«ساۋ بولامىن دەسەڭ, سكرينينگتەن ءوت» دەگەن جاڭا ءجارياسوزدى «اۋىرىپ ەم ىزدەگەنشە, اۋىرمايتىن جول ىزدە» دەگەن ەسكى ءتامسىلدىڭ زامانعا لايىقتالعان نۇسقاسى رەتىندە قابىلداعان دۇرىس شىعار.
جالپى, جاھاندا تۇرعىنداردى جاپپاي سكرينينگتەن وتۋگە جۇمىلدىرۋ حح عاسىردىڭ ورتا شەنىندە باستالدى. قازىرگى كۇنى مەديتسينا سالاسىنداعى جەتىستىكتەرى قوزىكوش جەرگە وزىپ كەتكەن دامىعان ەلدەر ديسپانسەرلىك ەم-دومنان بىرتىندەپ باس تارتىپ, حالىقتىڭ دەنساۋلىعىن ساقتاۋدىڭ الدىن الا شارالارىنا تولىق كوشتى دەسە دە بولادى. بۇل ناۋقاسقا لىق تولى پالاتالاردىڭ ازايۋى مەن ءدارى-دارمەككە جۇمسالاتىن قىرۋار اقشانىڭ سالاماتتى تۇرمىسقا جۇمسالۋىنا جول اشقان ەكەن. دەمەك, ول ەلدىڭ تۇرعىندارى دەنساۋلىق ساقتاۋدىڭ وزەگى دارىگەرگە دەيىنگى تەكسەرۋدە ەكەنىن ۇققانى انىق. قازاقستاندا دا بۇل ءۇردىس جولعا قويىلۋ ۇستىندە. 2011 جىلى قابىلدانعان «سالاماتتى قازاقستان» باعدارلاماسىنىڭ اياسىندا ەلىمىزدە سكرينينگتىك باعدارلامالاردىڭ ءتىزىمى كەڭەيتىلدى. ياعني الەمدىك تاجىريبەگە ساي, وتاندىق مەديتسينادا پروفيلاكتيكالىق شارالار كوپتەپ ەنگىزىلە باستادى. قازىر دۇنيە جۇزىندە 15-20 جىلعا جوسپارلانعان ۇزاقمەرزىمدىك سكرينينگتەۋ باعدارلامالارى جۇمىس ىستەپ كەلەدى. مۇنىڭ تيىمدىلىگى دالەلدەنگەن. دارىگەرلەر ەرتە جاسالعان سكرينينگ بەلگىلى ءبىر اۋرۋ تۇرلەرىنەن ءولىم-ءجىتىمدى 2 ەسەگە دەيىن ازايتۋعا مۇمكىندىك بەرەتىنىنە كوز جەتكىزدى.
الايدا ءدال وسى اۋرۋدى ەرتە انىقتاۋ ءۇردىسى ەلىمىزدە باياۋ ءجۇرىپ جاتىر. ماماندار مۇنىڭ سەبەبىن تۇرعىنداردىڭ پروفيلاكتوريالىق شارالارعا نەمقۇرايلى قاراۋىنان دەپ تۇسىندىرەدى. ماسەلەن, الماتى وبلىسىنداعى ونكولوگيالىق اۋرۋمەن اۋىراتىن ايەلدەردىڭ قاتارى جىل سايىن كوبەيىپ كەلەدى ەكەن. ەڭ قيىنى, ناۋقاستار اۋىر دەرتتەن ەمدەلۋگە دەر كەزىندە كەلۋگە اسىقپايدى.
– اسىرەسە الىس اۋىلداردا تۇراتىن ايەلدەردىڭ دەر كەزىندە سكرينينگ تەستىلەۋدەن وتپەۋى سالدارىنان كوبىنە اۋرۋدىڭ 3-4 ساتىسىندا عانا دارىگەر كومەگىنە جۇگىنەدى. نولدىك ساتىدا, ياعني باستاپقى كەزەڭدە اۋرۋ انىقتالعان جاعدايدا ايەل اۋرۋدان تولىق جازىلىپ كەتەدى دەپ سەنىممەن ايتۋعا بولادى, – دەيدى الماتى ايماقتىق ونكولوگيالىق ديسپانسەرىنىڭ ديرەكتورى ساياحات ولجاەۆ.
وڭىردە ايەلدەر اراسىنداعى جاتىر مويىنى وبىرىنىڭ قاتەرلى ىسىگى دەرتىنىڭ الدىن الۋ شارالارى ءجۇرىپ جاتىر. قازىر وبلىس بويىنشا 1332 ادام ونكولوگتاردىڭ ەسەبىنە الىنعان. الايدا الماتى ايماقتىق ونكولوگيالىق ديسپانسەرىنىڭ دارىگەرلەرى بۇل كورسەتكىش ءالى دە ءوسۋى مۇمكىن دەيدى. ويتكەنى اتى جامان دەرتتىڭ العاشقى بەلگىلەرىن انىقتاۋ باياۋ ءجۇرىپ جاتىر. وعان ايەلدەردىڭ ءوز دەنساۋلىعىنا سالعىرت قاراپ, دەر كەزىندە دارىگەرگە قارالماۋى مەن سكرينينگتەن وتۋگە كەلمەۋى سەبەپ بولۋدا. وتكەن جىلى وسى ديسپانسەردە 70 مىڭ ايەل سكرينينگ تەست تاپسىرعان. ولاردىڭ ىشىنەن 812 ايەل تىركەۋگە الىنىپتى. ولاردىڭ 38 پايىزى عانا اۋرۋدىڭ ءبىرىنشى ساتىسىندا دارىگەر كومەگىنە جۇگىنگەن. وكىنىشكە قاراي, بىلتىر وسى دەرتتەن وبلىس بويىنشا 63 ايەل جارىق دۇنيەمەن قوشتاستى...
اۋىل دەگەننەن شىعادى, وڭىرلەردەگى مەديتسينالىق قىزمەتتىڭ ساپاسى تۋرالى ءسوز از ايتىلىپ جۇرگەن جوق. ءبىر جاعىنان ەل تۇرعىندارىنىڭ نەگىزگى بولىگى شوعىرلانعان اۋداندارداعى دەنساۋلىق ساقتاۋدىڭ ماسەلەسىنە سىن كوزبەن قاراۋ ورىندى. ويتكەنى مەديتسنالىق قۇرال-جابدىقتان باستاپ, مامان جەتىسپەۋشىلىلىگى شالعاي اۋىلدارعا ءتان. سوعان قاراماستان وڭىردەگى ەمحانا مەن اۋرۋحانا ادام ءومىرى ءۇشىن كۇرەستە ايانباي قىزمەت ەتىپ كەلەدى. مىسالعا, الماتى وبلىسى جامبىل اۋدانىنداعى قارعالى اۋىلىنىڭ اۋرۋحاناسىندا گيپپوكرات انتىنا ادال بەرىلگەن جاندار ەڭبەك ەتەدى. ىرگەتاسى 1948 جىلى قالانعان اۋرۋحانا كەزىندە قارعالى كەنتىندەگى جۇمىسشىلارعا قىزمەت ەتكەن. قازىر دە وسى وڭىردەگى تۇرعىنداردىڭ ەسەن-ساۋلىعىنا جاۋاپتى بولىپ وتىر.
– اۋىلدىق جەردەگى مەديتسينالىق مەكەمەلەردىڭ مۇمكىندىگى قالاعا قاراعاندا تومەندەۋ بولعانىمەن, تاجىريبەلى دارىگەرلەردىڭ قاتارى ورتامىزدا جەتكىلىكتى. وسى اۋرۋحانادا ءتۇرلى دارەجەدەگى وپەراتسيالاردى جاساپ, اۋىر جاعدايدا تۇسكەن ناۋقاستاردىڭ ومىرىنە اراشاشى بولىپ ءجۇرمىز. بۇل ىسىنە ادال, كاسىبىن سۇيگەن ارىپتەستەرىمىزدىڭ ارقاسى, – دەيدى اۋرۋحانانىڭ باس دارگەرى سەرتاي ساگەەۆ.
قارعالى – الماتى قالاسىنان اسا قاشىق ەمەس. سوندىقتان بۇل مەكەنگە دە جاس ماماندار سيرەك كەلەدى. ال كەلگەندەر تۇراقتاماي, كەرى قايتىپ جاتادى ەكەن. جالپى, بۇل مۇقىم اۋىلدارعا ءتان پروبلەما. ويتكەنى جاس دارىگەرلەردىڭ جالاقىسى تومەن, الەۋمەتتىك كوتەرمەلەۋ جوققا ءتان, تۇرعىن ءۇي جاعدايى شەشىلمەگەن...
– ارينە, ماسەلە بار. كەمشىلىك كەزدەسەدى. بىراق ۋاقىت وتكەن سايىن دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنىڭ جاعدايى وڭالىپ كەلە جاتقانىن ايتۋىمىز كەرەك. قارجىلاندىرۋ ارتىپ وتىر. ماتەريالدىق بازامىز جاڭعىرتىلۋدا. كەزەڭ-كەزەڭىمەن اۋرۋحانا عيماراتتارى كۇردەلى جوندەۋدەن ءوتىپ جاتىر. ال كادر تاپشىلىعى بار. اسىرەسە جاس مامانداردىڭ اۋىلعا كەلۋى قيىنداۋ. ونىڭ جايىن جوعارىدا ايتتىم. ال اۋرۋحانا دارىگەرلەرى دەنساۋلىق كۇزەتىندەگى جۇمىسىن ادال ىستەپ كەلەدى. قازىر مەديتسينا سالاسىنىڭ باعىتى الدىن الۋ شارالارىنا بەت بۇرعانى بەلگىلى. پروفيلاكتوريالىق شارالارعا ماڭىز بەرۋدەمىز, – دەدى ءسوز اراسىندا باس دارىگەر.
پروفيلاكتوريالىق شارالاردىڭ باستاۋىندا سكرينينگ تەستىلەۋى تۇرعانى بەلگىلى. وسى جەردە تاعى دا اۋىل ادامدارىنىڭ دارىگەرگە دەيىنگى تەكسەرۋدەن وتۋگە سەلقوستىعى ايتىلادى.
– سكرينينگتەن ءوتۋ داستۇرگە اينالۋى كەرەك. وكىنىشكە قاراي, تۇرعىنداردىڭ بارلىعى بۇعان ۇدايى نيەت تانىتپايدى. ءبىز جۇمىس بارىسىندا ءار ءۇيدى ارالاپ, ادامداردى قولىنان جەتەلەپ كەلگەندەي بولامىز. ال الدىن الا تەكسەرۋ بارىسىندا ەڭ اۋىر دەرتتىڭ وزىنەن جازىلۋدىڭ مۇمكىندىگى بار ەكەنىن تۇسىندىرەمىز, – دەيدى قارعالى اۋداندىق اۋرۋحاناسىنىڭ پروفيلاكتيكا جانە الەۋمەتتىك-پسيحولوگيالىق كومەك بەرۋ ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى اۋەس باتانوۆا.
تاجىريبەلى دارىگەردىڭ ايتۋىنشا, سكرينينگتەن وتۋگە كوپ جاعدايدا ءۇي شارۋاسىنداعى ايەلدەر ىقىلاس تانىتپايدى ەكەن. ال مەملەكەتتىك, باسقا دا قىزمەتشىلەردى جاس مولشەرىنە قاراي مەديتسينالىق تەكسەرۋدەن وتۋگە مىندەتتەۋدىڭ ناتيجەسىندە, ولار دارىگەرگە دەيىنگى تەكسەرۋدەن ۋاقىتىندا ءوتىپ تۇرادى.
– قازىر جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ اراسىندا دەنساۋلىق ساقتاۋ ءمينيسترىنىڭ «سكرينينگ ۇيىمداستىرۋ ەرەجەسىن بەكىتۋ تۋرالى» بۇيرىعىن باسشىلىققا الۋ جولعا قويىلدى. بۇل ازاماتتاردىڭ اراسىنداعى جۇرەك-قان تامىرلارى اۋرۋلارىن ەرتە انىقتاۋعا, باسقا دا دەرتتەن ەمدەلۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. نەگىزى سكرينينگكە ايتەۋىر ءوتۋ مىندەت بولعاسىن كەلگەن تالاي ادام بويىنداعى بولماشى دەرتتىڭ بەلگىسى بارىن, مىسالعا قان قىسىمىنىڭ نەمەسە قانت قۇرامىنىڭ جوعارى ەكەندىگىن ءبىلىپ, ەرتە ەمدەلۋدەن كەيىن ودان قۇلان تازا جازىلاتىنىن ەستىپ, العىس ايتۋدا. سوندىقتان جۇرتتى جاپپاي سكرينينگتەن وتۋگە شاقىرامىن. بۇل جىلدام ءارى تەگىن,– دەيدى بايىرعى تەراپەۆت اۋەس اشەكەقىزى.
قالماحانبەت مۇقامەتقالي,
«Egemen Qazaqstan»
الماتى وبلىسى