قازاقتىڭ قارا ەسەپتەرى

قىس قىستاۋى كورشى ەكى دوس بولىپتى. ونىڭ ءبىرىن­شىسى جىل سايىن قىسقا قاراي ەكى مايا, ال ەكىنشىسى ءبىر مايا ءشوپ دايىندايدى ەكەن. ءبىرىنشى كورشىنىڭ مالدارى جيناعان ءشوپتى ءتورت ايدا تاۋىسسا, ەكىنشى كورشىنىڭ مالدارى دا ءبىر مايا ءشوپتى ءتورت ايدا تاۋىسادى ەكەن. بىراق ءبىر جىلى ەكىنشى كورشىنىڭ ءشوبى بايقاۋسىزدا تۇگەلدەي ورتەنىپ كەتىپتى. امال جوق, ءبىرىنشى كور­شى ەكىنشى دوسىنا قول ۇشىن سوزىپ, دوسىنىڭ مالدارىن ءوزىنىڭ ەكى مايا شوبىنە سالادى. سۇراق: ەكى دوستىڭ بار مالى ەكى مايا ءشوپتى قانشا ۋاقىتتا جەپ تاۋىسادى جانە ولار قىستان امان-ەسەن شىعا الا ما؟

23-ەسەپ:

ايتەكە ءبيدىڭ ەنشى ءبولۋى 

ايتەكە ءبيدىڭ بايگەنىڭ الدىن بەرمەيتىن 20 سايگ ۇلىك تۇلپارى بولىپتى. بي قار­تايىپ دۇنيەدەن وتەر الدىندا, «تۇلپارلاردىڭ ەكى­دەن ءبىرىن ءوزىمنىڭ بالالا­رىم, تورتتەن ءبىرىن – ناعا­شى جۇرتىم, ال بەستەن ءبى­رىن – قايىن جۇرتىم ەن­شى­لىككە السىن!» دەپ اما­­نات قالدىرىپتى. بي دۇ­نيە­دەن وتكەن سوڭ بالالارى تۇلپارلاردىڭ ەكىدەن ءبى­رىن (10 تۇلپاردى), ناعاشى جۇرتى – تورتتەن ءبىرىن (بەس تۇل­­پاردى), قايىن جۇرتى – بەستەن ءبىرىن, ياعني ءتورت تۇل­پاردى ءبولىسىپ الادى. بار­لىعى 19 تۇلپار. ءبىر تۇلپار نەگە بولىسكە تۇسپەي قالدى؟

24-ەسەپ:

الداركوسە مەن شىعايباي

الداركوسە اسىعىس شارۋاسىمەن بارا جاتىپ شىق بەرمەس شىعايبايمەن جولى­عىپ قالادى. شىقاڭنىڭ قۋا­نىشى قوينىنا سىيماي وتىر ەكەن. الدەكەڭ ءمان-جايىن سۇراسا: «كوپتەن بەرى مەنەن 10 سوم قارىز الىپ قايتارا ال­ماي جۇرگەن كورشىم بار ەدى, سونى بۇگىن وسىمىمەن 13 سوم قاي­تارىپ الدىم. سوعان كو­ڭىلىم تولىپ وتىر» دەپ ماق­تانىپتى. سوندا الدە­كەڭ: «ەگەر ول قايتارا ال­ماي جۇرسە جاعدايى بول­ماعان شىعار. كورشىنى ماج­بۇرلەۋ كۇنا. انا ءوسىم قى­لىپ العان ءۇش سوم ساعان جاق­سىلىق اكەلمەيدى, ونى وعان قايتارىپ بەر» دەي­دى.  شىعايباي كەلىسەدى دە ۇيى­نەن ءۇش سوم الىپ شىعادى. بىراق اقشانى قايتاراتىن كەزدە ىش­تارلىعى ۇستاپ, كورشىگە ءبىر سوم قايتارىپ بەرەدى دە, ەكى سوم­دى قالتاسىنا جاسىرىپ قا­لادى.  

شىعايباي ەسەپتەي كەلىپ: «كورشىدەن 13-1=12 سوم الدىم, ەندى وعان جا­سى­­­رىپ قويعان 2 سومدى قوسسام بارلىعى 14 سوم بو­لادى. دەمەك, تاعى دا 1 سوم قوسىمشا پايدا ءتۇستى قال­­تاما» دەپ قۋانادى. ال­دار­كوسە شارۋا­­سىن ءبىتىرىپ قاي­تا ورالىپ كەلە جاتىپ, تاعى دا شىعايبايمەن كەزدەسەدى. ول العاشقىدان دا زور ءماز-مەيرام بولىپ وتىر ەكەن. الدەكەڭ ءمان-جايىن سۇراسا, ول: «كورشىگە 3 سوم ەمەس, 1 سوم قايتارعانىن, وسى سە­بەپتى ول كورشىدەن 13 سوم ەمەس, 14 سوم الىپ, 4 سوم ۇس­تەمە پايدا تۇسىرگەنىن ايتادى. سوندا الداركوسە: «ەندى كورشىگە ارتىق 4 سوم­نىڭ 1 سومىن تاعى دا قاي­تارىپ بەرسەڭ, وندا قانشا ۇستەمە پايدا كورەر ەدىڭ» دەسە, شىعايباي ءبىراز ويلانىپ: «قازىر كورشىگە ار­تىق 4 سومنىڭ 1 سومىن قاي­تارىپ بەرىپ, قالعان 3 سومدى وزىمە قالدىرسام, وندا كورشىدەن 14-1=13 سوم الار ەدىم دە, وعان جاڭاعى 3 سومدى قوسسام بارلىعى 16 سوم بولار ەدى, دەمەك, ۇستەمە پاي­دا 6 سوم بولادى» دەيدى. سون­دا ال­داركوسە, «كورشىڭە قايتا-قاي­تا ءبىر سومنان بەرە بەرگەنشە بىردەن 2 سومدى بەرسەڭ پايدا ودان دا كوپ بولار ەدى» دەيدى. شىعايباي وعان كەلىسەدى دە ارتىق 4 سومنىڭ 2 سومىن كورشىگە, ال قالعان 2 سومدى وزىنە الىپ قالادى. سوندا شىعايباي كورشىدەن قانشا سوم الىپ, قانشا ۇستەمە پايدا كوردى؟

ەسكەرتۋ: 

ەسەپ جاۋاپتارىن info@egemen.kz مەكەنجايىنا جولداۋلارىڭىزدى وتىنەمىز.

دايىنداعان بەكەن قايرات ۇلى,

«Egemen Qazaqstan»