قازاق ەلى

سەنبى, 7 قاڭتار 2012 7:57

وسىدان جيىرما جىل بۇرىن ەڭ وپتيميست ساياسي ساراپشىلار بولجاي الماعان تابىستارعا قول جەتكىزدى

1991 جىلى الپاۋىت كسرو قۇرامىن­داعى رەسپۋبليكالاردىڭ تاۋەلسىزدىكتەرىن جاريالاۋى الەمدە توسىن وقيعا رەتىندە باعالاندى. ول دۇربەلەڭ ۋاقىتتا ەشكىم كسرو ىدىرايدى جانە قۇرامىنداعى مەم­لەكەتتەر ەگەمەن ەلدەر بولادى دەپ ويلا­ما­عان ەدى. ءتىپتى, كەڭەستانۋ (سوۆەتولوگيا) عى­لىمىنىڭ ماماندارى ءۇشىن دە بۇل كۇتىل­مەگەن وقيعا بولعانى حاق. دجون حوپكينس ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى چارلز ل.فەربانك 1993 جىلى «Washington Times» گازەتىنە بەرگەن سۇحباتىندا «بارلى­عى­مىز قاتەلەستىك» دەپ مالىمدەدى.

سەنبى, 7 قاڭتار 2012 7:57

وسىدان جيىرما جىل بۇرىن ەڭ وپتيميست ساياسي ساراپشىلار بولجاي الماعان تابىستارعا قول جەتكىزدى

1991 جىلى الپاۋىت كسرو قۇرامىن­داعى رەسپۋبليكالاردىڭ تاۋەلسىزدىكتەرىن جاريالاۋى الەمدە توسىن وقيعا رەتىندە باعالاندى. ول دۇربەلەڭ ۋاقىتتا ەشكىم كسرو ىدىرايدى جانە قۇرامىنداعى مەم­لەكەتتەر ەگەمەن ەلدەر بولادى دەپ ويلا­ما­عان ەدى. ءتىپتى, كەڭەستانۋ (سوۆەتولوگيا) عى­لىمىنىڭ ماماندارى ءۇشىن دە بۇل كۇتىل­مەگەن وقيعا بولعانى حاق. دجون حوپكينس ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى چارلز ل.فەربانك 1993 جىلى «Washington Times» گازەتىنە بەرگەن سۇحباتىندا «بارلى­عى­مىز قاتەلەستىك» دەپ مالىمدەدى. ماقالا اۆتورى ارنولد بەيحمان بولسا, كەڭەس­تانۋ­شىلاردىڭ ەشقايسىسىنىڭ كسرو-نىڭ كەنەت ىدىراۋىن بولجاپ بىلە الما­عا­نىن اتاپ كورسەتتى. ول, ونىڭ ۇستىنە, كەلەسى ءبىر ماقالاسىندا امە­ري­كا­لىق الەۋ­مەتتىك عىلىمدار سالاسى مامان­دارىنىڭ قالايشا مۇنداي ۇلكەن قاتەلىك جىبەرگەندىكتەرىن جانە نەلىكتەن كەڭەستىك يمپەريانىڭ كۇيرەيتىنىن ءدال ۋاقىتىندا بولجاي الماعاندىقتارىن زەردەلەۋدە ەكەنىن كولدەنەڭ تارتتى.

باتىس ەلدەرى ۇكىمەتتەرى دە كسرو-نىڭ جىلدام ىدىراۋىن الدىن الا بول­جاماعاندارى بەلگىلى. سونداي-اق, ىشىندە اقش-تا بار, ولار ورتالىق ازياعا بايلانىستى ۇستانىمدارىن باستاپقىدا تو­لىق ايقىنداپ ۇلگەرمەگەن ەدى. سوندىق­تان, ساياسي ساراپشىلار اقش جانە باتىس ەلدەرى ءۇشىن وسى جاڭا ءداۋىردىڭ باس كەزىن­دە ۇلكەن قاتەلىكتەر جىبەرمەۋگە اباي بولۋ­دىڭ اسا ماڭىزدى ەكەنىن اتادى. ولاردىڭ كەيبىرەۋلەرىنىڭ پىكىرىنشە, باتىس ەلدەرى تەز ارادا سول ايماقتا دەموكراتيا ورناتامىز دەپ ۋاقىت پەن مال-م ۇلىكتەرىن ىسى­راپ ەتىپ الماۋلارى كەرەك. دەگەنمەن دە, اتالعان ساراپشىلار باتىس قۇندى­لى­ق­­تارىنىڭ ولشەۋلى جانە دوستىق نەگىزدە كوتەرىلگەنى ءجون بولاتىنىنا, باتىس ەل­دەرى كومەكتەرىنىڭ ايماقتا باتىس­تىق ءۇل­گى­دەگى ينستيتۋتتاردىڭ قۇرىلۋى شارتىمەن جاسالماۋى تيىستىگىنە باسا نازار اۋداردى.

گەرمانيانىڭ ميۋنحەندەگى «ازاتتىق» راديوسىنىڭ زەرتتەۋشىسى بەسس براۋن 1992 جىلى جازعان ماقالاسىندا كەڭەس­تەر وداعىنىڭ ىدىراۋىنا بايلانىستى ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ دە تاۋەلسىز ەلدەر اتانۋعا دايىن بولماعاندارىن ايتتى. ونىڭ پىكىرىنشە, ءوڭىر ەلدەرىندە ەش­بىر ادام پسيحولوگيالىق, ساياسي جانە ەكو­نو­ميكالىق تۇرعىدان بۇعان دايىن ەمەس ەدى. ولاردىڭ تورتەۋى تاۋەلسىز­دىك­تەرىن ءال­دەقاشان جاريالاپ العان ەدى, الايدا ور­تا­لىقتىڭ ءوز-ءوزىن تارقاتۋى استە كۇتىل­مەگەن وقيعا بولدى. سوندىقتان, تاۋەل­سىز­دىكتىڭ العاشقى جىلىندا ورتالىق ازيا ەلدەرىنە بۇرىندارى تاجىريبەلەرىندە بول­­ماعان ەگەمەن مەملەكەت قۇرۋ ءىس-قيمىل­دارى­مەن اينالىسۋلارىنا تۋرا كەلدى.

اتاقتى كولگەيت ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, سىرتقى ساياسات زەرتتەۋلەر ينس­تي­تۋتىنىڭ قىزمەتكەرى جانە «قازاقتار» اتتى مونوگرافيالىق ەڭبەكتىڭ اۆتورى مارتا بريل ولكوت ورتالىق ازيا ەل­دەرى­نە تاۋەلسىزدىكتىڭ ەشقانداي كۇرەس ءجۇر­گىز­بەستەن وڭاي ولجا رەتىندە كەلگەندىگىن مەڭ­زەدى. زەرتتەۋشى ءوزىنىڭ 1992 جىلى جا­رىق كورگەن «ورتالىق ازيانىڭ بولا­شا­عى» اتتى ماقالاسىندا جوعارىدا اي­تىل­عان ويىن تومەندەگىشە ساباقتادى: «… ور­تالىق ازيا حالىقتارىنا ءتان قاسيەت­تىڭ ءبىرى, ولاردىڭ كەڭەس وداعىنىڭ ىدىراۋىنان بۇرىن تاۋەلسىزدىك ءۇشىن اشىق­تان-اشىق ۇمتىلىس پەن تالپىنىس جاسا­عانىن كورمەيسىز. اتالعان ايماق حالىق­تارى­نىڭ بوستاندىق ءۇشىن كۇرەس جۇرگىز­بەۋلەرى, ولاردىڭ تاۋەلسىزدىكتى قالاما­عان­دىقتارىنان ەمەس. دەي تۇرعانمەن دە, ولار تاۋەلسىز ەل بولۋ مۇمكىندىك­تەرى­نىڭ بار ەكەنىنە سەنگەن جوق».

1993 جىلى “جاڭا داعدارىس ايماعى” دەگەن لوندوندا جاريالانعان كىتابىندا ورتالىق ازيا بويىنشا بريتاندىق زەرت­تەۋشى عالىم شيرين اكىنەر دە تاۋەل­سىز­دىككە ۇلت-ازاتتىق كۇرەسىنىڭ ناتيجەسىندە قول جەتكىزبەگەن ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ جاڭا داۋىردەگى قيىنشىلىقتاردى جەڭۋ بارىسىندا حالىققا كۇش-جىگەر بەرەتىن, ولاردىڭ ىنتىماقتاستىعىن كۇشەيتەتىن كۇرەس قيىنشىلىعىن باستان وتكىزگەن قاھار­ماندارى, جەڭىس ۇراندارى نەمەسە مەرەكەلىك اتاپ وتەتىن كۇندەرى بولماي­تىندىعىن تىلگە تيەك ەتتى.

بەسس براۋن بولسا, جوعارىدا ايتىلعان ماقالاسىندا ورتالىق ازيا حالىقتارى وزدەرىنىڭ ساياسي قايراتكەرلەرىنىڭ جانە زيالى قاۋىمىنىڭ تاۋەلسىزدىك جونىندەگى تەبىرەنىستەرىنە قانشالىقتى قوسىلا العا­نى جونىندەگى سۇراققا جاۋاپ ىزدەيدى. ول حالىقتىڭ بەتپە-بەت كەلگەن قيىنشى­لىق­تارعا بايلانىستى تولىق قۋانىشقا بولەنە الماي وتىرعانىن تومەندەگىشە تۇسىندىرۋگە تىرىسادى: «…ەكونوميكالىق قۇلدىراۋ اكەل­گەن تۇرمىستىق دەڭگەيدىڭ ناشارلاۋى تىم بولماعاندا كەڭەستىك شارۋاشىلىق قۇرىلىمىنىڭ قايتا قال­پىنا كەلتىرىلۋىن ارمانداۋعا اكەلىپ سوق­تىر­دى. تاۋەلسىزدىك ۇعىمى تۋرالى ءتۇسى­نىك­تىڭ جالپى جوقتى­عى­نا قوسا, ۇلت بولۋ, قازاقستان نەمەسە باسقا دا ءبىر ەلدىڭ ازاماتى بولۋ تۋرالى ءتۇسى­نىك­تىڭ بولماۋى جاع­دايدى كۇردەلەندىرىپ ءجى­بەر­دى. 1992 جىلى ورتالىق ازيا ەلدەرىندە ءبىر ۇلتتىڭ, ءتىپتى ءبىر ەتنوستىق توپتىڭ اي­ماقتىق, رۋلىق نەمەسە جەكە ادام ۇستەم­دى­گىن الماستىرۋ بارىسىندا قارقىندى ءىل­گەرىلەۋى بولعان جوق. وسى سەبەپتەن, تاجىك ۇعىمىنا باسىمدىق بەرىپ وتىرعان تاجىك­ستان­نىڭ وڭتۇستىك ايماقتارىن كۇيرەتكەن قاقتىعىس بۇرق ەتە ءتۇستى».

ال ولكوتت بولسا, 1992 جىلى قاراما-قايشى پىكىر ايتىپ, تاۋەلسىزدىككە بۇكىل ورتالىق ازيا حالىقتارىنىڭ قولداۋ تانىتىپ وتىرعانىن قۇلاققاعىس ەتتى. ونىڭ پىكىرىنشە, تاۋەلسىزدىك ولارعا كوز جازىپ قال­عان مادەني جانە تاريحي قۇندى­لىق­تارىن قايتارىپ الۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ب.براۋن ورتالىق ازيا حالىقتارىنىڭ ءىشىن­دە تاۋەلسىزدىكتىڭ قازاقتار ءۇشىن ەرەكشە ماڭىزعا يە ەكەنىن, 1986 جىلعى جەل­توقسان وقيعاسى قازاقستاننىڭ تاۋەلسىز­دى­گىن جاريالاعان كۇنگە ءدال كەلىپ وتىرعانىن بايلانىستىرا ءسوز ساپتايدى.

ىدىراعان كسرو-نىڭ ورنىنا تمد-نىڭ قازاقستاندا الەم ساحناسىنا كەلۋى باتىس ەلدەرى ساراپشىلارىنىڭ نازارىن اۋداردى. اتاپ ايتقاندا, «The Wall Street Journal» گازەتى 1991 جىلعى سانىندا الماتى قالاسىندا باس قوسقان گرۋزيا مەن بالتىق جاعالاۋى ءۇش ەلىنىڭ تىسىنداعى ون ءبىر ەلدىڭ باسشىلارى تمد ۇيىمىن قۇرعان قۇجاتقا قول قويعانىن ەرەكشە اتادى. اتال­عان گازەت­تىڭ حابارلاۋىنشا, ولار جي­نا­لىسقا شاقى­رىل­ماعان كسرو پرەزيدەنتى م.س.گورباچەۆكە ەشقانداي قىزمەت ۇسىن­بادى. رەسەي پرە­زي­دەنتى ب.ن.ەلتسين تمد-نى قۇرۋ تۋرالى قۇجاتقا قول قويۋ ءۇردىسىن تاريحي وقيعا دەپ اتادى. ول, سونىمەن قاتار, باستى قاعيدات رەتىندە ءاربىر ەلدىڭ ورتالىقسىز, تاۋەلسىز ەل ەكەنىن تانۋ دەگەندى ايتتى.

اقش مەملەكەتتىك حاتشىسى دجەيمس ا.بەيكەر باستاپقىدا وسى جاڭا قۇرىلىم­نىڭ ومىرشەڭ ەمەستىگى تۋرالى ويدا بولعان. بۇرىن­عى كسرو ەلدەرىندە ءبىر اپتالىق ساپاردا بولىپ قايتقاننان كەيىن ۆاشينگتوندا سويلەگەن سوزىندە ول تمد-نىڭ ۇزاق ۋا­قىت ءومىر ءسۇرۋ جونىندەگى مۇمكىنشىلىگىنىڭ از ەكەن­دىگىن اتاپ ءوتتى. اقش سىرتقى ساياسات مەكە­مە­سىنىڭ باسشىسى, مۇنىمەن قوسا, اقش ۇكى­مەتىنىڭ ونشاقتى تاۋەلسىز مەملەكەتپەن جەكە-جەكە بولەك ساياسات جۇرگىزۋىنە تۋرا كەلە­تى­نىن دە ايتقان بولاتىن. ونىڭ پىكىرىنشە, قازىر بۇرىنعى كسرو رەسپۋبلي­كا­لارىنىڭ تاۋەل­سىز­دىك يدەياسىمەن ماس بول­عان­دارى سونشاما, ولار جەكە ءبولىنۋدىڭ شىنايى بەدەلىن سەزىن­گەنگە دەيىن ورتاق شارۋاشىلىق جانە ورتاق اسكەري ساياساتتارى بولعان قانداي دا ءبىر تولىققاندى قاۋىمداستىقتا ىنتىماقتاسا جۇمىس جۇرگىزە المايدى.

بۇگىنگى تاڭدا ورتالىق ازيا ەلدەرى بۇكىل الەمگە بەلگىلى بولىپ وتىر. بىراق, ولار 1991 جىلى تاۋەلسىزدىك العانعا دەيىن كسرو-نىڭ كولەڭكەسىندە قالعان الەمگە بەيمالىم ەلدەر ەدى. وسى ماسەلەگە باسا نازار اۋدارعان دجەيمس چاۆين «تاۋەلسىز ور­تا­لىق ازيا» ماقالاسىندا ويىن بىلاي سا­باقتايدى: «…1991 جىلعى جەلتوقسان ايىنان بۇرىن ورتالىق ازيا رەسپۋبليكالارى باتىسقا شىنىمەن دە بەيمالىم ەلدەر ەدى, تەك كەڭەس وداعىنىڭ الىس تۇكپىرلەرىن زەرتتەيتىن از عانا فيلولوگتار مەن تاريحشىلار بىلەتىن. كارتوگرافتار وزدەرىنىڭ كارتالارىنا جالپى ەلۋ ميلليون حالقى بار قازاقستان, قىرعىزستان, تاجىكستان, تۇركىمەنستان جانە وزبەكستان سەكىلدى بەس ەلدى جەدەل تۇردە قوسۋلارى كەرەك».

ورتالىق ازيانىڭ كەڭەستىك ءداۋىر كە­زەڭىن­دە الەمنىڭ باسقا ەلدەرىنەن وقشاۋ قال­عاندىعىن 1992 جىلى “Current History” جۋرنالىندا جارىق كورگەن «ورتالىق ازيا­نىڭ ورتاعا شىعۋى» اتتى ماقا­لا­سىن­دا دجوردج ي.ميرسكي بىلايشا سيپاتتايدى: «…الەمنىڭ ەڭ ەسكى ەلدى مەكەندەرى بوي كوتەر­گەن ايماقتارىنىڭ ءبىرى جانە دە ەڭ كونە, سونداي-اق ايتارلىقتاي دامىعان ءور­كەنيەت­تەرىنە وتان بولعان ورتالىق ازيا وتكەن جىل­عا دەيىن كوپ ادامعا قيىر جانە ەشكىم­گە قىزىقتى ەمەس قارعىس اتقان مەكەن رە­تىن­دە ەلەستەيتىن. بۇل كوزقاراس وتكەن جى­لى كسرو-نىڭ ىدىراۋىمەن وزگەردى. بۇل ايماق ەندىگارى بۇرىنعى كسرو تەرريتو­ريا­سىنىڭ ەڭ ءۇنسىز جانە ءتوزىمسىز ايماعى ەمەس».

باتىس ەلدەرىنىڭ ساياسي شولۋشىلارى تاۋەل­­­سىز­دىككە قول جەتكىزگەن ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ كەلەشەگىنىڭ نە بولاتىنى ءجونىن­دەگى سۇراقتارعا جاۋاپ ىزدەگەن. ماسەلەن, كولگەيت ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى مارتا بريل ولكوتت ورتالىق ازيانىڭ جاڭا تاۋەلسىز مەملەكەتتەرىنىڭ الەمدىك قوعام­داس­­تىقتىڭ تولىققاندى مۇشەسى بولاتىن­دى­عىنا كۇمانمەن قارادى. ول «ورتالىق ازيا ءوز جولىندا» اتتى 1991 جىلدىڭ 21 جەل­توق­سانىندا جاريالانعان ماقالاسىندا كسرو-نىڭ رەسمي ىدىراۋىنان كەيىن بۇ­رىن­عى كسرو رەسپۋبليكالارىنىڭ, ونىڭ ءىشىن­دە, ءاسى­رەسە, ورتالىق ازيا رەسپۋب­لي­كا­لارى­نىڭ تاۋەلسىزدىكتەرىن جاريالاۋى مەن زاڭ جۇزىندە حالىقارالىق تۇرعىدا تانىلۋلارى ولاردىڭ تۇتاستاي ەگەمەن ەلدەرگە اينالۋىنا جەتكىلىكتى ەمەس. سەبەبى, ولاردىڭ ۇلت­تىق ۆاليۋتاسى, ۇلتتىق ەكونوميكالارىن باس­قارۋ قابىلەتتەرى, سونداي-اق وزدەرىنىڭ تمد ەلدەرى ىشىندەگى جانە سىرتىنداعى شەكارالارىن باقىلاۋ قاۋقارلارى جوق, دەپ جازدى.

شيرين اكىنەردىڭ تۇجىرىمداۋىنشا, قانداي دا ءبىر جاڭا مەملەكەتتىڭ كەلە­شە­گىندە ب ۇلىڭعىرلىقتار بولۋى زاڭدى قۇبى­لىس, بىراق ورتالىق ازيا رەسپۋبلي­كا­لارى­نىڭ تاعدىرى تۋرالى سۇراق بەلگىلەرى ادەتتەگىدەن كوبىرەك.

ساياسي ساراپشىلار ورتالىق ازيا ەل­دەرى ىشىندە قازاقستاننىڭ ەتنوستىق قاقتى­عىس­تار سالدارىنان بولشەكتەنۋ ىقتيمال­دى­عىنا باسا نازار اۋداردى. قازاقستاندا ەتنوستىق قاقتىعىستار جانە كورشىلەس ور­تالىق ازيا ەلدەرىمەن بولاتىن كەلىس­پەۋ­شى­لىكتەر سالدارىنان بولشەكتەنۋ قاۋپى بار ەكەنىن كولدەنەڭ تارتقان ۆ.پوپ قازىر­دىڭ وزىندە تاجىكستاندا ازامات سوعىسى ءجۇ­رىپ جاتقانىن نازارعا الىپ, اتالعان اي­ماق­تا يسلام فۋندامەنتاليزمىنىڭ كۇشەيە ءتۇسىپ وتىرعانىن جانە قازاقستاننىڭ رەسەيمەن كەلىسپەۋشىلىككە ۇرىنۋىنىڭ دا ابدەن ىقتيمال ەكەنىن اتاپ كورسەتتى. ول 1993 جىلى “US News and World Report” جۋرنالىندا جارىق كورگەن ماقالاسىندا: «…بۇگىنگى تاڭدا ورىس-قازاق بايلانىستارى, جۇمسارتىپ ايتقاندا, ب ۇلىڭعىر. قازاقتار ورىستاردى ۇلى حالىق رەتىندە ەمەس, باعى تايعان حالىق رەتىندە كورىپ وتىر. قازاق­تار, بۇرىنعى وتارلاۋشى ەل بولعان رەسەيگە استىقتى ەكسپورتتىق ءونىم رەتىندە ساتۋدا. ۇلعايىپ كەلە جاتقان ەتنوستىق تەكە-تىرەستەر تىكەلەي قاقتىعىستارعا سەبەپ بولادى. قازاقستاندا جۇزدەن استام ۇلت وكىل­دەرى تۇرىپ جاتسا, ۇلت قۇراۋشى قازاق­تار حالىقتىڭ 42 پايىزىن, ورىستار ولارعا جاقىن – 40 پايىزدى قۇرايدى. ىشىندە رەسەي ۆيتسە-پرەزيدەنتى ا.رۋتسكوي دا بار كەيبىر ورىس ۇلتشىلدارى رەسمي ماسكەۋ ورىس تىلدىلەردى, كەرەك بولعان جاعدايدا, كۇش قولدانا وتىرىپ قورعاۋعا مىندەتتى دەگەندى العا تارتىپ وتىر», دەپ جازدى.

1994 جىلدىڭ 14 اقپانىندا «Washington Post» گازەتىندە شىققان ماقالاسىندا فرەد حيات قازاقستاننىڭ كوك مۇز قۇرساۋلاعان سۋىق ەلدى مەكەندەرىندە تۇراقتىلىقتىڭ كەيبىر نازىك جاقتارىنىڭ بار ەكەنىن كورۋ قيىن ەمەس دەگەن پىكىر ءبىلدىردى. قازاق­ستان ەكونوميكاسى داعدارىستا ەكەنىن ايتقان ول: «…جانار ماي تابىلمايدى, شاحتەرلەر مەن فەرمەرلەردىڭ جالاقى­لارى تولەن­بەي­دى, زاۋىتتار جۇمىستارىن كۇرت ازايت­قان, تۇر­عىن ۇيلەردىڭ كوبىسىنە جىلۋ مەن ىستىق سۋ بەرىلمەيدى. سون­دىقتان دا, ايتار­لىق­تاي ارتتا قالعان قازاقستان رەسەيگە تاۋەلدى بولىپ وتىر», دەپ جازدى.

پاكستاندىق جۋرناليست ا.راشيد 1994 جىلى جارىق كورگەن “ورتا ازيا­نىڭ ءتىرىلۋى يسلامشىلدىق پا, ۇلت­شىل­دىق ­پا” اتتى كىتابىندا مۇنداي كەلەڭ­سىز احۋالدارعا قاراماستان, قازاق­ستان­نىڭ باسقا ورتالىق ازيا ەلدەرىنە قاراعاندا شارۋاشىلىق سالاسىندا وتە ۇتىمدى ساياسات بەلگىلەگەنىن نازاردان تىس قالدىر­ما­دى. 1992 جانە 1993 جىلدارى ورتا­لىق ازيا ەلدەرىنىڭ شارۋا­شى­لىق دامۋىنىڭ نەگىزدەرىن بەلگىلى ءبىر مولشەردە قالاپ ۇلگەرگەنىن ايتقان ا.راشيد قازاقستان مەن قىرعىز­ستان­نىڭ وسى ورايدا دۇرىس باعىت تاڭ­دا­عانىن كورسەتتى. ول قازاق­ستان­نىڭ شارۋاشىلىق جۇرگىزۋدەگى ءرولىن بىلايشا سيپاتتادى: «…وسى كەزدەگى قا­زاق­ستان­نىڭ تاڭداعان ۇزاق مەرزىمدى ەكو­نو­مي­كالىق ساياساتتارىنىڭ كەلەشەگى جار­قىن. ەلدىڭ تاۋەلسىزدىكتەن كەيىن قا­بىل­داعان شەشىمدەرى شارۋاشىلىق تابىس ءۇشىن دۇ­رىس جول بولىپ تابىلادى. مىنە, سوندىق­تان پرەزيدەنت ن.نازارباەۆ 1994 جىلدىڭ ناۋرىزىنداعى پار­لا­­مەنتتىك سايلاۋلاردى رەفورما ۇدەرى­سىن جەدەلدەتۋ جونىندە حالىقتىڭ وزىنە قولداۋى دەپ باعالادى».

ال, وزبەكستان مەن تۇركىمەنستان بولسا, ا.ءراشيدتىڭ پىكىرىنشە, بۇرى­لىس­تارى وتە قيىن بولاتىن قاتە جولعا تۇسسە, ءتا­جىك­ستان كسرو كەزەڭىنەن كەيىنگى ەكونو­مي­كالىق باعىتىن ءالى بەلگىلەي العان جوق.

باتىس ساراپشىلارى وتكەن كەزەڭدە تاۋەلسىز مەملەكەتتىك تاجىريبەسى بولما­عان ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ الەمدەگى كۇش تەپە-تەڭدىگىنە قاۋىپ توندىرەتىنى ءجو­نىن­دە تۇجىرىمدار جاسادى. بوريس ز.رۋمەر 1993 جىلى مىسال رەتىندە جاقىن تاريحي كەزەڭدە حالىقارالىق ساياساتتا تاۋەلسىز اكتەر مارتەبەسىنە ەشۋاقىتتا يە بولماعان ولاردىڭ ەندى وزدەرىنىڭ گەوساياسي باعىتتارىن بەلگىلەۋگە كىرى­سە­تىنىن مالىمدەدى. سونىڭ ناتيجەسىندە, تاياۋ كەلەشەكتە قىتايدان پارسى شى­عاناعىنا دەيىنگى ايماقتا ساياسي جانە اسكەري تەپە-تەڭدىكتىڭ وزگەرۋ قاۋپى تۋىندايدى, دەدى ول.

وسى رەتتە, باتىس ەلدەرىنىڭ كەيبىر ساياسي ساراپشىلارى ورتالىق ازيا اي­ما­عىنىڭ تاياۋ ارادا رەسەي, قىتاي, يران, تۇركيا, اراب الەمى جانە باتىس ۇلگىلەرىندەگى دەموكراتيا مەن ادام قۇقىقتارى تاراپتارىنىڭ ءوزارا ىقپال ەتۋ جارىسىنا تۇسەتىنىن بولجاماق بولدى. ولار ورتالىق ازيانىڭ جاڭا تاۋەل­سىز بولعان رەسپۋبليكالارىنىڭ وسۋىنە جانە بۇل جەرگە اسەر ەتۋ ءۇشىن جاسالعان حالىقارالىق كۇرەستىڭ شەشۋشى كەزەڭىنە كۋالىك ەتىپ وتىرعاندىقتارىن تىلگە تيەك ەتتى. ولاردىڭ پايىمداۋىنشا, بۇل ەلدەر ءبىر تاڭداۋدىڭ الدىندا تۇر, نە ەكونوميكالىق كومەك ءۇشىن ءبىر ەلدىڭ ىقپالىنا اسىعىس كىرىپ, قايتادان وتار ەلگە اينالادى, يا بولماسا ماسەلەلەرىن وزدەرىنىڭ كۇشى ارقىلى شەشىپ, تاۋەلسىز­دىك­تەرىن باياندى تۇردە جالعاستىرادى.

قالاي دەسەك تە, الەمدە تاۋەل­سىز­دىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا جاسالعان تۇجى­رىم­دار كوبىنەسە ورتالىق ازيا ەلدەرى­نىڭ كەلەشەگىنىڭ ب ۇلىڭعىر ەكە­نىن, سون­داي-اق مەملەكەتتىك ءتاجىري­بەسى جوق وسى ەلدەردىڭ يسلامدىق فۋن­دا­مەن­تاليزمنىڭ ىقپالىنا ءتۇسىپ, حالىق­ارالىق تەپە-تەڭدىككە قاۋىپ ءتوندى­رە­تىنىن, ەتنوس­تىق قاق­تىعىستار سالدارىنان, اسىرەسە, قا­زاق­س­تاننىڭ بولشەك­تەنۋ­گە بەيىم ەل ەكەن­دىگىن كورسەتتى. الاي­دا, سول ۋاقىت­تان كەيىنگى وتكەن جيىر­ما جىل بۇل تۇجى­رىم­داردى جوق­قا شىعاردى. تمد ەلدەرىندە قازاق­ستان ەكو­نوميكالىق رەفورمالار­دىڭ كوش­­باسشىسى, الەمدە يادرو­لىق قارۋ­لاردان ءوز ەركىمەن باس تارت­قان, ادام­زات تاريحىندا الەمدىك دىندەر جەتەكشى­لەرى­نىڭ باسىن قوسىپ, دىندەر قۇرىل­تايىن وتكىزگەن جانە ەقىۇ-عا پوست­كە­ڭەستىك ەلدەر مەن تۇركى­تىلدەس ەلدەر اراسىندا توراعا بولعان تۇڭ­عىش ەل بولىپ, كەڭ اۋقىمدى تابىس­تارعا قول جەت­كىزدى. سونىمەن قاتار, قازاقستان ازيا­داعى ءوزارا ءىس-قيمىل جانە سەنىم شارالارى جونىندەگى كەڭەس, شانحاي ىنتى­ماقتاستىق ۇيىمى, تۇركىتىلدەس ەلدەر ىنتىماقتاستىق كەڭەسى سەكىلدى ما­ڭىز­دى حالىقارالىق ۇيىمدار­دىڭ بوي كوتەرۋىندە جەتەكشى ءرول اتقاردى. ءسوي­تىپ, قازاقستان حالىقارالىق قاتى­ناس­تاردا وسىدان جيىرما جىل بۇرىن ەڭ وپتيميست ساياسي ساراپشى بولجاي الما­عان ءىرى تابىستارعا قول جەتكىزدى بۇل ءىرى تابىس­تار­دىڭ ارتىندا ن.نازارباەۆتىڭ تۇرعانى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى.

ابدىۋاقاپ قارا, ميمار سينان كوركەمونەر ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, شوقايتانۋشى عالىم.

تۇركيا, ىستامبۇل.