رەليكتى قاراعاي

اۋدان جايىنداعى دەرەكتەردە ەرتىس وزەنىن جاعالاي جايقالعان مۇنداعى قاراعايلار بەس تىزبەك قۇراپ وسكەندىكتەن اۋدانعا بەس­­­قاراعاي اتاۋى بەرىلگەندىگى اي­تى­لادى. «سەمەي ورمانى» تا­بيعي رەزەرۆاتىنا قاراستى ورمان­نىڭ 60 پايىزىنىڭ وسى اۋدان اۋما­­عىندا ورنالاسقانى بەلگىلى. «جۇرگەن سوڭ كۇندە كورىپ باۋىرىندا, تاۋلاردىڭ بيىكتىگى باي­­قالمايدى» دەگەندەي, وبلىسىمىزدا بەسقاراعاي اۋدانىنىڭ بارلىعىن بىلگەنىمىزبەن بۇل ءوڭىر­دىڭ ەشكىمگە ۇقسامايتىن وسىنداي وزگەشەلىكتەرگە يە ەكەندىگىن باي­قاماپپىز. دۇرىسى, ءمان بەر­مەپپىز. وسى جولى جۇمىس ساپارىمەن بارعاندا بۇعان كوز جە­ت­كىزىپ, وزىمىزگە جاڭالىق اش­قانداي بولدىق. 

«ۇسىگەن ءسابىز» نەمەسە بۇرشىك تەرۋ پروتسەسى قالاي جۇرەدى؟

بەسقاراعاي, كاتونقاراعاي نەمەسە مارقاكولگە قاراي بەت الساڭىز, جولدىڭ قوس قاپتالىنان نەمەسە تاۋ بوكتەرىنەن, جوتا بەت­كەيلەرىنەن سۇلۋ قاراعايلاردى كورەر ەدىڭىز. ءتىپتى كوزىڭىزدى الا الماي, كولىك تەرەزەسىنەن قايتا-قايتا قاراي بەرەرىڭىز انىق. اسىق­پاي جۇرسەڭىز, از-كەم ايالداپ, سۋرەتكە تۇسەتىنىڭىزگە دە كۇ­­ما­­نىمىز جوق. الايدا سول ءسىز تام­سانىپ كەلە جاتقان قارا­عاي­­لاردىڭ كەيبىرىنە 200, كەي­بى­رىنە 100 جىل بولعانىن ويلاپ كور­دىڭىز بە؟ ءسىز سۋرەتكە تۇس­كەن قاراعايدىڭ ءبىر جىلدا قان­شا سانتيمەترگە وسەتىنىن ءتىپ­تى دە ويعا الماعانىڭىزعا ءباس تى­گەر ەدىك. حوش, ماسەلە وندا ەمەس. ءبىز جۇرت ءبىر كۇندە ءوسىپ شىق­­قان­­داي قىزىعا تاماشالايتىن قا­را­عايلاردىڭ قالاي, قانداي ەڭبەكپەن وسىرىلەتىنىن «سەمەي ورمانى» تابيعي رەزەرۆاتىنا قاراستى كانونەركا فيليالىنىڭ تۇقىمباعىنىڭ جۇمىسىمەن تا­نىس­قاندا بىلدىك. 

تۇقىمباقتاعى جۇمىس كۇزدە, ناقتىراق ايتساق, قازان ايىندا قاراعايدىڭ بۇرشىگىن جيناۋدان باستالادى ەكەن. بۇرشىك دەگەنىمىز – ءىشى تولعان قاراعايدىڭ تۇقىمى. بۇرشىكتىڭ قاۋاشاعىنداعى تۇ­قىم ءتيىننىڭ دە سۇيىكتى اسى. تە­رىل­گەن بۇرشىك ءبىر قاراعاندا ۇسى­گەن سابىزگە ۇقسايدى ەكەن. ءوزىم قويمادان العاش رەت كورىپ, تاڭ­عال­دىم, بۇعان دەيىن بۇرشىك دەپ ويلاپ جۇرگەنىم ورمان ىشىن­دەگى ءپىسىپ, شاشىلىپ قالعانى ەكەن. قىسقاسى, تۇقىمباقتا قازان-قاراشا ايلارىندا بۇرشىك تەرۋ جۇمىسى قارقىن الىپ, جەل­توقساندا بۇرشىكتى كەپتىرۋ پرو­تسەسى باستالاتىن كورىنەدى. ۇسى­گەن ءسابىز سەكىلدى بۇرشىگىڭىز جاق­سىلاپ كەپتىرگەننەن كەيىن بارىپ قانا اشىلادى ەكەن. كەپتىرۋ ۋاقى­تى – 40 ساعات. «50-60 گرادۋس ىستىق تەمپەراتۋرادا كەپتىرەمىز. بۇرشىك اشىلعاندا ىشىنەن ۇرىق شىعادى. بيىل ءبىز 11 توننا بۇر­شىك تەردىك. ءار فيليالدىڭ جوسپارى ءارتۇرلى. اۋەلى وزىمىزدىكىن, ودان كەيىن باسقا فيليالداردان تۇس­كەن بۇرشىكتەردى كەپتىرەمىز», دەيدى تۇقىمباق باستىعى سىرىم ەلەمەس.

كەپتىرىلگەن بۇرشىك ءارى قاراي سۇرىپتاۋعا جىبەرىلىپ, ساپالى تۇقىم ىرىكتەلگەننەن كەيىن ارنايى تەحنيكا كومەگىمەن كىشكەنە ىدىس­قا (وزدەرى كاسسەتا دەپ اتايدى) ءبىر-ءبىر داننەن جەكە-جەكە سالى­نا­دى ەكەن. سالىنعانعا دەيىنگى تو­پى­راققا سۋ قۇيۋ, تىڭايتقىش قوسۋ دەگەن پروتسەستەرى ءوز الدى­نا بو­­لەك اڭگىمە. كاسسەتاعا سا­لىن­عان تۇقىم ودان كەيىن ءۇش جى­لى­جايعا (ارقايسىسىنا 550 مىڭ دا­نادان) جىبەرىلىپ, بۇل جەردە ناۋ­رىز ايىنان مامىر ايىنا دەيىن كۇتىمگە الىنىپ, مامىردا قار ەرىپ, كۇن جىلىنعاندا دا­­لا­­دا­عى شىنىقتىرۋ الاڭىنا شى­­عا­­رىلادى. ءيا, دەنە شىنىق­تىرۋ ءپا­نى دەگەن سەكىلدى كىشكەنە قارا­عاي­لار دا «دەنەسىن» شىنىق­تى­رادى.

«شىنىقتىرۋ الاڭى نە ءۇشىن كەرەك؟ كىشكەنە قىلتاناق قارا­عايلاردى كۇنگە, سۋىققا شى­نىق­تىرۋ, بويلارىن ۇيرەتۋ ءۇشىن قا­جەت. ءۇش جىلىجاي بوساعاننان كەيىن تاعى دا قاراعاي كوشەتتەرىن اكە­لەمىز. شىنىقتىرۋ الاڭىندا كوشەتتەر كۇزگە دەيىن تۇرادى. سەنەسىز بە, سەنبەيسىز بە, وسى ۋا­قىت ىشىندە, ياعني التى اي مول­شەرىندە قاراعاي بار بولعانى 7-15 سانتيمەترگە وسەدى. قارا­عايدى وتىرعىزۋ, بەكىتىلگەن جوس­پارعا سايكەس جان-جاققا تاراتۋ جۇمىستارى كۇزدە باستالادى. قا­راعايدى كوكتەمدە دە ەگىپ جاتادى. ءوزىم كۇزدە وتىرعىزعاندى قو­لاي كورەمىن. ويتكەنى  قىس بويى جاۋعان قار كوكتەمدە ەرىپ, سۋ تامىرلارعا بارادى. كوكتەمدە ەكسە, ماۋسىم, شىلدەدە كۇن ىستىق بول­سا, جاس كوشەتتەر سولىپ قالۋى مۇم­كىن»,  دەيدى تابيعات جاناشىرى. 

كوشەتتەردى شاپشاڭ ءوسىرۋ – شۆەد تەحنولوگياسى

قاراعايدى كۇزدە وتىرعىزۋ, كوشەتتەردى وسىلاي كۇتىپ-باپتاۋ شۆەد تەحنولوگياسى كورىنەدى. قا­زىر جارتى جىلدا ءوسىپ شىعاتىن 15 سانتيمەترلىك قاراعاي بۇرىن تابيعي جاعدايدا, دالادا ەكى جىل بويى وسىرىلگەن ەكەن. تۇقىمباقتا اۋەلى جىلىجايدا, سوسىن شى­نىق­­تىرۋ الاڭىندا وسىرىلگەن قا­راعاي كوشەتتەرىن ساقتايتىن توڭازىتقىشى بار ۇلكەن قويما جۇمىس ىستەيدى. سىرىم مۇرات ۇلى ءبىزدى سونداي قويمانىڭ بىرىنە كىرگىزىپ, ەلباسىنىڭ تىكەلەي باس­تاماسىمەن قۇرىلعان, بۇگىندە جاي­قالعان ورمانعا اينالعان اس­تانا ماڭىنداعى جاسىل بەلدەۋگە كوكتەم تۋا جىبەرىلەتىن 50 مىڭ دانا قاراعاي كوشەتتەرىن كورسەتتى. تۇ­قىمباق قىزمەتكەرلەرى ەلوردا ىرگەسىندەگى ورمان القابىنا بۇعان دەيىن دە 50-100 مىڭ دانادان كىشكەنە قاراعاي كوشەتتەرىن بىرنەشە مارتە جىبەرگەن ەكەن. ورمان القابى دەگەننەن شىعادى, مەملەكەت باسشىسى استانادا وت­كەن جاستار جىلىنىڭ اشى­لۋ سالتاناتىندا: «ەل تəۋەلسىزدىگىنىڭ 30 جىلدىعىنا قاراي «جاسىل ەل» قوزعالىسىنىڭ بازاسىندا «جاسىل قالا – جاسىل اۋىل» جال­پى­ۇلتتىق جوباسىن ىسكە قوسۋ قاجەت. 20 جىلدا استانانىڭ اينالاسىندا قولمەن وتىرعىزىلعان ورمان پايدا بولدى. بۇل – 80 مىڭ گەكتار جاسىل ەكپەلەر, سو­نىڭ نəتيجەسىندە قالانىڭ ءىشى ەكولوگيالىق جاعىنان تازارا ءتۇس­تى. استانانىڭ ۇلگىسى بويىنشا بۇكىل وڭىردەگى ەلدى مەكەندەردىڭ جاسىل ەكوجۇيەسىن دامىتۋ­ قا­جەت» دەگەن ەدى. ء«بىزدىڭ وبلىس­تا­عى اۋدانداردىڭ بارلىعى بەس­قاراعاي, كاتونقاراعاي, مارقاكول سەكىلدى اعاشقا باي ەمەس. ەگەر اباي, تارباعاتاي, اياگوز اۋداندارى اعاش وتىرعىزۋ جاعىنان كومەك سۇراسا, جاردەمدەسۋگە دايىنسىزدار ما؟» دەپ سۇرادىق تۇقىمباق باسشىسىنان. جوعارىدا اتالعان اۋدانداردا, ونداعى اۋىلداردا ورمان القاپتارىنىڭ سيرەك­ ەكەندىگى جەرگىلىكتى جۇرتقا بەلگىلى. «بەسقاراعايدىڭ قاراعايى بۇل اۋدان­­داردى جەرسىنە قويا ما ەكەن؟! اۋەلى جەردى زەرتتەۋ كەرەك. ءبىز تەك قاراعاي كوشەتتەرىن وسىرۋ­مەن شۇ­عىلدانامىز. اعاش ەگۋمەن اينالىساتىن ارنايى مەكەمەلەر بار. سولاردىڭ كومەگىنە جۇگىنۋ كەرەك شىعار», دەدى س.ەلەمەس.

قاراعاي قانشا جىل ءومىر سۇرەدى؟

بەسقاراعاي اۋدانىنداعى بۇل تۇقىمباق جىل سايىن 3 ميلليون دانا قاراعاي كوشەتتەرىن ءوسىرىپ, شىعارادى ەكەن. وسىرىلگەن كو­­شەتتەر ورتەنگەن جەرلەرگە, كارى اعاشتاردىڭ ورنىنا, ەلىمىزدەگى ورمان شارۋاشىلىعى فيليالدارىنا جىبەرىلەتىن كورىنەدى. سى­رىم مۇرات ۇلىنىڭ ايتۋىنشا, قازىرگى تاڭدا «سەمەي ورمانى» رەزەرۆاتىنا 135 مىڭ گەكتارعا, كانونەركا فيليالىنا قاراستى تۇ­قىمباققا 1 مىڭ گەكتار جەرگە اعاش وتىرعىزۋ قاجەت.

2016 جىلى بۇۇ باعدار­لا­­­ماسى اياسىندا اشىلعان تۇ­قىم­باقتا بۇگىندە 35 ادام قىسى-جازى تۇ­راق­تى تۇردە ەڭبەك ەتەدى. ال جاز كەزىندە 50-گە جۋىق كىسىنى ۋاقىت­شا جۇمىسقا الادى. الايدا, ورتالىق ازيا­داعى جالعىز تۇقىمباق قىز­مەت­كەرلەرىن تولعاندىرعان ماسە­لەلەر دە جوق ەمەس. «بىزدەگى ءبىر ما­سەلە – جالاقىنىڭ ازدىعى. جاز­دا كۇن ىستىقتا ەڭبەكتەپ, ءشوپ ج ۇلىپ, كۇتىپ-باپتاۋ وڭاي ما؟ قىزمەتكەرلەردىڭ الا­­تىن­ جا­ل­اقى­سى 40 پەن 60 مىڭ­نىڭ­ ارا­لىعىندا. ولاردىڭ جال­اقى­لارىن 100 مىڭ تەڭگەدەن اسىر­سا جاقسى بولار ەدى», دەيدى تۇ­­قىم­باق باسشىسى. 

سىرت كوزگە سۇلۋ كورىنگەنىمەن قاراعايدىڭ وتە باياۋ وسەتىنىن ەلدىڭ ءبىرى بىلسە, ءبىرى بىلمەۋى مۇم­كىن. جاي اعاشتار جىلىنا 1-1 جا­رىم, ءتىپتى 2 مەترگە دەيىن وسسە, قاراعاي سۋى مول, جەرى قۇنارلى بولعاننىڭ وزىندە ءارى كەتسە 50 سانتيمەتر قوسادى. «نەگە باياۋ وسەدى دەيسىز بە؟ تابيعات سولاي جاراتقان. ناعىز جەتىلدى, ءوستى, ءپىستى دەگەن قاراعايعا جوق دەگەندە 80 جىل كەرەك. مىنا ءبىز ءوسىرىپ جاتقان كىشكەنە قاراعايلاردى ءبىز دە, ءبىزدىڭ بالامىز دا كورمەيدى. 80-90 جىلدان كەيىن عانا 20 مەتر­دەن اسادى. ەڭ بيىك قاراعاي – 30 مەترگە, قالىڭدىعى 1 مەترگە دەيىن بارادى. كەيبىر قاراعايلار 200 جىل ءومىر سۇرەدى. بەسقاراعايدىڭ رەليك­تى قاراعايلى ورمانى ەلى­مىز­دىڭ ەشبىر ايماقتارىنا ۇق­سا­مايدى. مۇنداي ورمان الەم­دە تەك كانادادا عانا بار.­ وسى­ قۇندىلىعىمىزدى, وسى­­­ بايلى­عىمىزدى كوزدىڭ قاراشى­عىن­داي ساقتاۋىمىز كەرەك», دەيدى تا­بيعات جاناشىرى.

ازامات قاسىم,

«Egemen Qazaqstan»

شىعىس قازاقستان وبلىسى,

بەسقاراعاي اۋدانى