تاۋەكەل حان

تاۋەكەل حاننىڭ ەسىمى ورتاعاسىرلىق مۇسىلمان مالىمەتتەرىندە تاۆاككۋل-سۇل­­تان, تاۋكە-حان, تاۆاككۋل-حان, توكەي حان دەپ كەزدەسسە, ورىس دەرەك­تەرىندە – تەۆەككەل-حان, تەۆكەل-تسارە­ۆيچ تسار, تەۆكەل-تسار دەپ ءجيى اتالادى. 

تاۋەكەل حان – شىعاي حاننىڭ ون شاق­تى ۇلىنىڭ ىشىندەگى ءۇشىنشىسى. شىعاي حاننىڭ ۇرپاقتارىنان مول حاباردار قا­دىرعالي جالايىر بىلاي دەپ جازادى: «شىعاي حاننىڭ ايەلدەرى كوپ ەدى, ولار بەلگىلى ءۇش قارا شاڭىراقتان (وردادان) تۇراتىن. ولاردان تۋعان ۇلدار مى­نالار: سەيىتقۇل سۇلتان, وندان سۇل­تان جانە التىن حانىم – بايم بەگىم اتتى باي­بىشەدەن تۋعان ەدى. توكەي حان (تاۋە­كەل حان –  ب.ك.), ەسىم سۇلتان, سۇلتان سابىر بەك حا­نىم. بۇل ۇشەۋىنىڭ اناسى جاعات قىزى ياح­شىم بەگىم ەدى. ءالي سۇل­تان, يبراگيم سۇل­تان, شاحيم سۇلتان – بۇلاردىڭ اناسى بۇ­رىندىق حاننىڭ قىزى دادام حانىم ەدى».

تاۋەكەل سۇلتاننىڭ تاريحي بولمىسىن شارتتى تۇردە سۇلتاندىق جانە حان­دىق كەزەڭ دەپ ەكىگە بولۋگە بولادى.

سۇلتان لاۋازىمىمەن ونىڭ ەسىمى العاش رەت جازبا دەرەكتەردە حافيز تا­نىش ەڭبەگىندە XVI عاسىردىڭ 80-جىل­دارىنىڭ باسىنداعى وقيعالارعا قاتىستى كەزدەسە باستايدى. 1581 جىلى شىعاي حان ماۋەرەنناحر بيلەۋشىسى شايبانيلىق II ابداللاح حاننىڭ سا­­رايى­نا كەلگەندە, «شاراف-نامە-ي شا­حي» اۆ­تورى قازاق حانىنىڭ جانىندا­ ۇلدارى بول­دى دەپ جازادى دا, تەك تاۋە­كەل سۇل­تاننىڭ ەسىمىن عانا اتايدى. 

II ابداللاح حان ءوزىنىڭ باستى قار­سىلاسى بابا سۇلتانعا باعىتتالعان 1581 جىلعى جورىعىنا شىعاي حان مەن ونىڭ ۇلدارىن قاتىستىرادى دا, جەڭىسكە جەتكەننەن كەيىن اسكەرباسىلارىن ءوز ءۋالايات­تارىنا قايتارادى. شىعاي حاننىڭ حود­جەنتكە ورالۋىنا رۇحسات بەرىپ, تاۋە­كەل سۇل­تاندى ءوزىنىڭ ەڭ سەنىمدى ادامدا­رىمەن بىرگە بۇحاراعا ەرتىپ كەتەدى. بۇ­حارا حانىنىڭ بۇل جەردە قانداي ويى بولعانىن ءدوپ باسىپ ايتۋ قيىن. دەگەن­مەن, كورشى ەل بيلەۋشىلەرىنىڭ باستى وكىلدەرىنىڭ ءبىرىن جانىندا ۇستاۋى تەگىن ەمەس دەپ ويلايمىز.

II ابداللاح حاننىڭ بابا سۇلتانعا قارسى كەزەكتى جورىعى 1582 جىلدىڭ كوكتەمىندە, ءساۋىر ايىنىڭ العاشقى كۇن­دە­رى باستالادى. بۇل جورىققا تاعى دا­ شىعاي حان جانە ونىڭ ۇلدارى ­قاتىس­تىرىلادى. بابا سۇلتاننىڭ سو­ڭىنا تۇسكەن بۇحارا حانى ورتالىق قازاق­ستانداعى ۇلىتاۋعا دەيىن جەتەدى. دەرەكتە سول ماڭداعى جو­شى حاننىڭ مازارى ايتىلادى. ۇرىس قارساڭىندا شايبانيلىق بيلەۋشى وڭ قاناتتاعى اسكەردىڭ الدىڭ­عى بولىگىندەگى توپقا شىعاي حاندى, قا­زاق سۇلتاندارىن جانە تاۋەكەل سۇل­­تان­دى بۇيرىقپەن بەكىتەدى. دەرەكتە اۆتور تاۋەكەل سۇلتانعا: «دەشتى قىپ­شاقتا داڭقى شىققان جانە ەرلىگى, باتىرلىعى, قايسارلىعى جاعىنان بۇكىل الەمدە جالعىز ءوزى», دەگەن سي­پات­­تا­­­­­­عى باعا بەرەدى. جورىق بارىسىن­دا شاي­­­با­نيلىق حان اسكەرىنىڭ ءبىر تو­بى قار­­­­سىلاسىنىڭ سوڭىنا ءتۇسىپ, سا­ۋىق وزەنى (ورتاعاسىرلارداعى تورعاي وزەنى­نىڭ اتاۋى) بويىندا ۇرىسقا تۇسەدى. با­با سۇلتان اسكەرى قاتتى تاباندىلىق كورسەتسە دە, ۇرىس بارىسىن تاۋەكەل سۇل­تان باسقارعان اسكەر توبى شەشەدى. ول جو­­نىندە دەرەكتە بىلاي دەپ سيپاتتالادى: «...سول ۋاقىتتا باسقا جاقتان جاۋىنىڭ قۇ­تىن قاشىرىپ, تاۋەكەل سۇلتان جەكە اسكەرىمەن ۇرىسقا ەندى دە, العاشقى ەكپىنمەن قارسىلاسىن جويىپ جىبەردى». بابا سۇلتان بولسا, ماڭعىتتارعا قاراي قا­شۋعا ءماجبۇر بولادى.

تاۋەكەل سۇلتاننىڭ وسى جورىق با­­رىسىنداعى كەلەسى ءبىر ەرلىگى – ونىڭ با­با سۇل­تاننىڭ تۋعان باۋىرى تاحير سۇل­­تاندى سوزاق پەن ساۋران اراسىندا تۇت­قىنعا الۋى. بۇل وقيعا 1582 جىلدىڭ 16 ماۋسىمى كۇنى بولادى. وسى ەرلىگى ءۇشىن II ابداللاح حان قازاق سۇلتانىنا وتە ريزا بولىپ, التىن جىپتەرمەن تىگىلگەن حالات, بورىك جانە قىم­بات تاستارمەن ور­نەكتەلگەن بەلدىكتى سىيعا تارتادى.

تاۋەكەل سۇلتاننىڭ ماۋەرەنناحر بي­لەۋشىسىمەن بىرگە بابا سۇلتانعا قار­سى كۇرەسىنىڭ قورىتىندىسى رەتىندە ونىڭ با­با سۇلتاندى ءولتىرىپ, باسىن II اب­دال­لاح حانعا الىپ كەلۋىن ايتۋعا بولادى. حافيز تا­نىش ول وقيعانى بىلايشا اڭ­گى­مەلەپ بايان­دايدى. ونىڭ قىسقاشا ماز­مۇنى مىناداي: 

ماڭعىت ەلىنە باس ساۋعالاپ قاشىپ كەلگەن بابا سۇلتان جانىنداعى ادام­­داردىڭ كەڭەسىنە قۇلاق اسىپ, ماڭعىت بيلەرى مەن مىرزالارىن قاستاندىقپەن ءولتىرىپ, ماڭعىت ەلىنىڭ بيلىگىن تارتىپ الۋدى وي­­­­لاستىرادى. ونىڭ بۇل ويىن سەنىمدى ادام­دار ماڭعىت بيلەۋشىلەرىنە حابارلاپ قويادى. ارام ويى ىسكە اس­پاعاننان كەيىن ماڭعىتتار تاراپىنان قاۋىپتەنگەن بابا سۇلتان ادامدارىمەن قايتادان تۇركىستان ءۋالاياتى جاققا قاراي قاشادى. سىعاناق جانىنان ءوتىپ, ياسى قالاسىنا ازىق-تۇ­لىك پەن كيىم كەشەك الۋ ءۇشىن وزىنە قىز­­­­مەت جاساپ جۇرگەن ەكى قالماقتى جى­­بەرەدى. ول ەكەۋى ياسىدان مول كيىم-كە­شەك الىپ كەيىن قايتادى. ءدال وسى كەز­­دە ەكى قال­ماق­­تى تاۋەكەل سۇلتاننىڭ ادام­دارى كەز­­دەيسوق كەزىكتىرىپ قالادى. ەكى قال­ماقتى قاتتى قيناپ, جوندەرىن سۇ­­را­عاندا ولار بابا سۇلتان تۋرالى اق­پاراتتىڭ ءبارىن جايىپ سالادى.

بۇل حاباردى شايبانيلىق حانعا جەتكىزۋ ءۇشىن تاۋەكەل سۇلتان ءوز ادامىن جىبەرەدى. بىراق ودان كومەك كەلگەنىن كۇتپەي, از عانا اسكەرىمەن بابا سۇلتان ور­­­­نالاسقان جەرگە شۇعىل اتتانىپ كەتەدى. بابا سۇلتان ادامدارى تاۋەكەل سۇلتان اس­كەرىن الىستان كورىپ, قارسىلاسۋعا دات­­­تەرى شىداماي, جان-جاققا قاشا باس­­تايدى. بابا سۇلتاننىڭ ەڭ سەنىمدى ادامى, ونى­مەن بىرگە تالاي ىستىق پەن سۋىق­تى باسىنان وتكەرگەن بۋزاحۋر سۇلتان سايرامعا قاراي اتىنىڭ باسىن بۇرادى.

بابا سۇلتان بالاسى لاتيف سۇلتانمەن قوشتاسىپ, جان-مۇحاممەد اتالىقپەن بىرگە تاۋعا قاراي قاشادى. تاۋەكەل سۇل­تان ادامدارى لاتيف سۇلتاندى تۇتقىن­داپ, قاشقىنداردىڭ سوڭىنان قۋ­دى جال­عاستىرادى. قاشقىندار قاشىپ قۇتىلا الماسىن بىلگەن سوڭ, اتتارىن كەرى بۇرىپ, ساداقپەن اتىسا باستايدى. سول كەزدە ساداق وعى بابا سۇلتانعا ءتيىپ, اتى­نان قۇلاپ تۇسەدى. تاۋەكەل سۇلتاننىڭ بۇي­رىعىمەن جاۋلارىنىڭ باسى كەسىلىپ, 1582 جىلدىڭ 7 تامىزى كۇنى II ابداللاح حاننىڭ اياعىنىڭ استىنا تاستالادى. تاۋەكەل سۇلتاننىڭ ەرلىگىنە ابدەن ريزا بولعان ماۋەرەنناحر بيلەۋشىسى مول سىي-سياپاتتار بەرىپ, سوعدى مەن سامارقاند ارالىعىندا ورنالاسقان افريكەنت ءۋالايا­تىن سىيعا تارتادى.

تاۋەكەل سۇلتاننىڭ بابا سۇلتانعا جانە ونىڭ جانىنداعى ادامدارىنا قار­سى جان اياماي كۇرەسىنىڭ وزىندىك سەبەبى بولعان. ول سەبەپ – حاقنازار حان ءۇشىن, جالىم سۇلتان ءۇشىن جانە ولاردىڭ ۇلدارىنىڭ ءولىمى ءۇشىن «قانعا قان» دەگەن قاعيداعا ساي كەك قايتارۋ بولاتىن.

تاۋەكەل سۇلتان بۇحارا بيلەۋشىسىنىڭ جا­نىن­دا تاعى دا ءبىر جىلداي بولادى. ونىڭ 1583 جىلعى انديجان مەن­ فەرعانا ايماقتارىنا جاساعان جو­رى­عىنا قاتىسادى, قايتار جولدا II اب­داللاح حان تاراپىنان وزىنە دەگەن سەنىمسىزدىكتىڭ پايدا بولعانىن باي­قاپ, تاۋەكەل سۇلتان دەشتى قىپشاققا ورالادى. م.ق.ابۋسەيىتوۆا تاۋەكەل سۇل­تاننىڭ بۇحارا حانىنان ىرگەسىن اجىراتۋىن بىلايشا تۇسىندىرەدى. 1583 جى­لى ابداللاحتىڭ اكەسى ەسكەندىر حان قاي­تىس بولىپ, ابداللاح ءوزىن زاڭسىز حان دەپ جاريالايدى. تاققا ۇمىتكەر شاي­بانيلىقتاردىڭ كوبى كۇرەس بارىسىندا قازا تابادى. شىڭعىس ۇرپاعى بول­عاندىقتان بەدەلى زور تاۋەكەل سۇلتاننان دا قاۋىپتەنە باستاعان سەكىلدى. تاۋەكەل سۇلتان مۇنى سەزىپ, دەشتى قىپشاققا كەتۋگە ءماجبۇر بولادى.

تاۋەكەل سۇلتاننىڭ دەشتى قىپشاق اۋماعىنا كەلگەننەن كەيىنگى العاشقى 3 جىلى ەشبىر جازبا دەرەكتە ايتىلمايدى. دەگەنمەن, ونىڭ شىعاي حان ۇلدارى ىشىندە, ءتىپتى سول جىلدارداعى جانىبەك حان اۋلەتى ىشىندە ەڭ بەدەلدى تۇلعالاردىڭ ءبىرى بولىپ سانالۋى, ونى حان تاعىنا اكەلگەن دەۋگە نەگىز بولا الادى. ورتاعاسىرلىق تاريحشى ەسكەندىر ءمۋنشيدىڭ تاۋەكەل سۇلتاندى «حان اتا­عىن وزىنە الىپ العان» دەپ جازۋىنا قا­­­را­عاندا, العاشقىدا ونى شىعايلىق سۇل­­­­تاندار مەن جاقتاستارى عانا حان دەپ مويىنداعان دەپ تۇسىنۋگە بولادى.

وسى جىلداردان باستاپ تاۋەكەلدىڭ ومىرىندەگى حاندىق كەزەڭ باستالادى. 

تاۋەكەل حان دەشتى قىپشاقتا ءجۇرىپ, ماۋە­­رەنناحرداعى جاعدايدى ءجىتى باقى­لاپ وتىرادى. بۇحارا بيلەۋشىسىنىڭ قاتتى كۇشەيۋىنە بايلانىستى ول بىرتە-بىرتە ونىڭ قارسىلاسىنا اينالا باستايدى. 1586 جىلى ول II ابداللاح حاننىڭ وڭتۇستىك وڭىرلەردە جۇرگەنىن پايدالانىپ, بۇحارا بي­لەۋشىسىنىڭ سولتۇستىكتەگى شەكاراسىنا جاقىندايدى دا, تۇركىستاندى, تاش­كەنتتى, ءتىپتى سامارقاندى باسىپ الۋعا نيەتى بار ەكەنىن جاسىرمايدى. تاش­كەنت­تىكتەر ازعانتاي عانا اسكەرىمەن قا­­زاق­­تارعا قارسى شىعىپ, شاراپحانا ما­ڭىندا كەزدەسەدى. ۇرىس بارىسىندا قازاق اسكەرلەرى قارسىلاسىن تاس-تال­قان ەتىپ جەڭەدى. بۇل حابار تەز ارادا سامار­قانعا جەتەدى. ونداعى II ابداللاح حاننىڭ باۋىرى يبادۋللا سۇلتان بۇكىل ايماقتان اسكەر جيىپ, شۇعىل تۇردە تاشكەنت ماڭىنا كەلەدى. تاۋەكەل حان بۇل كەزدە سايرام تۇبىندە بولاتىن. قارسىلاسىنىڭ ءىس-ارەكەتىنەن حاباردار بولعان تاۋەكەل حان اشىق ۇرىسقا شىقپاي, دالالى اي­ماققا شەگىنىپ كەتەدى. 

تاۋەكەل حاننىڭ II ابداللاح حان يە­­لىك ەتىپ وتىرعان سىر بويىنداعى قالا­لار مەن تاشكەنت وڭىرىنە العاشقى جورى­عى وعان ەشقانداي ناتيجە اكەلمەسە دە, ول بۇل جورىعىمەن رەسمي قازاق حانى رەتىندە وسى ايماقتاردا ءوزىنىڭ مۇد­دەسى بار ەكەندىگىن اشىق كورسەتەدى. كۇش­تەردىڭ ارا سالماعى تەڭ بولماۋى سەبەپتى تاۋەكەل حان سىر بويىنداعى قالالار مەن وڭىرلەر ءۇشىن كۇرەستى ۋاقىتشا كەيىنگە شەگەرەدى. جالپى العاندا, بۇل كۇرەس ق­ازاق حاندارىنىڭ قازاق حالقى­نىڭ ەت­نوستىق اۋماعىن بىرىكتىرۋ جولىن­دا­عى XV عاسىردىڭ 70-ءشى جىلدارىنان بەرى جالعاسىپ كەلە جاتقان كۇرەسىنىڭ ءبىر ەپي­زودى عانا بولاتىن.

تاۋەكەل حان 1586 جىلعى تاشكەنتكە جاساعان ءساتسىز جورىعىنان كەيىن بۇحارا بيلەۋشىسىمەن قارىم-قاتىناسىندا ۋاقىتشا بەيتاراپتىق پوزيتسيا ۇستانادى. ءتىپتى, 1588 جىلعى II ابداللاح حانعا قارسى تاشكەنت ايماعىنداعى جەرگىلىكتى بيلەر مەن بەكتەردىڭ ءۇش ايعا سوزىلعان كوتەرىلىسىنە قاتىسپايدى. ويتكەنى بۇكىل ماۋەرەنناحر مەن حوراسان ايماعىنىڭ ەكونوميكالىق قۋاتىنا سۇيەنگەن شايبا­نيلىق بيلەۋشىنىڭ ساياسي-اسكەري الەۋەتى وتە زور ەدى. الىستى كورە بىلەتىن تاۋەكەل حان ماۋەرەنناحر بيلەۋشىسىمەن اشىق كۇرەسكە بارۋدان باس تارتىپ, باسقا كور­شىلەس ەلدەرمەن قارىم-قاتىناسىن بەي­بىت تۇردە, بىراق بەلسەندى جۇرگىزە باس­تايدى. 

XVI عاسىردىڭ 80-جىلدارىنىڭ سوڭى مەن 90-شى جىلداردىڭ باسىندا تاۋەكەل حاننىڭ سىرتقى ساياساتتاعى بەلسەندىلىگى شىعىس تۇركىستان مەن وعان كورشىلەس اۋماقتا كوشىپ جۇرگەن وي­رات تايپالارىنا قارسى باعىتتالادى. شاح ماحمۋد شوراستىڭ «تاريح» اتتى ەڭبەگىندە قاشعاريانىڭ ىشكى سايا­سي ىس­تەرىنە ابد ار-راشيد حان قايتىس بول­عان­نان كەيىن تاۋەكەل حاننىڭ وتە بەل­سەندى تۇردە ارالاسقانى جونىندە ءبىر ما­لىمەت كەزدەسەدى. شىعىستانۋشى-عا­لىم ۆ.پ.يۋدين وسى مالىمەتتى نەگىزگە الىپ, شىعىس تۇركىستان اۋماعىنداعى چالىش پەن تۇرفان قالالارىنداعى بيلىككە كىمنىڭ وتىراتىندىعىن تاۋەكەل حاننىڭ پوزي­تسياسى انىقتادى دەگەن تۇجىرىم جاسايدى.

دەرەكتەردە ابد ار-را­شيد حان قايتىس بولعاننان كەيىن ونىڭ كوپ­تەگەن ۇلى اراسىندا بيلىك ءۇشىن تالاس-تارتىستاردىڭ بولىپ, ونىڭ ۇزاق­­قا سوزىلعانى جونىندە ايتىلادى. ولار ءوزارا كۇرەس بارىسىندا كورشىلەس ەلدەردىڭ بيلەۋشىلەرىنە ارقا سۇيەيدى. كۇ­رەسۋشى توپتىڭ كەيبىر وكىلدەرى تاۋە­كەل حاننان دا كومەك سۇراعان سەكىلدى. مۇن­داي جاعدايدا تاۋەكەل حان ول جاق­تاعى ىقپالىن كە­ڭەيتۋ ءۇشىن كومەگىن ايا­مايدى. تاريحشى شاح ماحمۋد چوراس 1580-جىلداردىڭ سوڭىندا ابد ار-راشيد حاننىڭ قۇرايىش سۇلتاننان تۋعان ۇلى حۇداباندا سۇلتاننىڭ تاۋەكەل حاننىڭ كومەگىمەن تۇرفان مەن چالىش قالالارىنداعى بيلىكتى باسىپ العاندىعىن باياندايدى. بۇل دەرەك ازىرگە جالعىز بولسا دا, تاۋەكەل حاننىڭ ءوز ەلىندەگى ىشكى سايا­سي جاعدايلاردى رەتتەپ, بەلگىلى ءبىر دا­رەجەدە حالىقارالىق دەڭگەيگە شىق­قان­دىعىن كورسەتەدى. ءبىزدىڭ بۇل ويىمىزدى سول جىلدارداعى قازاق-ويرات قارىم-قا­تىناستارىنداعى تاۋەكەل حاننىڭ اتقار­ع­ان ءرولى راستاي تۇسەدى. 

XVI عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا قازاق حاندىعىنىڭ شىعىسىنداعى ويرات تايپالارىندا ساياسي بىتىراڭقىلىق بەلەڭ الىپ تۇرعان بولاتىن. ولار ۇزاق ۋاقىت بويى حالحا موڭعولدارمەن جايى­لىمدىق جەرلەر ءۇشىن كۇرەس جۇرگىزىپ, كوپ جاعدايدا جەڭىلىسكە ۇشىراپ وتىردى. سول سەبەپتى بىتىراڭقى ويرات تايپالارى باتىسقا قاراي جىلجىپ, قازاقتاردىڭ جانە شىعىستۇركىستاندىق بيلەۋشىلەردىڭ يەلىكتەرىنە تاقاپ كەلەدى. ءوز كەزەگىندە قازاق حاندارى مەن شاعاتايلىق حاندار ويراتتارعا قارسى شابۋىلدار جاساپ وتىرادى. 1588 جىلى تۇرفان بيلەۋشىلەرى وي­رات­تارعا كەزەكتى سوققى جاساپ, ولاردى شى­عىسقا قاراي قاشۋعا ماجبۇرلەيدى. وي­راتتاردىڭ قازاقتارمەن دە كۇرەسى ناتيجەسىز جۇرەدى. بۇل كەزدە ءبىرشاما كۇشەيىپ العان تاۋەكەل حان ويراتتاردى جەڭىپ قانا قويماي, ولاردىڭ جەكەلەگەن تايپالارىنا ءوز بيلىگىن مويىنداتادى. بۇل تۋرالى 1594 جىلدىڭ قاڭتار ايىندا ماسكەۋگە كەلگەن تاۋەكەل حاننىڭ ەلشىسى قۇل-مۇحاممەد پەن وراز-مۇحاممەد سۇلتاننىڭ اراسىندا بولعان اڭگىمەنىڭ جازباسىندا ايتىلادى. وندا وراز-مۇحاممەد سۇلتاننىڭ ءوزىنىڭ جاقىن تۋىستارىنىڭ جاعدايى مەن قازاق ەلىنىڭ كورشىلەرىمەن قارىم-قاتىناسى تۋرالى قويعان سۇراقتارىنا ەلشى بىلاي دەپ جاۋاپ قايتارادى: «...قازىر سەنىڭ كوكەڭ تاۋەكەل حان قازاق ورداسىندا حان بولىپ وتىر, ءوزىنىڭ ءىنىسى شاح-مۇحاممەد سۇلتاندى قالماقتارعا وتىرعىزدى, ولار ءبىر-بىرىنە جاقىن جەردە كوشىپ-قونىپ ءجۇر جانە ءبارى ىنتىماقتا. ال بۇحارا پاتشاسىمەن ۋاقىتشا بەي­بىت ءومىر سۇرۋدە, نوعايلارمەن دە, ال­تىۇلدىقتارمەن دە بەيبىت جاعدايدا, ءدىن-احمەت ۇرپاقتارىمەن جانە ورىس ۇر­پاق­تارىمەن – بىردە ولاي, بىردە بۇلاي ءومىر ءسۇرىپ جاتىر». 

بۇل مالىمەت سول كەزدەگى قازاق حاندى­عىنىڭ شەكاراسىن جانە تاۋەكەل حاننىڭ بەدەلىنىڭ قانداي بولعاندىعىن بىلۋگە كو­مەكتەسەدى. باتىستا قازاق ەلىنىڭ شە­كاراسى جەم مەن جايىق وزەندەرى ارا­لىعىنداعى نوعايلارمەن, شىعىستا ويرات تايپالارىنىڭ جايىلىمدارىمەن ءتۇيى­سىپ جاتقانىن اڭعارامىز. ال تاۋەكەل حان­نىڭ قازاق قوعامىنداعى بيلىگى ابدەن ور­نىققانىن جانە كورشىلەس ەلدەرمەن ساياسي قارىم-قاتىناسىندا بەلسەندى ءرول اتقارىپ وتىرعانىن كورەمىز.

تاۋەكەل حاننىڭ XVI عاسىردىڭ 90-جىلدارىنىڭ ورتاسىندا جۇرگىزگەن سىرتقى ساياساتىنداعى باستى باعىتتىڭ بىرىنە – ورىس مەملەكەتىمەن ەلشىلىك بايلانىستاردى ورناتۋىن قوسۋعا بولادى. ماۋەرەنناحردىڭ وتە قۋاتتى بيلەۋشىسى II ابداللاح حانعا قارسى كۇرەسۋ ءۇشىن تاۋەكەل حانعا قۋاتى جاعىنان ودان كەم ەمەس اسكەري وداقتاس قاجەت بولاتىن. سول جىلدارداعى قازاق حاندىعىنا كورشىلەس بولعان ەلدەردىڭ ىشكى-سىرتقى ساياسي جاع­دايلارىنا قىسقاشا شولۋ جاساساق, جاعداي مىناداي بولاتىن. 

تاۋەكەل حاننىڭ شەبەر ديپلوماتيا­لىق ونەرى وسى تۇستا تاعى دا بايقالادى. كۇشەيىپ تۇرعان II ابداللاح حانعا قار­سى كۇرەستە ەڭ سەنىمدى وداقتاس ورىس مەم­لە­كەتى بولا الاتىنىن بىلگەن تاۋەكەل حان ماس­كەۋگە ەلشىلىك جىبەرۋدى وي­لاس­تىرادى. بۇل جىلدارى ورىس مەم­لەكەتىنىڭ شەكاراسى وڭتۇستىكتە دە, با­تىس­تا دا قازاق حاندى­عىمەن تۇيىسە باس­تاعان ەدى. 

تاۋەكەل حاننىڭ قۇل-مۇحاممەد بي باستاعان ەلشىلىگى ماسكەۋگە 1594 جىلى باردى. ەلشىلىكتىڭ الدىنا بىرنەشە ماقسات قويعانى بەلگىلى. ولار: II ابدال­لاح حانعا قارسى كۇرەسۋ ءۇشىن ورىس مەم­لەكەتىمەن اسكەري وداق قۇرۋ, تاۋەكەل حان­نىڭ نەمەرە ءىنىسى, وندان سۇلتاننىڭ ۇلى وراز-مۇحاممەدتى ماسكەۋدەگى تۇت­قىننان قايتارۋ; ورىس پاتشاسىنان بۇ­حاراعا قار­سى كۇرەسۋ ءۇشىن «وت شاشاتىن قارۋ» الۋ ەدى. بۇل ماقساتتىڭ ءبارى ءدال سول جىلدارى قازاق حاندىعى ءۇشىن وتە ماڭىزدى بولا­تىن.

قۇل-مۇحاممەد ءبيدىڭ ەلشىلىگى جو­نىندە تاريحنامادا ارنايى قاراس­تىرىل­عان. تاۋەكەل حان ەلشىلىگىنىڭ اتقارعان جۇمىسى مەن وعان جاۋاپ رەتىندە ورىس مەم­لەكەتى تاراپىنان كەلەسى, 1595 جىلى قازاق ورداسىنا كەلگەن ورىس ەلشىسى ۆە­ليا­­مين ستەپانوۆتىڭ بايانداۋى مەن جاز­بالارىندا قازاق-ورىس ەلشىلىك بايلانىستارىنان باسقا, سول كەزەڭدەگى قازاق حاندىعىنىڭ سىرتقى بايلانىستارى جونىندە ءبىرشاما مالىمەتتەر بار. 

جوعارىدا اتاپ وتكەنىمىزدەي, و­راز-­­­مۇ­­حام­مەد سۇلتاننىڭ قۇل-مۇحام­مەد­ بيمەن اڭگىمەسىنىڭ جازباسىندا تاۋە­كەل حاننىڭ جاعدايى جانە ونىڭ قالماقتارمەن, بۇحارا بيلەۋشىسىمەن, نو­عايلارمەن قارىم-قا­تىناسى تۋرالى مالىمەتتى كەلتىرگەنبىز. وسى قۇندى دەرەكتە قۇل-مۇحاممەد بي ورىس ەلىنە يراننان ەلشىلىك كەلىپ جات­قا­نىنان حاباردار بولىپ, بۇحارا حانىنا قارسى بىرىگىپ كۇرەسۋ ءۇشىن قىزىلباس ەلىنىڭ ەلشىسىمەن كەزدەسۋگە كۇش سالادى. قۇل-­مۇحاممەد بي ورىس پاتشاسىنىڭ رۇح­ساتىمەن يران ەلشىسىمەن كەزدەسەدى. ەكى ەلشى اراسىنداعى نەگىزگى تاقىرىپتىڭ بۇ­حاراعا قارسى بىرىگىپ كۇرەس جۇرگىزۋ تۋرالى بولعانى انىق. قازاق ەلشىسى ماۋە­رەنناحرداعى شايبانيلىق اۋلەتتىڭ بيلىگىنە قارسى قازاق-يران وداعىن قا­لىپتاستىرۋ ماسەلەسىن كوتەرىپ, ونى ناقتىلاۋ ءۇشىن قازاق ەلشىلىگىنەن ءبىر ادامدى يران ەلشىلىگىنە قوسىپ, قىزىل­باستار ەلىنە جىبەرۋ تۋرالى, ال ماسكەۋدە جۇرگەن يران ەلشىلىگىنىڭ ءبىر ادامىن قازاق ەلشىلىگىمەن بىرگە تاۋەكەل حانعا جىبەرۋ تۋرالى ۇسىنىس بىلدىرەدى جانە ول ۇسىنىس قابىلدانادى. كەلەسى جىلى قازاق ەلىنە ورىس ەلشىلىگىن باسقارىپ كەلگەن ۆەليامين ستەپانوۆپەن بىرگە يراندىق ەلشىلىكتىڭ ءبىر وكىلى ەرىپ بارىپ, ورىس ەلشىلىگىمەن بىرگە كەيىن ورالعاندىعى تۋرالى ايتىلادى. ال قازاق ەلشىلىگىنەن يرانعا بارعان ادام تۋرالى ەشقانداي مالىمەت جوق. 

جالپى العاندا, قۇل-مۇحاممەد ءبيدىڭ ەلشىلىگىنەن بايقاعانىمىز, تاۋەكەل حان ءۇشىن سول كەزدەگى قازاق حاندىعىنىڭ ەڭ باستى قارسىلاسى – ماۋەرەنناحرداعى شايبانيلىق بيلەۋشى II ابداللاح حان بولعانىن كورەمىز. سول سەبەپتى دە تاۋەكەل حان وعان قارسى كۇرەسۋ ءۇشىن مۇم­كىن بول­عان جاعدايدىڭ ءبارىن پايدالانادى.

1595 جىلدىڭ ناۋرىز ايىندا تاۋەكەل حانعا ورىس مەملەكەتىنەن ۆەليامين ستە­پانوۆ باستاعان ەلشىلىك اتتاندىرىلادى. ءارى ورىس ەلشىلىگىنىڭ قۇرامىندا جوعا­رىداعى كەلىسىم بويىنشا يران ەلشىلىگىنىڭ دەرۆيش مۇحاممەد ەسىمدى ءبىر وكىلى بولادى. سول جىلدىڭ مامىر ايى­نىڭ سوڭعى كۇنى قازاق ورداسىنا جەت­كەن ورىس ەلشىلىگى 60 كۇن قازاقتار ارا­سىندا بولىپ, شىلدەنىڭ سوڭعى كۇنى كەرى قايتادى. قىركۇيەكتىڭ سوڭىنا تامان ەلشىلىك امان-ساۋ ماسكەۋگە جەتەدى. ۆەليامين ستەپانوۆتىڭ بايانداماسى مەن جازباسىندا ونىڭ قانداي مارشرۋتپەن قازاق ەلىنە كەلگەندىگى, قانداي قيىنشىلىقتاردى باسىنان وتكەرگەنى, تاۋەكەل حاننىڭ ونى قالاي قابىلداعانى, پاتشا گراموتاسىن قالاي تاپسىرعانى جانە تاعى باسقا ەلشىلىكتىڭ جايتتارى ايتىلادى. ورىس ەلشىسى تاۋەكەل حاننىڭ ورداسى قاي جەردە بولعانىن ناقتىلاپ ايتپاسا دا, ونىڭ قاي وڭىردە بولعانىن شامالاۋعا بولادى. ەلشىنىڭ بايان­داماسىندا ءبىر ورىس بويارىنىڭ ۇلى يلەيكا مەنشيكوۆ دەگەن تۇتقىننىڭ تاشكەنتتەن قاشىپ شىعىپ, قازاق ور­داسىنداعى ورىس ەلشىلىگىنە كەلگەنىن, ونىڭ سوڭىنان قۋىپ كەلگەندەرگە ەلشىنىڭ 14 سوم بەرىپ بوساتىپ العانىن جازادى. سوعان قاراعاندا, سول كەزدەگى تاۋەكەل حاننىڭ ورداسىن تاشكەنتتەن دەشتى قىپشاققا قاراي, ونشا قاشىق ەمەس جەردە ورنالاسقان دەپ سانايمىز.

(جالعاسى بار) 

بەرەكەت كارىباەۆ,

ۇعا كوررەسپوندەنت-مۇشەسى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى