حالىقتى قۇرعاق ۋادەلەردەن گورى شەشىمىن تاپپاي كەلە جاتقان ناقتى ماسەلەلەر ءبىرىنشى كەزەكتە تولعاندىراتىنىن كەي بيلىك وكىلدەرى ءالى جەتە ۇعىنباي ءجۇر.
ەلباسىنىڭ جارلىعىنا سايكەس اۋىلدىق جانە اۋداندىق اكىمدەردىڭ ءبىر جىل ىشىندە اتقارعان جۇمىستارى جايلى تۇرعىندار الدىندا جاساعان ەسەپتەرىن جيناقتاپ, قورىتىپ, نە تۇيدىك دەگەن توڭىرەكتە اڭگىمە وربىتكەندى ءجون كورىپ وتىرمىز. ويتكەنى ءوزارا ۇقساس باياندامالاردىڭ قاي-قايسىسىن اشىپ قالساڭ دا سىقيعان تسيفرلاردان, الاۋلاتقان-جالاۋلاتقان راپورتتىق تابىستاردان, كوتەرىڭكى, لەپتى سوزدەردەن كوز سۇرىنەتىنى بەلگىلى. ارينە اتقارىلعان شارۋا جايلى حاباردار ەتۋ قاجەتتىگىن جوققا شىعارمايمىز. بىراق دەرەكتەردى وڭدى-سولدى, ءجونسىز تىقپالاي بەرۋ تىڭداۋشىنى مەزى ەتەرى انىق. وكىنىشكە قاراي, جىل سايىن باس الماستان وقىلاتىن تاپتاۋرىن, جاتتاندى باياندامالار قوردالانعان شەتىن پروبلەمالاردى شەشپەي وتىر. ويتكەنى, وسىنداي القالى باسقوسۋلاردا جاۋىر بولعان ماسەلەلەر جىل سايىن نەگە قايتالانا بەرەدى دەگەن ساۋال الدىمىزدى كەس-كەستەي بەردى. ءتىپتى مالىمەتتەر عانا جاڭارتىلىپ, جۇرتشىلىق نازارىنا ۇسىنىلعان ەسكى باياندامالاردى دا كەزىكتىرگەنبىز.
ءوزىمىز دە وسى ماسەلە بويىنشا قالام تارتۋعا وقتالىپ ءجۇر ەدىك. تەزدەتۋگە ارحان اۋىلىندا تۇراتىن گازەتىمىزدىڭ تۇراقتى وقىرمانى ءالىم تولەباەۆ اقساقالدىڭ تەلەفون سوعۋى تۇرتكى بولدى. «مەنىڭ پىكىرىمشە, جەرگىلىكتى جەرلەردە اكىمدەردىڭ ەسەپتى كەزدەسۋلەرىن ۇيىمداستىرۋداعى ماقسات – كوپشىلىكتى تولعانتقان الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋدىڭ كەنجەلەپ قالعان تۇستارىن تالقىلاۋ, ۇعىنىقتى ۇسىنىستار مەن سىن-پىكىرلەردىڭ شەشىمىن تابۋىنا جاردەمدەسۋ, ىقپال جاساۋ, باقىلاۋعا الۋ, جوعارى اتقارۋشى ورگاندارعا جەتكىزۋ, ماسەلە ەتىپ قويۋ», دەگەن الەكەڭ جيىندى اۋىل اكىمىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگى مەن ەسەپ بەرۋ مىندەتتىلىگىنە ىقپال جاسايتىن قۇرال رەتىندە سەزىنە الماعانىن, اشىق سۇحباتتان گورى ساندى قۋالاپ كەتۋ, جاعدايدى جالپىلاما بايانداۋ كولەڭكەسىنەن اسا الماعانىن ايتادى. – وكرۋگتە جۇمىس ىستەيتىن شارۋا قوجالىقتارى, سەرىكتەستىكتەر يەلىگىندەگى قوعامدىق مالدان برۋتسەللەز اۋرۋى شىعىپ ونىڭ ۋشىققانى سونشالىق, ادامدارعا جۇققان ونداعان فاكت تىركەلدى. ونىڭ زاردابىن ءالى كۇنگە دەيىن تارتىپ كەلەمىز. وسىنداي سوقتالى ماسەلەلەردىڭ ورىن الۋىنا باعا بەرىلىپ, بۇدان بىلاي بولدىرماۋدىڭ جولدارى اتاپ كورسەتىلۋى كەرەك ەدى. جەكە ادامداردىڭ مالى شارۋاشىلىقتارمەن ارالاسىپ باعىلاتىندىقتان, جۇقپالى كەسەل تارالماعاندا قايتەدى؟ الدا بەلگىلەنگەن مىندەتتەر قوعامدىق ومىردەگى ساياسي-ەكونوميكالىق جاعدايمەن, ەلباسىنىڭ تالاپ-مىندەتتەرىمەن ساباقتاستىرىلا قامتىلسا الدەقايدا نانىمدى ءارى ناقتى بولار ەدى دەگەن ءۇمىتىمىز ازىرگە اقتالماي تۇر, – دەدى ول.
جىلىنا ءبىر مارتە وتەتىن ءداستۇرلى شارانىڭ ماڭىزىن, اۋقىمىن ەسكەرمەۋدىڭ تاعى ءبىر مىسالىنا توقتالا كەتكەن ارتىق ەتپەس. وبلىس ورتالىعىمەن ىرگەلەس قونعان قىزىلجار اۋدانىندا 50 مىڭعا جۋىق ادام تۇرادى. قاي جاعىنان الساق تا, اۋداننىڭ الەۋەتى زور بولعانىمەن, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ماسەلەلەردى شەشۋدەگى مۇمكىندىكتەرى ۇتىمدى پايدالانىلماي كەلەدى. پريبرەجنوە اۋىلدىق وكرۋگىندە ۇيىمداستىرىلعان كەزدەسۋگە 3 مىڭعا جۋىق تۇرعىننان 50-دەيى عانا قاتىسسا, جارتىسىنان استامى اۋدان اكىمىنە ەرە كەلگەن لاۋازىم يەلەرى بولىپ شىقتى. وسىنىڭ وزىنەن ادامدار دۇرىس قۇلاقتاندىرىلماعانىن نەمەسە جەرگىلىكتى بيلىككە سەنىمسىزدىگىن كورۋگە بولار دەگەن قورىتىندى جاساۋعا يتەرمەلەيتىن ءتارىزدى. سەبەبى پەتروپاۆل قالاسىنان 15 شاقىرىم عانا جەردەگى شاقاۋلىقتاردىڭ شۇرق-شۇرق تەسىك جولدىڭ ازابىن كورىپ كەلە جاتقانىنا بىرنەشە جىل. ءار كەزدەسۋدە ورىندالمايتىن ۋادە ءۇيىپ-توگىپ بەرىلسە دە «باياعى جارتاس – ءبىر جارتاستىڭ» كەبىن كيگەن. اۋىلىشىلىك جولدار دا قۇراق كورپە ىسپەتتەس. بايانداماداعى «ديپلوممەن – اۋىلعا!» باعدارلاماسى جاس مامانداردىڭ ەلدى مەكەندەرگە كەلىپ, تۇراقتانۋىن قامتاماسىز ەتىپ جاتىر دەگەن ءسوز قۇلاققا جىلى ەستىلگەنىمەن, كوڭىلگە كۇدىك ۇيالاتاتىن تۇستار جوق ەمەس. جاس مامان نارتاي مولداحمەتوۆ 10 جىلدان بەرى وسى باعدارلامانىڭ يگىلىگىن كورە الماي, سالى سۋعا كەتكەن. جەڭىلدەتىلگەن نەسيەگە باسپانا تۇرعىزىپ الايىن دەگەن ءۇمىتتىڭ وتى وشكەن. بۇل جولى دا شىعارىپسالما جاۋاپتى قاناعات تۇتتى. «ارمان» شارۋا قوجالىعىنىڭ جەتەكشىسى امانباي ءسادۋوۆ ەكىنشى توپتاعى مۇگەدەكتىگىنە قاراماستان ءتورت ت ۇلىك وسىرۋمەن اينالىسادى. جايىلىمعا قولى ەندى جەتە بەرگەندە باسقا وكرۋگ تۇرعىنى قاعىپ اكەتكەن. سونىڭ سالدارىنان 4 ميلليون تەڭگەگە ساتىپ العان تەحنيكاسى, اۋىلداستارىن جەمشوپپەن قامتاماسىز ەتەمىن دەگەن ۋادەسى جايىنا قالعان. وسىنداي باسسىزدىققا قاتتى كۇيىنىپ, امالسىز سوتقا قايىرىلعان. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ونى الدا ءالى تالاي شىرعالاڭ, ءارلى-بەرلى سەندەلىس كۇتىپ تۇرعان ءتارىزدى.
1500-دەي تۇرعىنى بار پريبرەجنوە اۋىلىنىڭ دا اششى ىشەكتەي سوزىلىپ كەلە جاتقان پروبلەمالارى جەتىپ ارتىلادى. ماسەلەن, جاستار جاعى كلۋب ءۇيىن سالىپ بەرۋ جونىندە اۋىل, اۋدان اكىمدىگىنە بىرنەشە رەت بارىپتى. بيىل دا بۇل ءوتىنىش قاناعاتتاندىرىلادى دەگەنگە سەنۋ قيىن. ويتكەنى, جاۋاپ ەكىۇشتى. سوندا دەيمىز-اۋ, ەلباسىنىڭ باستاماسىمەن بيىل جاستار جىلى جاريالانعانىن بىلمەگەندەرى مە؟ كۇنى بۇرىن قام جاساپ, «مىنە, يەسىز نىسان تاپتىق, كۇردەلى جوندەۋ جاساپ بەرەمىز دەسە, جاستار ءماز بولىپ قالماۋشى ما ەدى؟ اتقامىنەرلەر ءالى كۇنگە دەيىن بوس عيمارات ساتىپ الۋ جايىن «قاراستىرۋمەن» ءجۇر.
كوكتەمگە سالىم ەلدى مەكەن قار قۇرساۋىندا قالىپ, ونىڭ سوڭى قارعىن سۋعا ۇلاسىپ جاتادى. جىلدا وسىلاي. بىلتىر بىرقاتار ءۇيدى قىزىل سۋ شايىپ, ۇلكەن شىعىن كەلتىرگەن. بيىلعى جايىمىز نە بولادى, ەسكى دامبا جارامسىز. جاڭاسى قاشان تۇرعىزىلادى؟ بۇل سۇراققا دا ماردىمدى جاۋاپ الىنبادى.
قىزىلجار اۋدانىنىڭ ورتالىعى بەسكول كەنتىندە دە شەشىمىن كۇتكەن ماسەلەلەر از ەمەس. ونىڭ ءبىرسىپىراسى قايتادان قوزعالدى. اسىرەسە جول, قوعامدىق كولىك قاتىناسى, اباتتاندىرۋ, جارىقتاندىرۋ, تۇرعىن ءۇي جايى وتكىر تۇر. تاتيانا تورگاشەۆا بالالار ۇيىندە تاربيەلەنىپتى. اتا-انانىڭ قامقورلىعىنسىز وسكەن بويجەتكەن قازىر اۋدان ورتالىعىنداعى مەكتەپتەردىڭ بىرىندە مۇعالىم بولىپ ىستەيدى. ءالى كۇنگە دەيىن باسىبايلى پاتەرى جوق. باسپانانىڭ كەزەگىندە تۇرعانىنا ون جىلدان استى. بىرەر اي بۇرىن حالىقتىڭ ءالجۋاز ساناتى ءۇشىن 30 پاتەرلىك ءۇي قولدانىسقا بەرىلگەنىمەن, ىلىكپەي قالدى. ول ءوزى قاتارلى قۇربىلارىنىڭ قونىس تويىن تويلاعانىن ايتادى, ال ءوزىنىڭ كەزەگى قاشان جەتەتىنىنە كۇماندى. اۋدان اكىمى جانات سادۋاقاسوۆ 5 قاباتتى ەكى تۇرعىن ءۇيدىڭ جوباسىن ازىرلەپ جاتقانىن, ۇيلەردىڭ جەكە ينۆەستيتسيا بويىنشا جانە جالدامالى باسپانا رەتىندە مەملەكەت قاراجاتىنا سالىنادى دەگەن جالپىلاما جاۋاپپەن عانا شەكتەلدى.
زەينەتكەر ەرمەك مۇقانوۆ وتباسىمەن كەنتتىڭ وڭتۇستىك-شىعىس شاعىن اۋدانىندا تۇرادى. بالالارى مەن نەمەرەلەرى وبلىس ورتالىعىنان اتاسى مەن اجەسىنە قوناققا كەلۋ ءۇشىن №101 اۆتوبۋسپەن قاتىنايدى ەكەن. ەكى ارالىقتى جالعاستىراتىن جالعىز قوعامدىق كولىك بۇل شاعىن اۋدانعا بارمايتىن كورىنەدى. قاريانىڭ تاراپىنان «مارشرۋتتى ۇزارتىپ بەرسەڭىزدەر, بۇل جاقتا وقۋشىلار كوپ, مەكتەپ بولسا الىس. بالالارعا جاياۋ قاتىناۋ وتە قيىن» دەگەن ۇسىنىس ايتىلعانىمەن, اياقسىز قالعان. وسى ماسەلەنى شەشۋ جونىندە بۇعان دەيىن ناقتى تاپسىرما بەرىلسە دە, ەسەپتى كەزدەسۋگە دەيىن ورىندالماي كەلگەنى سالعىرتتىقتىڭ سالدارى دەگەن تۇجىرىم جاساۋعا تولىق نەگىز بار.
ۆولودار اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ تۇرعىندارى اۋىز سۋدىڭ سانيتارلىق-گيگيەنالىق تالاپتارعا سايكەس كەلمەيتىنىن ايتىپ, ناليدى. بەس جىل بۇرىن اۋىلدا جەرگىلىكتى سۋ ۇڭعىماسى قازىلىپ, ساپاسى جاقسارعانىمەن, سۋ سۇزگىسى ىستەن شىققاندىقتان سۋ لايلانىپ, ءدامى كەرمەك تارتقان. ەكى جىلعى سەرگەلدەڭ جابدىقتى جاڭالاۋعا تىرەلىپ تۇرعان جايى بار. قانداي قاراجات كوزى تارتىلارى بەلگىسىز. اقان-بۇرلىق ەلدى مەكەنىنىڭ تۇرعىندارى مەديتسينا قىزمەتكەرىنىڭ جوقتىعىنان كورشى قۇسپەك اۋىلىنا 3 مىڭ تەڭگەگە كولىك جالداپ بارۋعا ءماجبۇر. 800-گە جۋىق ادام تۇراتىن ۆوسكرەسەنوۆكا اۋىلى اۋىز سۋعا مۇقتاج. مامليۋت اۋدانى اكىمىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى رۋستام عابباسوۆتىڭ «سۋ ماسەلەسىن قاراستىرىپ جاتىرمىز. ناقتى شەشىم ءالى جوق» دەگەن جاۋابى ەسەپتى كەزدەسۋگە قاتىسۋشىلاردى قاناعاتتاندىرا قويعان جوق. ءدارىحانا اشۋ سەكىلدى قاراپايىم ماسەلە كۇن تارتىبىنەن تۇسپەۋىنە قاراعاندا ءالى ءبىراز ۋاقىت كۇتۋگە تۋرا كەلەتىن سىقىلدى.
اقجار اۋدانىندا وتكەن ەسەپتىك كەزدەسۋلەردە ايلىق جالاقىنىڭ تومەندىگى, مەملەكەتتىك باعدارلامالارعا قاتىسۋ بەلسەندىلىگىنىڭ تومەندىگى, مەملەكەتتىك-جەكەشەلىك ارىپتەستىكتىڭ باسەڭدىگى بەلگىلى بولدى.
اۋىلدىقتاردى اۋىز سۋمەن جابدىقتاۋ, كەڭ جولاقتى ينتەرنەتكە, ۇيالى بايلانىسقا قوسۋ, جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشۋ, كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ, جەڭىلدىكتى نەسيە, جەر تەلىمىن الۋ جايلارى دا قاتتى تولعاندىراتىنى ەسەپتى كەزدەسۋلەر بارىسىندا انىق بايقالدى. ولاي بولسا, اكىم ەسەبى جۇرتشىلىق ءۇشىن جاسالاتىنىن ۇعىناتىن مەزگىل جەتتى. ۋادە بەرگەن ەكەن, ۇدەدەن كورىنۋ – بۇلجىماس مىندەت.
ءومىر ەسقالي,
«Egemen Qazaqstan»
سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى