وتاندىق «اقىل-وي ورتالىقتارى» باسەكەگە قابىلەتتى مە؟

قارجى كوزى. قازاقستانداعى «اقىل-وي ورتالىقتارىنىڭ» قارجىلاندىرۋ كولەمى مامان تارتۋ, ساراپتاما ساپاسىمەن تىكەلەي بايلانىستى. سەبەبى جالاقى دەڭگەيى كوپتەگەن ساراپشىلاردى ءبىر ورتالىقتان ەكىنشىسىنە اۋىسىپ جۇرۋگە ماجبۇرلەيدى. ماسەلەن, تۇڭعىش پرەزيدەنت قورىنا قاراستى الەمدىك ەكونوميكا جانە ساياسات ينستيتۋتىندا جالاقى جوعارى (300 مىڭ تەڭگە اينالاسىندا). الايدا, پرەزيدەنت اكىمشىلىگى جانىنداعى قازاقستاننىڭ ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىندا جاس ماماندار 70-80 مىڭ تەڭگە كولەمىندە ايلىق الادى. ارينە بۇل مامان تۇراقسىزدىعىنا اكەلەدى. جالاقىنىڭ تومەندىگى ساراپتاما, عىلىم سالاسىنا جاس مامانداردىڭ, تۇلەكتەردىڭ كەلۋىنە كەدەرگى.  

قارجىلاندىرۋ ءىسى عىلىمي ورتالىق­تار­دىڭ مەنشىك نىسانىنا دا بايلانىس­تى. ويتكەنى وتاندىق كوپتەگەن «اقىل-وي ورتا­لىقتارى» بەلگىلى ءبىر ۆەدومستۆوعا باعىنىشتى بولادى. ساي­كەسىنشە, ول ورتا­لىق ءوزى باعىنا­تىن ۆەدومستۆونىڭ ساياساتىنداعى قاتەلىكتەردى زەرتتەۋلەردە اشىپ كورسەتە بەرمەيدى. بۇل ساراپشىلاردى مازالايتىن سۇراقتىڭ ءبىرى. باتىس ەل­دەرىندە مۇنداي think tank-تار ادەتتە ۇكىمەتتەن تاۋەلسىز بولعاندىقتان (non-governmental), ولاردىڭ ساراپتامالارى دا بەيتاراپ جازىلادى, سايكەسىنشە پايدالى. تاۋەلسىز دەيتىنىمىز, كوبىنىڭ نەگىزىن قالاعاندار ءىرى كاسىپكەرلەر, لوردتار, باروندار جانە باسقالار. ماسەلەن, اتاقتى برۋكينگس ينستيتۋتى, كارنەگي قورى, RAND كورپوراتسياسى, Transparency International, Chatham House سەكىلدى زەرتتەۋ ۇيىمدارىنىڭ ەشبىرى ەشقانداي ۇكىمەتتىڭ قۇرامىنا كىرمەيدى.  

قارجى كوزى, اسىرەسە قازاقستانداعى جەكە ورتالىقتار ءۇشىن قيىن ماسەلە. ويتكەنى ولار نە مەملەكەتتىك تاپسى­رىس­قا, نە سوروس سەكىلدى حالىقارالىق ۇيىم­­­داردىڭ گرانتتارىنا تاۋەلدى. سول ءۇشىن كوپتەگەن جەكە «اقىل-وي ورتالىق­تا­رىن­دا» ۇيىمنىڭ تەك جەتەكشىسى نە 2-3 مامان عانا جۇمىس ىستەيدى. ونداي ورتالىقتاردىڭ قاتارىنا ا.چەبوتارەۆ­تىڭ «التەرناتيۆا», گ.يلەۋوۆانىڭ «سترا­­­تەگياسىن» جانە باسقالاردى جات­­­قىزۋعا بولادى. بۇدان بولەك, قار­جى كوزىنىڭ ازدىعى مامانداردى تەك بەرىل­­گەن تاپسىرىس اياسىمەن شەكتەيدى.  ولار وزدەرى قىزىققان سالادا تاۋەلسىز زەرتتەۋ جۇرگىزە المايدى نەمەسە تەك ءبىر سالانىڭ حاس مامانى بولا المايدى. قىتاي­تانۋشى تاپسىرىس تۇسسە ەلدەگى ءدىني جاعدايدى دا زەرتتەپ كەتە بەرەدى.  بول­ماسا, اۋعانستان جونىندەگى وتاندىق ماماندار كابۋلعا مۇلدەم بارماي, پۋشتۋ ءتىلىن مەڭگەرمەي, تەك كىتاپ, سايتتارداعى اقپارات ارقىلى زەرتتەۋ جۇر­گىزۋگە ءماجبۇر. ال ولاردىڭ شەت­ەلدىك ارىپتەستەرى اۋعانستانعا عىلىمي ماق­ساتپەن ءجيى باراتىن تۋريستەر دەسەك, ارتىق ەمەس. ياعني, ساراپتامالارعا بيزنەس, بانكتەر, جەكە كومپانيالار, ۇكى­مەت­تىك ەمەس ۇيىمدار دا تاپسىرىس بەرمەي, جاعدايدىڭ وزگەرۋى قيىن.

ساراپتاما. ساراپتاما ساپاسى قازاق­ستان ماماندارى ءۇشىن شەشىلمەگەن ماسەلە. نەگە؟ سەبەپ كوپ. بىرىنشىدەن, ساراپتامانىڭ وتاندىق ادىستەمەسى, ستاندارتى قابىلدانباعان. ءار ساراپشى شاما-شارقى كەلگەنشە جازادى. ولاردىڭ اراسىندا كوبىك ءسوزدى كوپىرتۋدى ۇنا­تاتىندار دا از ەمەس. ويتكەنى قازاق­ستان­نىڭ جوو-لارىندا عىلىمي ەڭبەكتى جازۋ­دى كوبى­نە ۇيرەتپەيدى. ال باتىس ۋنيۆەر­­سي­تەت­­تەرىندە قاتارداعى ستۋدەنت ءار جاز­­عان سوي­لەمى ءۇشىن دالەل كەلتىرۋى كەرەك ەكە­­­نىن بىلەدى. ساپا ماسەلەسى وسىلاي العا شىعادى. 

ەلدەگى ساياساتتانۋشى, الەۋ­مەت­تانۋشىلاردىڭ ساراپتاماسىن السىرەتەتىن كەلەسى ءبىر تۇس – يدەولوگيالىق كومپونەنت. تاعى دا جوعارىداعى ماسەلەمەن بايلانىستى. ۇكىمەتتەن قارجى الاتىن عىلىمي ورتالىقتار ءوز ساراپتاماسىندا الدىمەن مەملەكەتتىك ساياساتتى ماقتايدى, وعان بىرنەشە بەت ارنايدى, سودان كەيىن عانا نەگىزگى ماسەلەگە كوشەدى. بۇل تالاپ كەيدە ستاندارتقا اينالىپ كەتەدى. ماسەلەن, كەزىندە ساياسي جارناما تاقىرىبىندا كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا قورعاعان جاس عالىمعا جوعارى اتتەستاتسيالىق كوميسسيا «جولداۋدان نەگە ءۇزىندى كەلتىرمەيسىڭ؟» دەپ ايىپ تاققان. ال پرەزيدەنت ءوز جولداۋلارىندا الگى تاقىرىپتى قوزعاعانى ەستە ەمەس. 

الايدا سول ساراپتامالار شەشىم قابىلدايتىن ساياسي قىزمەتكەرلەرگە جەتە مە؟ بۇل كۇردەلى سۇراق. سەبەبى كەيبىر ماماندار وزدەرى جازعان ساراپتامانىڭ شەندى ازاماتتاردىڭ كابينەتتەرىندە شاڭ باسىپ جاتاتىنىن ايتادى. بالكىم وسى ءۇشىن قازاقستان ۇكىمەتى كەيبىر ستراتەگيالىق قۇجات­تار­دى دايارلاۋدا تۇراقتى تۇردە شەتەل­دىك عىلىمي, كەڭەس بەرۋشى ورتا­لىق­تارعا جۇگىنەدى؟ الايدا ءوز ساراپشى­لا­رى­مىز شەتەلدىكتەر الەمدىك جاعدايدى جاقسى باقىلاعانىمەن, قازاقستاننىڭ ىشكى پروتسەستەرىنە تەرەڭ ۇڭىلە المايدى دەپ سىنايدى. 

جالپى, ساراپتاما ساپاسىنا كەلگەندە اتاقتى  Heritage foundation ورتالىعىنىڭ ءوز ستاندارتى بار ەكەن. ول بويىنشا كەز كەلگەن ساراپ­تا­ما­لىق ماتەريالدى كونگرەسمەن اقش كونگرەسىنىڭ عيماراتىنان ۆاشينگ­تون­داعى رەيگان اۋەجايىنا دەيىن باراتىن جولدا كولىگىندە وقىپ, تۇسىنە الۋى كەرەك. ول سوندا عانا پايدالى بولادى. ياعني, ساراپتاما بارىنشا قىسقا ءارى نۇسقا جازىلىپ, سوڭىندا قورىتىندىسى مەن كەڭەستەرى قوسىلا بەرىلۋى كەرەك. 

الايدا وتاندىق «اقىل-وي ورتا­لىق­تارى» جازىپ جاتقان ساراپ­تا­ما­لاردىڭ ءبىر ۇلكەن كەمشىلىگى بار. ول – قوعامعا قولجەتىمسىز. تەك تاپ­سىرىس بەرگەن مەكەمەگە جەتكىزىپ وتىرادى. سايتتارىنا جاريالامايدى. مۇنىڭ قوعامنىڭ جالپى دامۋ دەڭگەيىنە ۇلكەن كەسىرى بار. ازاماتتار كوپتەگەن ماڭىزدى ماسەلەلەر بويىنشا ناقتى اقپاراتتان بەيحابار. سوندىقتان سىبىستارعا تەز بەرىلەدى. ماسەلەن, الدىڭعى جىلدارى ەلدە پەدوفيل كوبەيدى, گەپاتيت اۋرۋى ارتتى دەپ ەل دۇرلىكتى. الايدا ستاتيستيكاعا قاراساق, جىلداعى دەڭ­گەي­­دەن كوپ وزگەرىس جوق. تەك سول وقيعا­لار­دى جازاتىن سايتتار, الەۋمەتتىك جەلى جانە باسقا دا اقپارات قۇرالدارى دامىدى. مۇنداي ساراپتامالاردى قاتارداعى ازاماتتاردىڭ وقىپ وتىرۋى نەگە ماڭىزدى؟ مىسالى, بريتانيادا برەكسيت ماسەلەسى كوتەرىل­گەندە, قاراپايىم حالىققا دەيىن ەۋرووداقتان شىعۋ نە قالۋ قانشا ميلليارد فۋنت-ستەرلينگ شىعىن شىعاتىنىن نە پايدا اكەلەتىنىن ءبىلىپ, سونى دالەل رەتىندە ميتينگتەردە, ءوزارا ديسكۋسسيادا ايتىپ ءجۇردى. ياعني, حالىق كوبىرەك اقپاراتتانعان سايىن شىنايى جاعدايدى ءبىلىپ وتىرادى, قاۋەسەتتەرگە بوي الدىرمايدى.  

ايماقتار. وتاندىق «اقىل-وي ورتالىق­تا­رىنىڭ» نەگىزىنەن استانا مەن الماتىدا شوعىرلانۋى سوڭعى كەزدە ۇلكەن ماسەلەگە اينالدى. سەبەبى ايماقتارداعى حالىقتىڭ كوڭىل كۇيى, نارازىلىعى, ىشكى پروبلەمالارى تولىق زەرتتەلەدى دەپ ايتا المايمىز. تەك قانا تاپسىرىس تۇسكەندە رەسپۋبليكا بويىنشا 1200-2000 ادامنىڭ پىكىرى سۇرالادى. ءيا, بۇل الەۋمەتتانۋ ەرەجەسى بويىنشا جەتكىلىكتى. بىراق جامبىل, قاراعاندى, الماتى, تۇركىستان وبلىس­تارىندا كەزىندە بولعان ۇلتارالىق كيكىلجىڭدەر نەمەسە ءىرى ءوندىرىس اياسىندا ءجيى بولاتىن ەڭبەك داۋلارى وڭىرلەردىڭ تەرەڭ زەرتتەلمەگەنىن دالەلدەيدى. 

ونىڭ ءوز سەبەبى بار. ايماقتاردا تۇراقتى ساراپتاما جۇرگىزەتىن عىلى­مي ورتالىقتار جوقتىڭ قاسى. تەك شىمكەنت قالاسىندا قازاقستاننىڭ ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋ­تى­نىڭ فيليالى اشىلعان. قالعاندارى وبلىستىق اكىمدىككە قاراستى اقپا­رات­تىق-تالداۋ ءبولىمى. ولار عىلىمي-­ زەرتتەۋلەردەن بۇرىن ەسەپ جازۋمەن اينالىساتىنى تاعى بار. 

ماماندار. قازاقستاندا تەرەڭ ساراپتاما جۇرگىزە الاتىن ساياساتتانۋشى, الەۋمەتتانۋشى, ەكونوميست ماماندار ساۋساقپەن سانارلىق. ال قوعامدىق دامۋداعى قۇندىلىق, كوزقاراس وزگەرىستەرىن ءدال باسىپ, جازا التىن فيلوسوف ءتىپتى كەم. بۇگىنگى قازاقستانعا سول ماماندار اۋاداي قاجەت ەكەنىن ۇكىمەتتىڭ وتستاۆكاسى كورسەتتى. سەبەبى قوعامدا تەك ەكونوميكالىق, قارجى پروبلەماسى عانا ەمەس, ادامنىڭ بيلىككە, وزگەلەرگە, كەلەشەككە سەنىمى دە ۇلكەن ماسەلەگە اينالدى. 

ءبىرشاما سالادا كاسىبي تۇلعالار جەتكىلىكسىز. ماسەلەن, قىتايتانۋشى دەپ تەك ك.سىروەجكيندى عانا اتايمىز. ءادىل كاۋكەنوۆ تە بار. كون­فليك­تولوگيادا گ.ناسيموۆانىڭ عانا ەسىمى ايتىلادى. ۋربانيستيكا, دەموگرافيا, اسكەري-ساياسي عىلىمدا مويىندالعان مامان كورىنبەيدى. ال ولار قازىر قازاقستان ءۇشىن وتە قاجەت. ءتىپتى, جاستار جىلىندا جاستار ماسەلەسىن تۇراقتى تۇردە 10 جىلداي زەرتتەگەن مامان سيرەك. ءيا, تالعات قاليەۆ باسقاراتىن «جاستار» عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعى جۇمىس ىستەيدى. بىراق نەگە ەكەن بەلگىسىز, جاستار ساياساتىن باقىلاۋ, دامىتۋ جونىندەگى كەڭەستەرگە عالىم, ساراپشىلاردى ەمەس, بلوگەر, ۆاينەر, تەلەجۇرگىزۋشىلەردى شاقىرا باستادى. بالكىم بۇل سول سالا مامانىنىڭ ازدىعىن كورسەتەتىن شىعار.

جالپى, الەمدىك پراكتيكادا «اقىل-وي ورتالىق­تارىنان» شىق­قان ما­مان­دار پرەزيدەنتتەرگە سەنىمدى سەرىك, قاجەت كەڭەسشى بولا بىلگەن. كەيدە سايا­سي وزگەرىستەرگە ىقپال ەتكەن. ماسە­لەن, م.گورباچەۆ پەن ر.رەيگاننىڭ  رەيكياۆيكتە 1986 جىلعى كەزدەسۋىن ۇيىمداستىرۋدا اكادەميك گ.ارباتوۆ جانە ونىڭ اقش جانە كانادا ينستيتۋتىنىڭ ءرولى جوعارى بولعان. ال كوندوليزا رايس ساياساتتانۋ عىلى­­مىنان شىعىپ,  اقش-تىڭ مەم­لەكەتتىك حاتشىسى دەڭگەيىنە كوتە­رىل­گەن بىردەن-ءبىر ساراپشى. ول شىعىس ەۋروپا, كسرو سالاسىنا ماماندانعان. قازاق­ستاندا دا مۇنداي مىسال بار. پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنە قاراستى زەرتتەۋ ورتالىقتارىندا ىستەپ, جوعارى ساياسي قىزمەتكە تاعايىن­دال­عان ازامات رەتىندە مارات ءتاجين, ماۋلەن اشىم­باەۆ­تى ايتۋعا بولادى. 

زەرتتەۋ ايماعى. قازاقستاندا ساياسي زەرتتەۋلەردىڭ ءدۇمپۋى 2000 جىلداردىڭ باسىنا كەلدى. ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك, ساياسي ترانزيت, ورتالىق ازيا, اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىك ءجيى سارالانعان تاقىرىپ بولدى. بىراق ناقتى ءبىر سالاعا ماماندانعان ينس­تيتۋتتار كەم ەدى. العاشقىلارى جابىلىپ قالدى. بۇگىن جوق. سوندىقتان قازىر رەسەيتانۋ, قىتايتانۋ, ورتالىق- ازياتانۋ, تاياۋ شىعىستى زەرتتەۋ عىلىمي ورتالىقتارىنىڭ قاجەتتىلىگى كورىنىپ تۇر. بۇل قازاقستاندا كوپتەن بەرى ايتىلىپ كەلە جاتقان ماسەلە. بىراق ءالى قولعا الىنبادى. باسقانى ايتپاي, كورشى قىرعىز ەلى, وزبەكستانداعى پروتسەستەردەن قوعام, كەيدە ساياساتتانۋشىلار دا بەيحابار, الايدا الىستاعى ۆەنەسۋەلانىڭ بۇگە-شۇگەسىنە دەيىن ءبىلىپ وتىر.  كەيبىر دەرەكتەردە قىتايدا ورتالىق ازيا مەن قازاقستاندى زەرتتەيتىن 40-قا جۋىق ينستيتۋت بار دەپ جازادى. ياعني, كورشىلەردى, سىرتقى ساياساتىمىزداعى ماڭىزدى ەلدەردى تولىق زەرتتەۋ قازاقستان ءۇشىن ماڭىزدى بولىپ تۇر. 

ءسوز سوڭىندا. قازاقستان «اقىل-وي  ورتالىقتارىنىڭ» ساپاسى جاعىنان قۋ شوپپەن اۋىز سۇرتپەيدى. ماسەلەن, جىل سايىن الەمنىڭ ۇزدىك زەرتتەۋ ورتا­لىقتارىن انىقتايتىن  Global Go To Think Tank Index Report ەسە­بىن­دە قازاقستاننىڭ ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى 2018 جىلى 140-ورىنعا جايعاستى (اقش-تى ەسەپ­تەمەگەندە). ورتالىق ازيادا 2-ءشى ەكەن. جالپى, بۇل ماسەلە جاس ساراپ­شى­لاردى (اناليتيك) دايارلايتىن جاڭا مەكتەپ قاجەت ەكەندىگىن كورسەتتى. وعان قوسا, قازىر الەۋمەتتىك زەرتتەۋلەردى جىلدام جۇرگىزۋگە, ونى تالداۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن بىرنەشە كومپيۋتەرلىك باعدارلامالار شىقتى. ال وتاندىق «اقىل-وي ورتالىقتارىنىڭ» كەلە­شەك­تەگى دامۋى اشىق نارىققا شىعىپ, وزگە­لەرمەن باسەكەلەسۋىندە ەكەنىن ۋاقىت دالەلدەپ جاتىر. ەگەر ولار ۇنەمى ۇكىمەتكە قول جايسا, وندا ساراپ­تا­ما ساپاسى دا, دامۋ باعىتى دا, ماماندار قۇرامى دا ىلگەرىلەي قويماس. ويتكەنى ساراپتاما نارىعىنا ولجاس قۇدايبەرگەنوۆ, دارمەن سادۋاقاسوۆ باسقا­راتىن ستراتەگيالىق باستاما­لار ورتا­لىعى, Dasco Consulting Group سياقتى جاڭا فورماتتاعى ۇيىم­دار كەلدى. الايدا ءالى دە بولسا قازاق­ستان­­داعى كونسالتينگ, ساراپتاما, سترا­تەگيالىق قۇجاتتاردى دايارلاۋ, اۋديت سالاسىنداعى ۇلتتىق كومپانيا­لار, ۇكىمەت بولەتىن ۇلكەن قاراجات وتان­دىق ورتالىقتارعا ەمەس, Big 4 قۇرا­مى­نا كىرەتىن   Deloitte, PwC, Ernst & Young, KPMG-نىڭ ەلىمىزدەگى فيليالدا­رىنا كەتىپ جاتقانى بەلگىلى. بۇل دا قازاقستانداعى ساراپتاما ىسىنە كەرى اسەر ەتەتىن ءبىر فاكتور. ەگەر سول قاراجات وتاندىق «اقىل-وي ورتالىقتارىنا» جۇمسالسا, زەرتتەۋ ساپاسى دا وزگەرەر مە ەدى؟!  

نۇرمۇحامەد بايعارا,

«Egemen Qazagstan»