تاۋەكەل حان

جالپى, 1594 جىلعى تاۋەكەل حاننىڭ ورىس ەلىنە بارىپ قايتقان ەلشىلىگى دە, 1595 جىلعى قازاق ەلىنە كەلىپ كەتكەن ورىس ەلشىلىگى دە قازاقتار ءۇشىن نەگىزگى ماسەلە – بۇحارا بيلەۋشىسىنە قارسى بى­رىگىپ كۇرەسۋ جونىندەگى ماسەلەنى شەشە المادى. ماسكەۋ جاعى ءسوز جۇزىندە بولماسا, ءىس جۇزىندە قازاق حاندىعىنا بۇحاراعا قارسى كۇرەستە ەشقانداي كومەك بەرۋگە وڭ نيەت كورسەتپەدى. سوعان قاراماستان بۇل ەلشىلىكتەر ەكى ەل اراسىنداعى رەسمي ەلشى­لىك قاتىناستاردىڭ ورناۋىنا نەگىز قالا­دى. ال ەلشىلىكتىڭ باياندامالارى مەن جازبالارى سول تۇستاعى قازاق حان­دىعىنىڭ تاريحى ءۇشىن قۇندى دەرەكتەر قاتا­رىنا جاتادى. 

ورىس ەلشىلىگى كەيىن ورالعاننان كەيىن بىرنەشە جىل بويى تاۋەكەل حان ءۇشىن باستى نازار وڭتۇستىكتەگى كورشى بولىپ قالا بەردى. ماسكەۋ تاراپىنان ناقتى ەشقانداي كومەك بولماعان سوڭ تاۋەكەل حان يرانداعى سەفەۆيلىك اۋلەتتىڭ بيلەۋ­شىسىمەن جاقىنداسۋدى ءجون كورگەن سە­كىل­دى. ەكى ەل اراسىندا جوعارىدا اتاپ وتكەنىمىزدەي, ەلشىلىك وكىلدەر ارقىلى بايلانىستار ورناتىلعاننان كەيىن, بۇحارا حانىنا قارسى تاۋەكەل حان مەن ابباس شاحتىڭ كوزقاراستارى ءبىر ارنادا توعىسادى. 1597-1598 جىلدارى قازاق حانى مەن يران شاحىنىڭ ماۋەرەنناحر مەن حوراسان ايماعىندا شايبانيلىق بيلەۋشىگە قارسى جۇرگىزگەن سوعىستارىن الدىن الا كەلىسىلگەن شارالاردىڭ ناتي­جەسى دەۋگە بولادى. تومەندە وسى ماسەلە جونىندە تەرەڭىرەك توقتالىپ, ونداعى كەي­بىر ماسەلەگە قاتىستى ءوز ويىمىزدى بىلدىرەلىك.

قازاق حاندىعى ءۇشىن تۇركىستان اي­ما­­­عىنداعى قالالار مەن وڭىرلەردىڭ شارۋا­شىلىق, ەكونوميكالىق, ساياسي-اكىمشىلىك, مادەني-رۋحاني, گەوساياسي ماڭىزدارعا يە بولعاندىعى بەلگىلى. سوعان بايلانىس­تى دەشتى قىپشاق بيلەۋشىلەرى مەن ماۋە­رەنناحر بيلەۋشىلەرى اراسىندا بىر­نەشە عاسىر بويى ايماق ءۇشىن كۇرەس جالعاسىپ جاتتى. تاۋەكەل حان تۇسىنداعى ەكى جاقتى قارىم-قاتىناستاردىڭ باستى وزەگى, وسى – تۇركىستان ايماعىنداعى قا­لا­لار مەن وڭىرلەر بولىپ قالا بەردى. ال حوراسان ايماعى بولسا گەوساياسي جانە ەكونوميكالىق تۇرعىدان ەجەلدەن ماۋەرەنناحر مەن يراندا بيلىكتە بولعان اۋلەت بيلەۋشىلەرى اراسىنداعى كۇرەستىڭ ناعىز مايدانىنا اينالادى. ال XVI عاسىردىڭ سوڭعى جيىرما جىلىندا حوراسان قالالارى ءۇشىن شايبانيلىق جانە سەفەۆيلىك اۋلەت بيلەۋشىلەرى اراسىندا ناعىز شيەلەنىسكەن كۇرەس وتى قى­زىپ تۇرعان ەدى. 

1583 جىلعا دەيىن ماۋەرەنناحرداعى بارلىق قارسىلاستارىن جەڭىپ, جەكە-دارا ءوز بيلىگىن ورناتقان II ابداللاح حان, وسى جىلى اكەسى قايتىس بولعاننان كەيىن ءوزىن رەسمي تۇردە حان جاريالاپ, ءوزىنىڭ كە­لەسى جورىقتارىن حوراسان, باداحشان, حو­رەزم ايماقتارىنا باعىتتايدى. ول 1584 جىلى – باداحشاندى, 1588 جىلى – گەراتتى, 1595 جىلى – حورەزمدى با­عىن­­دىرادى. 1587 جىلى يراندا 16 جاسىندا تاققا وتىرعان اتاقتى سەفە­ۆي­لىك بيلەۋشى ابباس شاح حوراسان اي­ماعىن قايتارۋ ءۇشىن ديپلوماتيالىق, اسكەري جولداردى پايدالانادى. ەكى مايداندا سوعىسپاۋ ءۇشىن ول 1590 جىلى وسمان يمپەرياسىمەن بەيبىت كەلىسىمگە كەلەدى. 1593 جىلدىڭ سوڭىندا ول ماس­­كەۋگە ءوز ەلشىلىگىن جىبەرەدى. 1594 جى­لى قاڭتاردا تاۋەكەل حاننىڭ ەلشىسى قۇل-مۇحاممەد ءبيدىڭ ماسكەۋدە ول ەل­شىلىكپەن جولىققانىن جانە بۇحارا حانىنا قارسى كۇرەسۋ ءۇشىن كەلىسسوزدەر جۇر­گىزگەنىن ايتىپ وتتىك. تاۋەكەل حاننىڭ ورداسىندا بولعان يران ەلشىسىنىڭ وكىلى 1595 جىلدىڭ قازان ايىندا ۆەليامين ستەپانوۆپەن بىرگە ماسكەۋگە قايتىپ ورال­عانىن اتاپ وتتىك. يران ەلشىلىگىنىڭ وكى­لىن شامامەن كەلەسى جىلى, ياعني 1596 جىلى ءوز ەلىنە قايتىپ ورالعان دەۋگە بولادى. ارينە, ول تاۋەكەل حانمەن بولعان كەلىسسوزدەر قورىتىندىسىن ابباس شاح­قا حابارلاعانى ايدان انىق.

1594 جىلى 30 مامىردا ورىس پاتشاسى فەدور يۆانوۆيچ ابباس شاحتىڭ ماسكەۋگە كەلگەن ەلشىلىگىنە جاۋاپ رە­تىن­دە كنياز ا.د.زۆەنيگورودسكي باس­تا­عان ەلشىلىكتى يرانعا اتتاندىرادى. يران شاحى ورىس ەلشىسىن سول جىل­دىڭ 6 قاراشاسىندا ءوز سارايىندا قا­­بىل­داپ, ورىس پاتشاسىنىڭ تۇركياعا, قى­رىمعا, نەمىس يمپەراتورى رۋدولفكە, ليتۆا كورولىنە, نوعاي ورداسىنا, دا­­عىستان بيلەۋشىسى شەۆكالعا, بۇحارا حانىنا جانە تاعى باسقا ەلدەرگە قارىم-قاتىناسى جونىندە سۇراقتار قويادى. بىراق قازاق حاندىعى جونىندە, اسىرەسە, ورىس پاتشاسىنىڭ تاۋەكەل حانعا قارىم-قاتىناسى تۋرالى ەشقانداي سۇراق قويىل­مايدى. ءبىز ونىڭ سەبەبىن بىلايشا تۇ­­سىن­دىرۋگە تىرىسامىز. 

جوعارىدا اتاپ وتكەنىمىزدەي, تاۋە­كەل حاننىڭ ەلشىسى قۇل-مۇحاممەد بي مەن ابباس شاحتىڭ ەلشىسى اراسىنداعى كەلىس­سوز بويىنشا ەكى ەلشىلىكتىڭ ءبىر-ءبىر وكىلدەرىن قازاق ەلى مەن يرانعا جىبەرۋ جونىندە كەلىسىلگەن بولاتىن. يران ەل­شىلىگىنىڭ ءبىر وكىلى ۆ.ستەپانوۆپەن بىرگە تاۋەكەل حانعا كەلىپ كەتكەنىن ايتتىق. ال قازاق ەلشىلىگىنىڭ وكىلى تۋرالى ەش­قان­داي جەردە ايتىلمايدى. بىراق ول قا­زاق ەلشىلىگىنىڭ وكىلى يرانعا كەلمەدى دەگەندى بىلدىرمەيدى. ءبىزدىڭ ويىمىزشا, قازاق وكىلى يرانعا يراندىق ەلشى ازي حۇسراۋمەن بىرگە كەلگەن. كنياز ا.د.زۆەنيگورودسكي ەلشىلىگى يرانعا 1594 جىلدىڭ 22 قىركۇيەگىندە كەلسە, يران ەلشىسىنىڭ كەمەسى «قارسى سوققان جەل­دىڭ قىرسىعىنان» 7 كۇن كەشىگىپ كەلەدى. ورىس ەلشىسى تەك ءبىر جارىم ايدان كەيىن شاحتىڭ قابىلداۋىندا بولادى. ال وسى ارالىقتا ازي حۇسراۋ ەل­شىلىگىندەگى قازاق وكىلىنەن ابباس شاح­تىڭ ادامدارى نەمەسە شاحتىڭ ءوزى قازاق­تار تۋرالى, تاۋەكەل حان جانە ونىڭ ماۋەرەنناحرداعى شايبانيلىق اۋلەتپەن, ورىس پاتشاسىمەن قارىم-قاتىناستارى تۋرالى مالىمەتتەردى ءبىلىپ العان دەۋگە بولادى. 

تاۋەكەل حاننىڭ ماۋەرەنناحرعا 1598 جىلعى جورىعى جونىندە بايانداي­تىن دەرەكتەردەگى مالىمەتتەردى تەرەڭ قاراستىرۋ جانە ولاردى ءبىر-بىرىمەن سالىستىرۋ بارىسىندا ءبىز, XVI عاسىردىڭ سوڭىندا تاۋەكەل حاننىڭ ماۋەرەنناحرعا جورىعى ەكى رەت, 1597 جانە 1598 جىلى, ياعني ءبىرىنشىسى II ابداللاح حاننىڭ ءتىرى كەزىندە, ال ەكىنشىسى بۇحار حانى قايتىس بولعاننان كەيىن بولعانىن كورەمىز. ورتاعاسىرلىق دەرەك مالىمەتتەرىنىڭ كوبىندە 1598 جىلعى جورىق تۋرالى ايتىلادى. تەك ەكى دەرەكتە عانا – يسكاندەر ءمۋنشيدىڭ «تاريح-ي الامارا-ي ابباسي» جانە حوجامقۇلي -بەك بالحيدىڭ «تاريح-ي كيپچاكي» ەڭبەكتەرىندە تاۋە­كەل حاننىڭ 1597 جىلدىڭ سوڭى مەن 1598 جىلدىڭ باسىنداعى جورىعى جو­نىندە قىسقاشا بولسا دا باياندالادى. «تاريح-ي كيپچاكي» دەرەگىندەگى مالى­مەتتىڭ قىسقاشا مازمۇنى مىناداي: «قا­زاق سۇلتاندارى اكەسى مەن ۇلى [ابدال­لاححان مەن ابد ال-مۋمينحان] ارا­سىنداعى تارتىس تۋرالى حاباردى ەستىپ, باس كوتەردى. تاۋەكەل حان كوپ اس­كەرىمەن بۇحارانى باعىندىرماق بول­دى. ابداللاح حان ۇرىسقا ء[وزىنىڭ] قولباسشىلارىن الىپ شىعادى. بۇل ۇرىستا كوپتەگەن اتاقتى وزبەكتەر قازا تاپتى. قاشقان اسكەر بۇحاراعا كەلدى. بۇل وقيعا [حان ءۇشىن] قوسىمشا كۇيىنىش بولدى. ول اسكەر جيىپ, قازاقتاردىڭ جورىعىنا توتەپ بەرۋ ءۇشىن سامارقان جاققا بەتتەيدى. وسى كەزدە ول قايعى مەن كۇيىنىشتەن اۋىرا باستاپ, ءبىر مىڭ جەتىنشى (1598/1599) جىلى قايتىس بولدى». ۆ.ۆ.ۆەليامينوۆ-زەرنوۆ يسكاندەر مۋنشي ەڭبەگىندەگى تاۋەكەل حاننىڭ 1597-1598 جىلعى ماۋەرەنناحرعا جو­رىعى تۋرالى مالىمەتتىڭ مازمۇنىن بىلايشا اۋدارىپ بەرەدى: «اكەسى مەن ۇلى اراسىنداعى قاستىق پەن جاۋلىق تۋرالى حابار تۇركىستانعا تاراعاندا, بۇعان دەيىن ابدۋل­لانىڭ كۇشىنەن قورقىپ تىنىش ءومىر ءسۇرىپ جاتقان قازاق سۇلتاندارى باس كوتەردى. ولاردىڭ ءبىرى, ءوزى حان اتاعىن يەلەنىپ العان تاۋەكەل سۇلتان قا­زاق كوپ اسكەرمەن تاشكەنتكە تاياپ كە­لەدى. ابدۋللاحان ونى وزىنە لايىقتى قارسىلاس دەپ ساناماي, وعان قارسى ءوز اۋلەتىنىڭ سۇلتاندارىن, شەكارالاس اي­ماق­تاردىڭ امىرلەرىن جانە اسكەرىنىڭ ءبىر بولىگىن جىبەرۋمەن شەكتەلەدى. ەكى جاق اسكەرى تاشكەنت پەن سامارقان ارا­لىعىندا كەزدەسىپ, قاندى شايقاس بولدى. حاننىڭ بۇعان دەيىن ەشقاشان جەڭىلىس كورمەگەن اسكەرى جەڭىلىس تاپتى. امىرلەر مەن قول­باسىلاردىڭ كوپ بولىگى جانە بىرنەشە سۇلتان قازا تاپتى, ال اسكەردىڭ امان قالعان بولىگى وتە ناشار جانە جالىنىشتى كۇيدە بۇحاراعا قاشىپ كەلدى. بۇرىن دا ۇلىنىڭ ارەكەتىنەن كۇيىنىپ وتىرعان حاندى بۇل جاعداي ودان ءارى قاتتى قايعىلاندىردى... ول تەك قانا اس­كەر جيىپ, جەڭىلىستىڭ ورنىن جابۋدى وي­لاس­تىردى. اسكەر جيىلىپ, تۋىنداعان قاۋىپتىڭ الدىن الۋ ءۇشىن جانە تاۋەكەل حاننان كەك الۋ ءۇشىن سامارقانعا بەت الدى, بىراق وندا كەلىسىمەن ۇلىنىڭ باعىنباۋى مەن قازاقتاردان جەڭىلۋ سالدارىنان بولعان قايعى ونىڭ دەنساۋلىعىن كۇرت ناشارلاتىپ جىبەردى. اۋرۋى كۇ­شەيىپ, ول كوپ ۇزاماي قايتىس بولدى». 

كەلتىرىلگەن ەكى دەرەك مالىمەتىنەن كو­رىپ وتىرعانىمىزداي, تاۋەكەل حاننىڭ بۇل ايتىلىپ وتىرعان جورىعى كەزىندە II ابداللاح حان ءالى ءتىرى. شايبانيلىق حاننىڭ ناقتى قايتىس بولعان جىلى مەن كۇنى عىلىمدا انىق بەلگىلى, ول – 1598 جىل­دىڭ 8 اقپانىندا بولعان. ولاي بولسا, كەلتىرگەن دەرەك مالىمەتتەرى تاۋەكەل حان­نىڭ بۇل جورىعى 1597 جىلدىڭ سوڭى مەن 1598 جىلدىڭ باسىندا بولعانىن كورسەتەدى. 

ابداللاح حاننىڭ ۇلى, ءارى مۇراگەرى ابدال-مۋمين حاننىڭ اكەسىنەن سوڭ بۇحارا قالاسىندا تاققا وتىرعانى كوپ­شىلىككە ءمالىم. II ابداللاح حاننىڭ قاي­تىس بولعانى جونىندەگى حاباردى ەستى­سىمەن يران شاحى بىردەن حوراساندى تەزى­رەك قايتارۋ ءۇشىن جورىققا دايىندا­لادى دا, 1598 جىلدىڭ 9 ساۋىرىندە اس­تاناسى يسفاحاننان گەراتقا قاراي اتتانىپ شىعادى. ال تاۋەكەل حاننىڭ ماۋەرەنناحرعا جورىعى التى ايدان كەيىن, ياعني ابدال-مۋمين حان قاستان­دىقپەن ولتىرىلگەننەن كەيىن باس­تالادى. «تاريح-ي كيپچاكي» دەرەگىنىڭ اۆتو­رى بۇل جونىندە «ابدال-مۋمين حان­نىڭ ولتىرىلگەندىگى تۋرالى حاباردى ەستي سالا...تاۋەكەل حان تاشكەنت پەن ماۋەرەنناحردى باعىندىرۋ جولىنا كىرىستى», دەپ جازادى.

جوعارىدا كەلتىرىلگەن دەرەك مالى­مەت­­تەرىنەن تاۋەكەل حان مەن ابباس شاحتىڭ ماۋەرەنناحر مەن حوراسانداعى شايبانيلىق اۋلەتتىڭ بيلىگىنە قارسى جۇر­گىزگەن كۇرەستەرى الدىن الا جاسالعان ەكى­جاقتى كەلىسىمنىڭ ناتيجەسىندە جۇزە­گە اسقان دەۋگە بولادى. مۇنداي كەلى­سىم­ تاۋەكەل حاننىڭ ورداسىندا بول­عان­ يراندىق ەلشىلىك وكىلى مەن يرانعا جىبە­رىلگەن قازاق ەلشىسى وكىلىنىڭ جۇمىس­تا­رىنىڭ ناتيجەسى دەپ تۇسىنەمىز. تاۋەكەل حان كەلىسىمگە ساي ماۋەرەنناحرعا ال­عاش­قى جورىعىن 1597 جىلى II ابدال­لاح حاننىڭ ءتىرى كەزىندە جاساسا, اب­باس شاح بولسا, بۇحارا بيلەۋشىسى قاي­­تىس بولعاننان سوڭ, 1598 جىلى ۇيىم­داستىرادى. 1598 جىلى تاۋەكەل حاننىڭ كەلەسى جورىعى II ابداللاح حاننىڭ مۇ­راگەرى قايتىس بولعاننان كەيىن جاسالادى. وسىلايشا, تاۋەكەل حاننىڭ ماۋەرەنناحرداعى شايبانيلىق اۋلەتتىڭ بي­لىگىنە قارسى كۇرەسى – ونى تەك قازاق تاريحىنداعى عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە XVI عاسىر سوڭىندا بۇكىل ورتالىق ازيا اۋماعىنداعى تانىمال ساياسي قايراتكەر دەڭگەيىنە دەيىن كوتەرەدى.

ەندى تاۋەكەل حاننىڭ 1598 جىلعى ماۋەرەنناحرعا جورىعى مەن ونىڭ بارىسىنا جانە قازاق تاريحىنداعى ماڭىزىنا توقتالساق.

جوعارىدا اتاپ وتكەنىمىزدەي, تاۋە­كەل حاننىڭ جورىعى 1598 جىلى جاز ايىنىڭ سوڭىندا ابدال-مۋمين حاننىڭ قاستاندىقپەن ولتىرىلۋىنەن كەيىن باستالادى. بۇحارا تاعىندا التى اي وتىرعان ونى جەرگىلىكتى امىرلەر جاسىرىن تۇردە قاستاندىقپەن ولتىرەدى. ءبىر قىزىعى, مۇ­حاممەد يۋسۋف مۋنشي بويىنشا,­ ابد- ال-مۋمين حانعا قاستاندىق ۇيىمداس­تىرۋشىلاردىڭ باسىندا بەدەلدى ءبىر قازاق اقساقالى بولعان. ول بىلاي دەپ باياندايدى: «... ونىڭ (ابد ال-مۋمين حاننىڭ-ب.ك.) بيلىگى التى ايعا سوزىل­دى. بۇحارالىقتاردىڭ اكەسىنىڭ قايى­رىمدىلىعى مەن ىزگىلىگىنە ۇيرە­نىپ قال­عانىن جانە ءوزىنىڭ ءىس-ارەكەتتەرىنە نارازى بولىپ, جامان بىردەڭە ۇيىمداستىرماق ويلارىن ابد ال-مۋمين ءبىلدى. ول ەڭ بەدەلدى تانىمال ادامداردىڭ كوزىن جوي­ماق بولدى. ولار بولسا ونى ءبىلىپ قويىپ, جاسىرىن كەڭەسكە جينالدى دا, وز­دەرىنىڭ ۇلكەن ءىستى (ورىنداۋعا) دايىن ەكەن­دىكتەرىن مالىمدەدى. جينالعاندار ىشىندە ءبىر اقساقال قازاق بار ەدى, ول بىلاي دەدى: «ولاي دەۋگە بولمايدى». ول ورنىنان تۇرىپ, جينالىسقا قاتىسۋشىلاردىڭ ار­قايسىسىنىڭ كەۋدەسىن كەزەك-كەزەك قو­لىمەن ۇستاپ شىقتى دا, ويىمىزدى جۇزەگە اسىرۋدى ايتقاندا ءبارىڭنىڭ جۇ­رەكتەرىڭ قاتتى سوعىپ كەتتى. تەك ەكى ادامعا قاراپ تۇرىپ: «سەندەردىڭ جۇ­رەك­تەرىڭ ورنىندا تۇر», دەدى اقساقال. وي­لاستىرعان ءىستى جۇزەگە اسىرۋ جاڭاعى ەكى ادامعا جۇكتەلدى». سول ەكى ادام ابد ال-مۋمين حاندى ءولتىرىپ, باسىن كەسىپ الادى.

دەرەك مالىمەتىندەگى ەسىمى بەلگىسىز اق­سا­­قال قازاقتىڭ تاۋەكەل حانعا قانشا­لىق­تى قاتىسى بار ەكەنى بەيمالىم. دەگەنمەندە, ءبىز 1580 جىلداردىڭ باسى­نان بەرى تاۋەكەلدىڭ ماۋەرەنناحردا بول­عانىن, بۇحارامەن اشىق تۇردە دە, جاسى­رىن تۇردە دە ساياسات جۇرگىزگەنىن, 1594 جىلدان باستاپ باستى قارسىلاسى شايبانيلىق اۋلەت ەكەنىن ەسكەرە كەلە, اق­ساقال قازاقتىڭ جاي ادام ەمەس, تاۋە­كەل حاننىڭ بۇحارا قالاسىنداعى سە­نىم­دى ادامدارىنىڭ ءبىرى دەگەن ويعا كو­ڭىلىمىز اۋادى. جانە ول ادام جالعىز بول­ماعان. «تاريح-ي الامارا-ي ابباسي» مالىمەتىندە II ابدۋللا حاننىڭ ەڭ سەنىمدى, ءارى بەلگىلى امىرلەرىنىڭ ءبىرى – ابد ۋل- ۋاسي بي دەگەن ءامىردىڭ حان ولى­مىنەن كەيىن تاۋەكەل حان جاعىنا شى­عىپ, ابد ال-مۋمين حانعا قاستاندىق ۇيىمداس­تىرۋشىلاردىڭ ءبىرى بولعاندىعى جانە تاۋەكەل حاندى ماۋەرەنناحرعا جورىق جا­ساۋعا شاقىرعاندىعى ايتىلادى. وسىن­داي مالىمەتتەرگە قاراپ, تاۋەكەل حان­نىڭ ماۋەرەنناحر قالالارى مەن ونىڭ استاناسى بۇحارا قالاسىندا ىقپا­لى­نىڭ كۇشتى بولعاندىعىن كورەمىز. وسى فاكتورلار 1598 جىلعى جورىقتا تاش­كەنت, احسي, انديجان, سامارقان سەكىلدى قالالاردىڭ قازاقتار جاعىنا ۇرىس­سىز ءوتۋىنىڭ كوپ سەبەپتەرىنىڭ ءبىرى بولسا كەرەك. 

تاۋەكەل حاننىڭ جورىعى جازدىڭ سوڭ­عى ايىندا باستالادى. تاۋەكەل حاننىڭ جارلىعىنا سايكەس بۇكىل قازاق جەرىنەن 120 سۇلتان اتقا وتىرادى. يسكاندەر-بەك مۋنشيدىڭ مالىمەتتەرىنە قاراپ, تاۋەكەل حان جورىققا ءجۇز مىڭنان اسا اسكەر شىعارعان جانە ول اسكەردىڭ ءبارى دەشتى قىپشاق پەن تۇركىستان ايماعىنداعى تايپالاردان جاساقتالعانىن كورەمىز. 

ودان ءارى يسكاندەر-بەك مۋنشي ءوز بايانداۋىن بىلايشا جالعاستىرادى: 

«تاۋە­كەل حاننىڭ وسىنشاما مول اسكە­رىنە جەرگىلىكتى ءوڭىردىڭ تۇرعىندارى ەش­بىر قارسىلىقسىز باعىندى. از ۋاقىت ىشىندە ول ورتا ازيانىڭ تاشكەنت, احسي, انديجان, سامارقان سياقتى ءىرى­ قا­لالارى مەن وڭىرلەرىن بۇحارا ايما­­­عىنىڭ قالاسى ميانقالعا دەيىنگى جەر­لەردى باسىپ الادى. سامارقاندا 20 مىڭ­دىق اسكەرمەن ءىنىسى ەسىم سۇلتاندى قالدىرىپ, ءوزى 70-80 مىڭ اسكەرمەن بۇحارانى الۋ ماقساتىمەن قالاعا بەت الادى. بۇحارادا 15 مىڭعا جەتپەيتىن اس­كەر بولعاندىقتان, ءپىر-مۇحاممەد حان مەن امىرلەر جاۋمەن اشىق مايدانعا شىق­پاي, قالا بەكىنىسى مەن مۇنارالارىن كۇ­شەيتەدى. تاۋەكەل حان قالاعا جاقىن كەلىپ, اسكەرى بىرنەشە بولىكتەرگە بولىنەدى دە, قالانى تۇگەلدەي قورشاۋعا الادى. بۇحارالىقتار كۇن سايىن قالانىڭ ءار قاقپاسىنان قارسىلاستارىنا شابۋىلدار جاساپ, ولاردىڭ ادام سانىنا شىعىندار كەلتىرىپ وتىرادى. وسىلايشا ون ءبىر كۇن بويى وسىنداي ۇرىس بولىپ تۇرادى. ون ەكىنشى كۇنى بۇحاراداعى بارلىق اسكەر قالادان شىعىپ, كۇننىڭ اتىسىنان كۇن­نىڭ باتىسىنا دەيىن سوعىسادى. وسى كۇ­نى بۇحارالىقتار جەڭىسكە جەتەدى. ال تاۋە­كەل حان شەگىنۋگە ءماجبۇر بولادى. شەگىنگەن اسكەردىڭ الدى سامارقانعا جەت­كەندە بولعان وقيعا تۇگەلدەي ەسىم سۇل­تانعا باياندالادى. ­

مۇنداي حاباردى ەستىگەن ەسىم سۇلتان اشۋلانىپ اعاسىنا مىناداي سيپاتتا حابار جىبەرەدى: «سونشاما اسكەرمەن از­عانتاي عانا بۇحارا اسكەرىنەن جەڭىلىپ, شە­گىنۋ دەگەن ۇيات جانە وتە قاتتى ۇيات نارسە, ەگەر حان سامارقانعا كەلسە, بۇل جاقتا دا بۇحارا جاقتاعىداي سامارقاندىقتاردىڭ بىز­گە باعىنباۋى مۇمكىن. حان شەگىنىسىن توق­تاتىپ, كەرى ورالسىن, مەن وعان ءوز اس­كەرىممەن قوسىلامىن». تاۋەكەل حان ءىنى­سىنىڭ كەڭەسىن قۇپ الادى دا, قايتادان بۇحاراعا بەت الادى. كوپ ۇزاماي وعان ەسىم سۇلتان كەلىپ قوسىلادى. بۇحاراعا دا باكى-مۇحاممەد سۇلتان باستاعان اس­كەري كۇش بالحتان كومەككە كەلىپ جە­تەدى. ەكى جاقتىڭ اسكەرى ميانقالدىڭ ۇزىن­ساقال دەگەن جەرىندە كەزدەسىپ, ۇرىس­تى باستاپ كەتەدى. شايقاستار قايتا جال­عاسىپ, ءبىر ايداي ۋاقىتقا سوزىلادى. سو­عىسۋشى ەكى جاق تۇپكىلىكتى جەڭىسكە جەتە المايدى. وسىنداي ءبىر ساتتە تاۋە­كەل حان اسكەردى ءوزى باستاپ ۇرىس­قا تۇسەدى. قارسىلاستار جاعىنان كوپ اس­كەر شى­عىنعا ۇشىراپ, بۇحارالىقتاردىڭ ەڭ بەدەلدى جانە تانىمال ادامدارى قازا تابادى. وسى شايقاستا تاۋەكەل حان­نىڭ ءوزى دە اۋىر جاراقات الادى. حان جا­را­لانعاننان كەيىن قازاق اسكەرلەرى تاش­كەنت­كە ورالادى. ال كوپ ۇزاماي تا­ۋەكەل حان قايتىس بولادى. وسىلايشا, قا­­زاق حان­دى­عىنىڭ تاريحىنداعى ەڭ ءبىر كور­نەكتى تۇل­عالاردىڭ ءبىرى, قازاق ەلىنىڭ وڭ­تۇستىك با­عىت­تاعى شەكاراسىن قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن جان اياماي كۇرەس جۇرگىزگەن جانە ونى جۇزەگە اسىرا بىلگەن تاۋەكەل حان 1598 جىلى ومىردەن وزادى.

تاۋەكەل حاننىڭ جەكە باسىنداعى جاق­سى تۇلعالىق قاسيەتتەرىن ت.ي.سۇلتانوۆ بى­لايشا اتاپ كورسەتەدى: «شىعايدىڭ ۇلى تاۋە­كەل سۇلتان – ايبىندى جانە جە­ڭىمپاز جا­ۋىنگەر بولا ءبىلدى. ۇرىس ونەرىن جاقسى مەڭگەرىپ, مەرگەن ساداقشى بولادى. جانە دە ول جاقسى ۇل دا بولدى. وعان ادالدىق قا­سيەت ءتان ەدى. تاۋەكەل باتىل جانە شۇعىل شە­شىمدەر قابىلداي الاتىن تۇلعا بولدى. تاۋەكەل جاعدايدى جاقسى پاي­دالانا بىلە­تىن. تاۋەكەل ادامداردى سوڭىنان ەرتە بىلەتىن».

تاۋەكەل حان – ەلدىك, مەملەكەتتىك مۇد­­دەنى الدىڭعى قاتارعا قويعان تۇلعا بول­دى. الدىڭعى بەتتەردىڭ بىرىندە تاۋە­­كەل حاننىڭ جارلىعىنا سايكەس ماۋە­رەنناحرعا قارسى باعىتتالعان جو­رىققا 120 قازاق سۇلتانىنىڭ اتقا قونۋى – ەل ىشىن­دە ساياسي بىرلىكتىڭ ورنىققاندىعىن كورسەتەدى. ال ونىڭ 1584-1585 جىل­دار­­­دان 1598 جىلعا دەيىنگى ورىس مەم­لەكەتىمەن جۇرگىزگەن ديپلوماتيالىق سايا­ساتى, ماۋەرەنناحرداعى شايبانيلىق اۋلەت باسشىسى II ابداللاح حانعا قار­سى جورىقتارى, قاراقالپاقتار مەن قال­ماقتاردا ءوز اۋلەتىنىڭ وكىلدەرىن بيلىك­كە وتىرعىزۋى, شىعىس تۇركىستاننىڭ ساياسي ومىرىنە بەلسەنە ارالاسۋى – ورتالىق ازيا اۋماعىنا تانىمال بولعان تاريحي تۇلعا بولعاندىعىن دالەلدەيدى. 

ەندى تاۋەكەل حاننىڭ ۇرپاقتارى جو­نىندە ايتساق. 1594 جىلعى دەرەك ما­لىمەتتەرىندە تاۋەكەل حاننىڭ ۇلدارىنىڭ ۇلكەنى – قۇسايىننىڭ 10 جاستا, ودان كەيىنگىلەرى 8 جانە 4 جاستا بولعاندىعى, سون­داي-اق نەشە جاستا ەكەنى بەلگىسىز مۇ­رات ەسىمدى ۇلىنىڭ بولعاندىعى ايتىلادى. 

جوعارىدا ايتىلعان ويلارىمىزدى تۇيىندەي كەلە, تاۋەكەل حان جونىندە مىناداي قورىتىندىلار جاساۋعا بولادى.

ءبىرىنشى, تاۋەكەل حاننىڭ جەكە با­سىن­داعى ايبىندىلىق, توزىمدى­لىك, شى­دام­­دىلىق, شۇعىل شەشىم قابىل­دا­عىش­تىق, ادالدىق, سوعىس ونەرىن جاقسى مەڭ­گەر­گەندىك, ساياساتكەرلىك, كوپشىلىكتى سو­ڭىنان ەرتە بىلۋشىلىك سەكىلدى قا­سيەت­تەرى – ونى ءوز زامانداستارىنىڭ الدى ەتە­دى. بيلەۋشى اۋلەتتىڭ وكىلى رەتىندە وندا مۇنداي قاسيەتتەردىڭ بولۋى – ونى حان تاعىنا اكەلەدى.

ەكىنشى, تاۋەكەل حان بيلىككە كەلىسىمەن ەڭ الدىمەن ەلدىك جانە مەملەكەتتىك مۇددەلەردى العا قويادى. XV عاسىردىڭ 70-جىلدارىنان بەرى سىرداريا وزەنى بويىنداعى قالالار مەن وڭىرلەر, جايى­لىم­دىق جەرلەر ءۇشىن ماۋەرەنناحر بي­لەۋشىلەرىمەن بولىپ كەلە جاتقان كۇرەستى سوڭىنا دەيىن جەتكىزىپ, قازاق حال­قى ءۇشىن جەڭىسپەن اياقتايدى. اتالعان اي­ماق قا­زاق حالقىنىڭ ەتنيكالىق اۋما­عىنىڭ قۇ­رامداس بولىگىنە اينالادى. 

ۇشىنشىدەن, تاۋەكەل حان ءوزىنىڭ باس­تى قارسىلاسى بۇحارا حانىنا قارسى كۇرەستە كەڭ اۋقىمدى تۇلعا رەتىندە كو­رىنەدى. ونىڭ ورىس مەملەكەتىمەن ديپ­لوماتيالىق بايلانىستارى, يرانداعى ابباس شاحپەن بايلانىسى, 1597-1598 جىلدارداعى ماۋەرەنناحرعا ناتيجەلى جورىقتارى تاۋەكەل حاندى ءبىر حالىقتىڭ تاريحى شەڭبەرىنەن اسىرىپ, ورتالىق ازيا اۋماعىنا تانىمال تاريحي تۇلعالار قاتارىنا قوسادى. 

تورتىنشىدەن, تاۋەكەل حاننىڭ قازاق تاريحىنداعى ءرولى ماسەلەسى ءالى تەرەڭ زەرت­تەۋلەردى قاجەت ەتەدى. بولاشاقتا عى­­­لىمي اينالىمدارعا ەنگىزىلەتىن دەرەك مالىمەتتەرى تاۋەكەل حاننىڭ قازاق تا­ريحىنداعى, ورتالىق ازيا تاري­حىن­داعى تاريحي – تۇلعالىق ءرولىن ودان ءارى ايقىنداي تۇسەدى دەگەن ويدامىز.

بەرەكەت كارىباەۆ,

ۇعا كوررەسپوندەنت-مۇشەسى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى