.
كۇندەر وتە كەلە ءبارىمىز ماحمۇدتى سىيلاي باستادىق. ماحمۇد بىزگە ەمەس, ءبىز ماحمۇدقا بۇرىلىپ بارىپ سالەم بەرەتىن بولدىق. باياعىدان بەيپىل وسكەن ءبىز قاراقتار, ءۇيىمىزدىڭ شامى جانىپ كەتسە, ەسىكتەن اتتاپ شىعىپ قانا كوريدوردىڭ جارىعىن ج ۇلىپ الىپ قوندىرا سالامىز. ەرتەڭىندە قاراساق ءبىز ۇرلاعان شامنىڭ ورنى تولىپ تۇرادى. باياعى ماحمۇد, ءوز اقشاسىنا ساتىپ الىپ ورناتىپ كەتكەن. سونىمەن قىسقاسى, ادامنىڭ جاراتىلىسىندا ۇيات دەگەن بار عوي, ۇياتىمىز ويانىپ كوشە شامىن ۇرلامايتىن بولدىق. اۋلاعا قوقىس لاقتىرىپ تاستاۋدى دا قويدىق. لاقتىرىپ كەپ جىبەرگەن قوقىس تولا دورباڭدى مىنا جاقتا تۇرعان ماحمۇد ءىلىپ الىپ, تۇرا جونەلگەندە ۇياتى بار ادام شىدامايدى ەكەن.
اقىرىندا بارلىق كورشى-قولاڭدار ماحمۇد ءوز قولىمەن ورناتقان ۇلكەن قوقىس ساندىعىنا قولىنداعى دورباسىن ءوز اياعىمەن اپارىپ تاستايتىن كۇيگە جەتتى. اسىرەسە قىستا جاۋعان قاردى العاشىندا ماقاڭ جالعىز ءوزى كۇرەيتىن ەدى, ۆەرا اجەي ايۋداي اقىرىپ, تۇرعىنداردان كەزەك جاساپ, ونى ءوزى باقىلاپ ىسكە كىرىستى. ناتيجەسىندە ەسىك الدىندا بالا-شاعا جىعىلىپ-ءسۇرىنىپ, قارعا ومبىلاپ جاتپايتىن بولدى. ءۇيدىڭ ارتىنداعى سورتاڭ الاڭقايعا ماحمۇد توننالاپ تاس توگىپ ماشينا قوياتىن تۇراق جاساپ بەردى. بۇرىن ەسىك الدىندا ۇيمەلەپ تۇراتىن جەڭىل كولىكتەرىمىزگە ورىن تابىلىپ راحاتتانىپ قالدىق. ءسويتىپ جۇرگەندە كوكتەم كەلدى. باياعى ماحمۇد «قادىرلى قارداشتار ناۋرىزدا تويلايىق, بۇل بىرلىك پەن تاتۋلىق مەرەكەسى» دەپ جار سالدى. تۋرا مەيرام كۇنى ماحمۇد قايدان تاپقانىن بىلمەدىك ەكى كيىز ءۇي تىگىپ تاستادى. ەرتەڭىندە كورشىلەر جينالىپ, مارە-سارە مەيرامدادىق كەپ. ورىس, قازاق, ازەربايجان, ۋكراينىمىز بار ءبىر داستارقان باسىندا باس قوستىق. ماحمۇد بارىمىزگە سىيلىق ۇلەستىردى. ءبىز دە قاراپ قالمادىق, ۇيىمىزدەگى ءتاتتى-ءدامدى تاعامدارىمىزدى ارقالاپ كەلىپ, ورتاعا جايدىق. شوپىر ۆاديم ءبىر دوربا شولمەك ارقالىپ جەتكەن ەكەن, وعان ءبىزدىڭ ماحاڭ ۇرىسپاي-تىرىسپاي جايلاپ ءتۇسىندىرىپ, جونگە سالدى. ۆاديم بولسا, اراق-شاراپ ىشپەيتىن, كورشىلەردى ىنتىماققا, بىرلىككە شاقىراتىن بۇل نەتكەن جاقسى مەيرام دەپ ارقا-جارقا… سونىمەن ماحمۇد بەيدىڭ ارقاسىندا بەيجاي, بەرەكەسىز ءومىر ءسۇرىپ جاتقان كورشى-قولاڭدار ءبىر ءۇيدىڭ بالاسىنداي ىنتىماققا ۇيىستىق. بۇرىندارى جاقسىلىقتى بىزگە كەلىپ بىرەۋ ىستەپ بەرەتىن سياقتى, باستىق كورسەك مىندەتسىپ, ءبىزدىڭ اقىمىزدى جەپ جاتقانداي شاتىناپ كەتۋشى ەدىك. ونىمەن قويماي, ەكى ءسوزىمىزدىڭ ءبىرى عايبات بولاتىن. بۇنىڭ ءبارى قاتە ەكەنىن بىزگە ماحمۇد جاقسىلاپ ءتۇسىندىردى. شىن جۇرەگىمەن ەگىلىپ ايتتى. شىن جۇرەكتەن شىققان ءسوز عانا جۇرەككە جەتەدى, دەگەن راس ەكەن. ايتپەگەندە وسى ماحمۇد ايتقان ۋاعىزداردى گازەت-جۋرنال, راديو-تەلەديداردان كۇندە ەستىپ ءجۇرمىز, بىراق ەشقانداي بويىمىزعا سىڭىرە العان جوقپىز.
ادام بالاسى بەيبىت ءومىر ءسۇرۋ ءۇشىن الدىمەن كورشىسىمەن تاتۋ بولۋى كەرەك ەكەن-اۋ. پايعامبار (ول كىسىگە اللانىڭ يگىلىگى مەن سالەمى بولسىن) ءبىر حاديسىندە: «كورشىسى اش جاتقانىن بىلە تۇرىپ, ءوزى توق جاتقان مۇسىلمان تولىق ءمۇمين ەمەس» دەپتى. وسىنى ماقاڭ بىزگە ۇزدىكسىز ايتۋمەن بولدى.
وسىلاي ءبىزدىڭ ءومىرىمىز وزگەردى. مۇسىلمانشىلىقتىڭ نە ەكەنىن تۇرىك باۋىرىمىز بىزگە ءىس-امالىمەن كورسەتتى. مەيلى كىم بولسىن, ادام بالاسىنىڭ جانى مەيىرىمدىلىكتى, تاتۋلىقتى قالايدى. ونى تاپقان كەزدە باقىتتى ءومىر سۇرەدى. ماحمۇد بىزگە وسى جولدى ۇيرەتتى. قىرىق ۇلتتان قۇرالعان ءبىزدىڭ اۋلا تۇرعىندارى «ىنتىماق» اتتى كيەلى شاڭىراق استىنا بىرىكتىك…
ءبىر كۇنى جۇمىستان كەلسەم ەسىك كوزىندە ۆەرا اجەي ەگىلىپ جىلاپ وتىر. سىزگە نە بولدى دەسەم: «ماحمۋد پەرەەزجاەت» دەيدى. مەن ساسقانىمنان «كۋدا؟» دەپپىن. ۆەرا اجەي قولىن تىم الىسقا قاراتا سىلتەدى. ون كۇننەن سوڭ ءبارىمىز جينالىپ ماحمۇدتى شىعارىپ سالدىق. كورشىلەردەن جىلاماعان جان قالمادى. قيماي-قيماي قوشتاستىق. ول شارتتى ۋاقىتى ءبىتىپ ەلىنە كەتتى… تاتۋلىقتىڭ ءدامىن تاتىپ قالعان بىزدەر ازىرگە امانبىز. ماحمۇدى جوق بىزدەن كەيىنگىلەر قايتەر ەكەن؟
بەكەن قايرات ۇلى,
«Egemen Qazaqstan»