جاھاندىق قارجى يمپەرياسىنىڭ كۇيرەۋى

شىندىعىندا دا بۇلاي دەۋگە تولىق نەگىز بار. ويتكەنى بىرىنشىدەن, ۋيليام كوحان 17 جىل بويى ۇزدىكسىز Wall Street بانكتەرىندە, ونىڭ ىشىندە التى جىل Lazard Freres & Co. ينۆەستيتسيالىق بانكىندە قىزمەت اتقارعان. دەمەك, ول – اتالمىش قارجى ينستيتۋتتارىنىڭ ەسىگىنەن كىرىپ, تەسىگىنەن شىققان ءارى ولاردىڭ بۇگە-شىگەسىن بەس ساۋساقتاي بىلەتىن قارجى سالاسىنىڭ كاسىبي مامانى.

ماسەلەن, اۆتور كەلتىرگەن شىنايى دەرەك­تەر­دىڭ ءبىر پاراسى تومەندەگىدەي: Wall Street ين­ۆەستيتسيالىق بانكتەرى جىل سايىن تريلليونداعان دوللاردى اينالىمعا جىبەرەتىندىكتەن, ميللياردتاپ پايدا تابادى جانە ولار وزدەرىنىڭ بيىك لاۋازىمدى قىزمەتكەرلەرىنە دە ميلليونداپ جالاقى تولەيدى. سولاي بولا تۇرعانمەن, ۋولل-ستريتتەگى وزگە الپاۋىت بانكتەرمەن سالىستىرعاندا Lazard Freres & Co. بانكىنىڭ ولاردان وق بويى وزىق تۇراتىندىعىن اۆتور ەرەكشە اتايدى. سەبەبى بۇل بانك ءوز كاسىبىنە قاجەت قۇرالدار تاڭداۋعا كەلگەندە الدىنا جان سالمايدى, وعان قوسا ونىڭ باسشىلارى قارجىلىق بيزنەستە ەڭ الدىمەن مۇقيات ساقتىق پەن قۇپيالىققا جانە نازىك ستراتەگياعا ەرەكشە باسىمدىق بەرەدى. 

ايتسا ايتقانداي-اق, كىتاپتىڭ « ۇلى تۇل­عالار» دەپ اتالاتىن بەتاشار تاراۋىندا ۋيليام كوحان بىلاي دەيدى: ء«جۇز ەلۋ جەتى جىل ىشىندە ايتۋلى ۋولل-ستريتتەگى Goldman Sachs, Morgan Stanley جانە Merril Lynch سەكىلدى اتاقتارىنان ات ۇركەتىن بانكتەردىڭ اراسىندا Lazard Freres & Co. ابىرويى ەرەكشە اسقاق. ويتكەنى باسقالارداي ەمەس, بۇل بانك ءوز باسەكەلەستەرىمەن قارجى كاپيتالىنىڭ مولدىعىمەن ەمەس, كەرىسىنشە, ينتەللەكتۋالدىق كاپيتالىنىڭ باسىمدىعىمەن جانە تەك ماڭدايتەرمەن عانا كەلەتىن ءارى ەشكىمگە ۇقسامايتىن وزىندىك قۇپيا سيپاتىمەن, سونداي-اق تاۋەلسىز دە دەربەس ەركىندىگىمەن باسكە تۇسەدى. توق ەتەرىن ايتقاندا, اتالمىش بانكتىڭ ستراتەگياسى ءوز كليەنتتەرىنە ۇلى تۇلعالاردىڭ, ياعني الەمدە تەڭدەسى جوق تاجىريبە جيناقتاعان ينۆەستيتسيالىق بانكيرلەر شوعىرىنىڭ باعا جەتپەس اقىل-كەڭەستەرىن ۇسىنادى. دەمەك, ەشبىر كاپيتال شىعىنداماي-اق, دارۆينشە ايتقاندا, كليەنتتەرىن جاسامپاز يدەيالارمەن عانا سۋسىنداتىپ, ءوزى شەكسىز بايلىققا كەنەلەدى».

سوسىن, « ۇلى تۇلعالاردىڭ» قۇپيا سىرى مەن بىلىكتىلىگى اتالمىش بانككە وراسان زور قارجى كەلتىرۋمەن قاتار ونىڭ الەۋمەتتىك باعاسىنىڭ دا قوسا بيىكتەپ, مەملەكەتتىك بيلىك بۇتاقتارىنا تيگىزەتىن ساياسي ىقپالىنىڭ دا قوسا ارتۋىنا زور مۇمكىندىك تۋعىزادى. 

سودان دا بولار, تۋىندىنىڭ اۆتورى – ۋيلليام كوحان ەڭ الدىمەن وسى بانكتىڭ نەگىزىن قالاعان اعايىندى الەكساندر (Alexandre), لازار (Lazare), جانە سايمان (Simon) لازاردتاردىڭ سىڭىرگەن باعا جەتپەس ىسكەرلىك ەڭبەكتەرى تۋرالى جان-جاقتى توقتالا كەلىپ, اسىرەسە 1960 – 1990 جىلدار ارالىعىندا Lazard Freres & Co. بانكىندە ۇزدىكسىز 30 جىل قىزمەت اتقارعان جانە سول بانكتىڭ ابىروي-اتاعىن اۋەلەتكەن امەريكالىق قارجىگەر Felix George Rohatyn تۋرالى ەرەكشە پىكىر بىلدىرەدى: «لازاردتىڭ « ۇلى تۇلعالارىنىڭ» اراسىندا فەليكس دجوردج روحاتيننەن اساتىن وزگە تۇلعا جوق. ويتكەنى فەليكس روحاتين – الەمنىڭ ەڭ ابىرويلى ينۆەستيتسيالىق بانكيرى. ول ول ما, 1970 جىلداردىڭ باسىندا فەليكس روحاتين الدىمەن ۋولل-ءستريتتى, ودان سوڭ نيۋ يورك سيتي سىندى ىرگەلى بانكتەردىڭ باسىنا تونگەن قارا بۇلتتى سەيىلتىپ, قارجى داعدارىسىنان امان الىپ قالعان بولاتىن. سوسىن, حح عاسىردىڭ سوڭعى وتىز جىلىندا فەليكس روحاتين Lazard Freres & Co. بانكىنىڭ بەيرەسمي توراعاسى بولدى دەۋگە دە تولىق نەگىز بار, ويتكەنى ول الگى بانكتى ۋولل-ءستريتتىڭ اتى اڭىزعا اينالعان, ەڭ ابىرويلى ءارى تىلسىم سىرى مول ينۆەستيتسيالىق ارىپتەستىك ينستيتۋتىنا اينالدىرعان-دى».

ايتسا ايتقانداي-اق, كەزىندە Lazard Freres & Co. بانكىنىڭ نيۋ يورك, لوندون جانە پاريج قالالارىنداعى باس كەڭسەلەرىنەن بولەك قوس امەريكا, ازيا جانە اۋستراليا قۇرلىقتارىندا, ودان دا دالىرەك ايتقاندا, باس-اياعى 27 ەلدىڭ 43 قالاسىندا ورنالاسقان فيليالدارى قىزمەت كورسەتىپ كەلگەن. دەمەك, بۇل بانك جۇيەسى كۇللى الەمدى وراپ العان ەدى دەۋگە دە تولىق نەگىز بار. ولاردىڭ نەگىزگى قىزمەتى جىلجيتىن جانە جىلجىمايتىن م ۇلىكتەردى باسقارۋ, ستراتەگيالىق, ينۆەستيتسيالىق جانە قارجىلىق ماسەلەلەر بويىنشا ىرگەلى ترانسۇلتتىق كورپوراتسيالار مەن ساقتاندىرۋ كومپانيالارىنا, زەينەتاقى قورلارىنا, جەكە جانە ساياسي تۇلعالارعا, سونداي-اق الەمدەگى مىڭداعان وزگە بانك جۇيەلەرىنە اۋاداي قاجەت اقىل-كەڭەس بەرىپ, ميللياردتاپ پايدا تاپقان بولاتىن. الايدا 1980 جىلداردىڭ ورتاسىنا قاراي الپاۋىت بانكتىڭ ءىس باسقارۋ جۇيەسىندە كۇللى كاپيتاليستىك ەكونوميكا مەن قارجى سالاسىنا ءتان تەڭسىزدىك سىزاتىنىڭ ناقتى بەلگىلەرى بايقالا باستايدى. بۇل ورايدا كەزىندە بىزدەر ساراپتاما جاساپ, «ەگەمەن قازاقستاندا» باسىلعان نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى – اسا تالانتتى ينۆەستيتسيالىق بانكير – دجوزەف ستيگليتستىڭ «تەڭسىزدىكتىڭ قۇنى» (Joseph Stiglitz: «The price of Inequality») اتتى زاماناۋي مونوگرافياسىندا كەلتىرىلگەن شىنايى دەرەككوزدەردى ەسكە تۇسىرەدى. ويتكەنى دجوزەف ستيگليتس تە ۋولل-ستريت ينۆەستيتسيالىق بانكتەرىنىڭ باسىنداعى باي-باقۋاتتى بانكيرلەر مەن قاراپايىم قىزمەتكەرلەرگە تولەنەتىن جالاقىلاردىڭ اراسىنداعى ايىرماشىلىقتىڭ مۇلدە تەڭگەرىمسىز, ياعني جەر مەن كوكتەي ەكەنىنە وقىرمان نازارىن اۋدارادى. سونداي-اق كاپيتاليستىك قوعامدا باي-باقۋاتتىلاردىڭ جالپى حالىق سانىنىڭ ءبىر پايىزعا جەتەر-جەتپەس قانا بولىگىن قۇرايتىنىن, ورتا تاپتىڭ ۇلەسى بار بولعانى 9 پايىزدى, ال كەدەي-كەپشىكتەردىڭ مولشەرى الدىڭعىلاردان ون ەسە, ياعني 90 پايىزعا تەڭەلەتىنىن قاداپ ايتقان بولاتىن. 

مىنە, ءدال سول دجوزەف ستيليتس ءدوپ باسىپ, ايقارا اشىپ كورسەتكەندەي, ۋيليام كوحان دا سول شىندىققا كوز جەتكىزىپ, كاپيتاليستىك جۇيەگە ءتان الگىندەي تەڭسىزدىكتىڭ ءتۇپتىڭ تۇبىندە سول جۇيەنىڭ وزىنە قولبايلاۋ بولاتىنىن جانە ونىڭ تىكەلەي سالدارى لازارد بانكىنىڭ « ۇلى تۇلعالارىنىڭ» ۇزاق جىلدار بويى مىزعىماس قامالداي ەتىپ, ءوز قولدارىمەن تۇرعىزعان قارجى يمپەرياسىنا دا سىزات ءتۇسىرىپ, ونىڭ السىرەۋىنە تىكەلەي ىقپال ەتە باستاعانىن ايقىن سۋرەتتەيدى.

تۋىندى اۆتورىنىڭ تەرەڭ زەرتتەۋلەرىنەن لازارد قارجى يمپەرياسىنىڭ نەگىزىن شاي­قالت­قان وزگە دە وبەكتيۆتى سەبەپتەردى بايقاۋ قيىن ەمەس. ولار مىناعان سايادى: لازارد بيزنە­سى نەعۇرلىم قارقىندى دامىپ, كوز ىلەسپەس جىل­دام­دىقپەن شارىقتاپ, باسقالاردى ارتقا تاستاپ, ءوز اكتسيونەرلەرىن شەكسىز بايلىققا كەنەلتكەن تۇستا الگى بايلىقتىڭ بۋى بيزنەس باسىنداعىلاردى بوساڭسىتىپ جىبەرگەن. ونىڭ سالدارى, ءتىپتى, رەتسەسسياعا دا جول اشقان. بۇل بىرىنشىدەن.

ەكىنشىدەن, ءدال وسى كەزدەردە بەرەكەسى كەتكەن بانكتى قايتا قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن لازاردىڭ ءىس باسىنداعى اكتسيونەرلەر كوميتەتى جانتالاسىپ, ءجيى-ءجيى باس قوسىپ, جىبەرىلگەن قاتەلىكتەردى ۇزاق-سونار تالقىعا سالىپ, كىنالىلەردى ىزدەي باستاعان. الدىمەن كوميتەتتىڭ تومەندەۋ جالاقى الاتىن مۇشەلەرى الگى بانكتىڭ كوش باسىنداعى ات توبەلىندەي عانا توپتىڭ تىم ۇلكەن جالاقى الاتىندىعىنا ءشۇيىلىپ, كوزدەرىن الارتقان. ءوز كەزەگىندە بۇل ايقاس جەكە مۇددە جانجالدارىنا ۇلاسىپ, بانك جۇيەسىندە ۇلكەن الاۋىزدىق ەتەك العان.

ۇشىنشىدەن, ءدال الگىندەي جاعدايدا ۋولل-ستريت قارجى نارىعىنداعى لازاردپەن باقتالاس Goldman Sachs, Morgan Stanley, Merrill Lynch جانە Salomon Brothers cەكىلدى الپاۋىت بانكتەر دە قاراپ جاتپاعان. ولار ابدەن السىرەپ, بۇرىنعى قاۋقارىنان ايىرىلعان جانە سوندىقتان دا بىرەگەي مونوپوليست بولۋدان قالعان لازاردتىڭ الدىن وراپ, بۇرىن لازارد قانا جەكە-دارا يەلىك ەتىپ كەلگەن ينتەللەكتۋالدىق باسىمدىقتاردى ءىلىپ اكەتىپ, لازارد ىستەگەن كۇللى بيزنەستى دوڭگەلەتىپ اكەتكەن. ال لازارد باسشىلىعى بولسا, امالى تاۋسىلىپ, جىلارمان دا دارمەنسىز كۇيدە قالعان.

ساراپتامانى قورىتا كەلە, اقش-تىڭ New York Times, Chicago Tribune, Financial Times, Economist جانە Wall Street Journal سەكىلدى كۇللى الەمگە ايگىلى باسىلىمداردىڭ ماداعى مەن ماراپاتىنا يە بولعان ۋيلليام كوحاننىڭ تۇبەگەيلى زەرتتەۋلەرى الەمدىك كاپيتاليستىك جانە باسەكەلەستىك نارىقتا, قانداي دا بيزنەس بولماسىن, ماڭگى مونوپوليست بولىپ قالا المايتىنىن جانە مىڭ اسقانعا ءبىر توسقاننىڭ ءار كەزدە دايىن تۇراتىنىن, ياعني ينتەللەكتۋالدىق كۇشتىڭ ەشقاشان اتاسىن تانىمايتىنىن تولىق دالەلدەيدى.

ءادىل احمەتوۆ,

قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى