تۋ تۇعىرىنداعى تاريح

دەمەك, شوڭ تورايعىردىڭ ۇ­رپا­عى سۇلتانماحمۇتتىڭ جىر­­لاعان تۋى – وسى تۋ! مەم­لە­­كەت­تىڭ تاۋەلسىزدىگىن اي­عاق­­تاي­تىن العاشقى نىشان – تۋ. ەن­دى, وسىناۋ ۇلان-عايىر اتىراپ­تى مەكەن ەتىپ كەلە جاتقان مىڭ­جىل­دىق­تاردىڭ مۇرا­گەرى قازاق تاري­حىن­داعى تۋلاردىڭ ءتۇسى مەن تاڭباسى, تاريحى جايلى ايتا كەتسەك.

ۇلى دالادا حالىقتارىندا «سۇلدە» (سۋلدە) – رۋح جەبەۋشىسى سانالعان. ول – ەكە موعۇل ۇلىسى, ياعني ۇلى موعۇل مەم­لەكەتىنىڭ تەڭدەسسىز قاعانى, قازاق حان­دارىنىڭ ءتۇپ اتاسى شىڭعىس حان­نىڭ جەبەسى, تۋى, عيبادات ەتەتىن كيەلى باي­راعى بولدى. موڭعولشا «سۇلدە» (رۋح دەگەن ماعىنا بەرەدى) جانە «تۋگ» سوزدەرى سينونيم. بىزدىڭشە, تۋ. سۇلۇددين, توعىز باۋلى تۋ, شا­شاق­تى نايزا, رۋح كۋلتى.

جالپى, تۋ, بايراق, جالاۋدىڭ ارا-جىگىن اجىراتا بىلگەن ءجون. تاريحشى جامبىل ارتىقباەۆ «تورەلەر شەجىرەسى» كىتابىندا «تۋ دەگەنىڭىز, كوبىنەسە ۇلكەن ماتادان جاسالىپ نە نايزانىڭ باسىنا, نە ارنايى باقانعا بايلان­عان ءرامىز. تۋدىڭ جەلەگىنە اراب جازۋىمەن جازىلعان قۇران سوزدەرى بولادى, بىراق سۋرەت سالىنا قويمايدى. ونىڭ ەسەسىنە جاۋىنگەرلىك بايراقتار ءارتۇرلى بولادى. بايراقتاردا قاسيەتتى اڭدار مەن قۇستاردىڭ التىننان جاسالعان مۇسىندەرى, جىلقىنىڭ قۇي­رىعى سياقتى زاتتار ت.ب. كەز­دەسەدى. مەملەكەتتىڭ تۋى ەسە­بىن­د­ە سول كەزەڭدە جوعارى بيلىككە يە بولىپ, تاقتا وتىرعان اۋلەتتىڭ تۋى قىزمەت جاسايدى» دەيدى. ال جالاۋ دەگەنىمىز نايزاعا نەمەسە دۋلىعاعا تاعىلاتىن جاۋ­گەر­شىلىك بەلگى بولعان. ول اسكەردىڭ, قوسىننىڭ ايىرىم-بەلگىسى بولسا كەرەك. «جالاۋلى نايزا قولعا الىپ, قوڭىر سالقىن توسكە الىپ» (اقتامبەردى) دەگەن جىراۋلار پوەزياسى وسى ءسوزدى ايقىن تاڭبالايدى. ال تاريحشى عالىم ارمان قيات بولسا «شىڭعىس حان زامانىنا قاتىستى «كەر ايعىردىڭ كەكىلىنەن, كەسىپ العان باي­راعىڭ» دەگەن ولەڭ جولى تۋ­دىڭ جىلقىنىڭ قىلىنان تو­قى­لاتىنىن بىلدىرەدى. كەيدە ەس­كى جازۋلاردا ونى «تۋك» دەپ اتاۋى, ياعني تۇكتەن جاسالاتى­نىن مەڭ­زەسە, «جالاۋ» جىلقىنىڭ جا­لىن ايتىپ تۇرعانداي» دەپ جازادى. ا.قياتتىڭ وسى دەرەكتەر كەل­تىرىلگەن «قازاق سۇلتاندارى» دەگەن تولىمدى ەڭبەگىندە تورە تۇقىمدارىنىڭ گەرالديكاسىنا قاتىستى تەگىس ءبىر تاراۋ ارنالعان. وندا ء«حىح عاسىردىڭ اياعىندا قۇربانعالي حاليد قازاق سۇلتاندارىنىڭ تۋلارى جايلى مالىمەت بەرەدى. ونىڭ دەرەگى بويىنشا, تورەلەردىڭ ارعى اتاسى ورىس حان قىزىل تۋ ۇستاعان. ورىس حاننىڭ قىزىل تۋى ءاز جانىبەكتىڭ جادىك دەگەن ۇلىنان تۋعان نەمەرەسى شىعاي حاننىڭ قولىنا ءوتىپ, سوسىن ۇلى ەسىم حاننىڭ قولىنان ءارى جاڭگىر حان, ءاز تاۋكە حان, پولات حان, ابىل­مامبەت حان, ابىلپەيىزدەرگە وتەدى. ال شىعايدىڭ ۇلكەن ۇلى ۇزىن وقتى وندان سۇلتان قىزىل تۋ استىنان شىعىپ, اق تۋ كوتەرىپ, ونىڭ ۇرپاقتارى «اق تۋلى تورەلەر» اتاندى. ءاز تاۋ­كە­نىڭ ۇلى پولات حان ءۋاليدىڭ ۇلى ابىلايعا كوك تۋ بەرىپ بو­لەك شىعار­عان. ابىلايدىڭ نەمەرە باۋىرلارى سۇلتان­بەت پەن جولبارىس سۇلتاندار دا وعان ىلەسىپ «كوك تۋلى تورەلەر» اتالعان. اۆتور كەيبىرەۋلەردەن ولاردىڭ تۋى كوك ەمەس جاسىل بولعاندىعىن ەستىگەنىمەن كوك تۋعا جىعىلعان. ۇلى جۇزدە كەنەسارى حان­دى جاقتاپ, ارتىنشا قىرعىزبەن سوعى­سار شايقاستا ءبولىنىپ كەتكەن رۇستەم سۇل­تان «شۇبار تۋلى» بولىپتى» دەپ بىرنەشە تاريحشىلارعا سىلتەمە جاساي وتىرىپ ناقتى جازادى.

عالىم ا.يانۋشكەۆيچ: «ەندى ءبىلدىم, قۇسبەكتىڭ بالگەرى بار ەكەن. ول قۇسبەكتىڭ كەلەشەگىن جورىپ وتىرادى ەكەن. قۇسبەكتىڭ تۋى – اق, باراقتىڭ تۋى – قىزىل. كەنەسارىنىڭ تۋى – جاسىل. كەشكە قاراي جەل باسىلدى» دەپ قازاق تورەلەرىنىڭ تۋلارىنا قاتىستى ءوزى بىلگەن مالىمەتتەردى بەرىپ كەتىپتى. ءاليحان­تانۋشى عالىم سۇلتانحان اققۇل­ ۇلى بولسا ءتۇرلى اقپارات قۇرالدارىندا الاش اۆتونومياسىنىڭ مەملە­كەت­تىك بايراعى رەتىندە شىنايى تۇراقتالماعان, دالەلدەنبەگەن بىرنەشە تۋدىڭ سۋرەتتەرى جاريالانىپ جۇرگەندىگىن ايتادى. ول ءبىر دەرەكتەردە جاسىل دەلىنسە, ءبىر دەرەكتەردە قىزىل. قايتكەن كۇندە دە الاش تۋىندا ازاتتىقتىڭ ايبارلى كورىنىسى بولعانى انىق. 

قازىرگى تۋىمىزدىڭ ءتۇسى كوك. ونىڭ شىعۋ تاريحى تۋرالى مۇحتار ما­عا­ۋين­­نىڭ ايتقانى بار. «كوميسسيا مۇشە­لەرى ءار تاراپقا تارتتى. شەرحان مۇر­­تازا ءبورىنىڭ سۋرەتىن سالىپ اكەل­دى. اقسەلەۋ سەيدىمبەك باسقا تاڭ­با ۇسىن­دى. شوتا ءۋاليحانوۆ اي­دىڭ سۋرەتى بەي­نە­لەنگەنىن قا­لا­عان. كەيىن بارىپ قازىر­گى نۇس­قانى قابىلداتتى. ال مەن ال­دىمەن تۋدىڭ تۇسىنە كەلىسىپ الۋدى ۇسىن­دىم. جارتىلاي قىزىل, جارتىلاي كوك بولعانىن تالاپ ەتتىم. سودان كەيىن ونىڭ بەتىندەگى تاڭبا تورە تاڭباسى بولۋى كەرەك دەگەن ۇسىنىس ايتتىم. ول تاڭبا تورە رۋىنىڭ تاڭباسى ەمەس, ول باس تاڭبا دەگەندى بىلدىرەدى. بۇكىل قازاق حاندارىنىڭ تاڭباسى, ول شىڭعىس حاننان باستاپ, ابى­لايعا دەيىنگى تاڭبا ەدى. بىراق وعان ەشكىمدى كوندىرە الما­دىم. نەگى­زىنەن دامىعان مەملەكەت­تەر­دىڭ تۋى قاراپايىم بولادى» دەدى.

نە دەسەك تە شيرەك عا­سىر­دان استام ازاتتىقتىڭ اق تا­ڭى­مەن قوسا جەل­بىرەپ, ەگەمەن ەڭ­سە­مىزدى وسى تۋعا قاراپ تىك­تەپ كە­ل­ەمىز. كوك ءتۇس – كوپ ماعىنالى بوياۋ. ونىڭ دا تۇپكى ءمانى ەجەلگi تۇ­ركىتەك­تەس حالىقتاردىڭ «كوك» ءسوزىن قاتتى قادىر تۇتقانىن اڭ­عار­تىپ تۇر. وندا بەينەلەن­گەن التىن كۇن دە باعزى بابالاردان قالعان ىرىم-نىشان. كۇن­گە تابىنۋ كوك تاڭىردەن جەتكەن بەلگى سانالادى. ونى كەرەگە قا­نا­تىمەن كوتەرىپ ۇشقان قى­ران بۇركىت – ياعني ءبورى قۇت تا ءبىز­دىڭ كوك بورىدەن تارا­عان تەكتى ۇرپاق ەكەنىمىزدى ايعاقتاي تۇسە­دى. ارقار ءمۇيىز ويۋ-ورنەك ءوز الدىنا ۇلكەن ما­عىنا ۇستەيدى. قوشقار ءمۇ­يىز, ار­قار ءمۇيىز ول ناقىش تا قازاق حا­ندارى­نىڭ ارقار ۇراندى بول­عانىن اڭ­عارتىپ تۇرعانداي. تۋ­دا تۇتاستىق يدەياسى بار. ءبىر تۋ­­دىڭ استىنا جينالۋ بىرلىكتى, تۇ­تاس­­تىق­تى, تۇراقتىلىقتى قالىپتاستىرادى. 

وسى جەردە مەملەكەت باسشى­سى­نىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» ماقالاسىنداعى «مىسالى, جەرشىلدىكتى الايىق. ارينە تۋعان جەردىڭ تاريحىن بىلگەن جانە ونى ماقتان ەت­كەن دۇرىس. بىراق ودان دا ماڭىز­دىراق ماسەلەنى – ءوزىڭنىڭ ءبىرتۇتاس ۇلى ۇلتتىڭ پەرزەنتى ەكەنىڭدى ۇمى­تۋعا استە بولمايدى» دەگەن ءسوزى ەسكە تۇسەدى. شىنىمەن دە ءبىز­دىڭ تۇتاستىعىمىز رۋمەن ەمەس, تۋ­مەن ولشەنۋى كەرەك قوي!.. 

جاراتقان, ءاماندا تۋى­مىز­دىڭ تۇعىرىن بيىك, شىعىرىن بەرىك قىلعاي دەمەكشىمىز!..

ميراس اسان,

«Egemen Qazaqstan»