ءبىر جىلدا 108 مىڭ ادام اجىراسقان

«نەكە جانە وتباسى» تۋرالى زاڭنىڭ 2-بابى بىلاي باستالادى: «نەكە (ەرلى-زايىپتىلىق) جانە وتباسى, انا, اكە جانە با­لا مەملەكەتتىڭ قورعاۋىندا بو­لادى». شىنىندا سولاي ما؟ قو­عامدىق دامۋ مينيسترلىگى جاستار جانە وتباسى ىستەرى كوميتەتىنىڭ ساراپشىسى ىڭكار عيباداتقىزى «وتباسى ماسەلەلەرىن مەملە­كەتتىك تۇرعىدا قاراپ, ونى شە­شۋ­دىڭ جولدارىن جۇيەلى جولعا قويىپ وتىرۋدى ءوز مىندە­تىنە العان مەكەمە بۇعان دەيىن بولمادى», دەيدى. ونىڭ ايتۋىنشا, اتالعان كوميتەتتى قۇرۋ – ەلىمىزدەگى وتباسىلاردىڭ مەملەكەت قورعاۋىندا ەكەنىن ايعاقتايتىن ناقتى قادام.  

بىلتىر شىلدەدە قۇرىلعان كوميتەت ءبىرشاما جۇمىس اتقا­رىپتى. سونىڭ ءبىر پاراسى – وتبا­سىلاردىڭ شاڭىراعى ورتاسىنا تۇسۋىنە تۇرتكى بولعان فاكتىلەردى ايقىنداۋ. بۇل ءۇشىن ۆەدومستۆو ءتۇرلى الەۋمەتتىك سا­ۋالداما جۇرگىزگەن. ساراپشىنىڭ سوزىن­شە, وتباسىنىڭ جاي-كۇيىن وبەك­تيۆتى جانە سۋبەك­تيۆتى, ياع­ني سىرتتاي ءارى ىشتەي با­عا­لاۋعا بولادى ەكەن. بۇل ما­سە­­لە­نىڭ ءمانىسى ودان دا تەرەڭ­دە ەكەنىن كورسەتەدى, ويت­كەنى جو­عارىدا كەلتىرگەن كور- ­سەتكىشكە ىلىكپەگەنىمەن, ىرگە­سى ىشتەي سوگىلگەن وتباسىلار قان­شاما؟ الەۋمەتتىك ساۋالدا­ما قورىتىندىسى بويىنشا جاس وتباسىلاردىڭ 71 پايىزى تۇر­عىن ءۇي, ال 60 پايىزى قار­جى­لىق جاعدايدان قينالادى. مى­نە, شا­ڭىراقتاعى شاتتىقتىڭ بۇزى­لۋىنا باستى سەبەپ. الايدا ولار مۇنى نەكەلەسۋدىڭ الدىندا دا ءبىلدى عوي, ەرلى-زايىپتىلاردىڭ ءبىر كەسە قارا سۋ مەن جارتى نان­­دى ءبولىپ جەگەنى جونىندەگى اڭگى­مەلەرى اشەيىن قۇرعاق ءسوز بو­لىپ قالعانى ما؟ سويتسەك, تاعى ءبىر تۇيت­كىل بار ەكەن, جو­عارىداعى ەكى ماسە­لەنىڭ الدىن الۋ ءۇشىن وتاعاسى دا, وتاناسى دا جۇمىستا, ءتىپتى ءبىر-بىرىنە جى­لۋ بولۋگە مۇمكىن­دىكتەرى جوق. مۇنى دا ساۋال­داما ناتيجەسى كور­سەتىپ وتىر, جاس جۇپتاردىڭ 30 پايىزدان اس­تامى وتباسىنا لايىقتى كوڭىل بولۋگە ۋاقىت جەت­پەيتىنىن اتاپ وتكەن. 

اجىراسۋ وڭاي ما؟

احاج-دىڭ تىركەۋىنە كوڭى­لىمىز توق, بىراق سوتتىڭ وتباسىنا جا­نى اشي ما؟ ايىرىلىسۋدىڭ از-اق الدىندا تۇرعان ەرلى-زايىپتى قايتا قول ۇستاسۋعا قان­شالىقتى قاۋقارلى؟ ءتيىستى ورىنعا حابار­لاستىق. جوعارعى سوت­تىڭ باس­تاماسىمەن استانا قا­­لا­سىنىڭ الماتى اۋداندىق سو­تىندا «وت­­باسىلىق سوت» قانات­قاقتى جوباسى 2018 جىلدىڭ قىركۇيەك ايى­نان جۇمىسىن باس­تادى. اتال­عان سوتتا 2 سۋديا جۇمىس ىستەيدى جانە ولار اجىراسۋ, اليمەنت ءوندىرۋ سىندى تەك نەكە-وت­باسىلىق ىستەردى قاراۋعا ما­مانداندىرىلعان. «سۋديا ءىستى قاراپ قانا قويمايدى, باس­تى ۇس­تانىم رەتىندە ەر­لى-زايىپ­تىلاردى قايتا تابىستىرۋعا كۇش سالادى. ياعني, مىندەتتى تۇر­دە سوتقا ارنايى تارتىلعان پسي­حو­­لوگتىڭ كومەگىنە جۇگىنۋگە كە­­ڭەس بەرەدى. ەڭ باستىسى, ەرلى-زا­يىپ­تىلاردى تاتۋلاستىرۋمەن اياقتالعان ىستەر سانى كۇن ساناپ ارتىپ كەلەدى», دەيدى سوت وكىلى.

استانا قالاسى الماتى اۋدان­­­­­دىق سوتىنىڭ سۋدياسى مايا تولەگەنقىزى قاناتقاقتى جوبا اياسىندا اجىراسۋعا قاتىستى 230 ءىستىڭ قارالعانىن ايتادى. سو­نىڭ 42 پايىزى تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق سەبەبىنەن اجى­راسۋعا بەل بايلاعان. ال ارىز­­­­دانۋشىلاردىڭ 28 پايىزى سە­­نىمسىزدىك سالدارىن العا تارت­قان. 9 پايىزى ءىس جۇزىندە بىرگە تۇر­مايتىندار, سونى قۇجات بو­يىنشا دا بىرجاقتى ەتكىسى كەلگەندەر. كەزىندە قاعازداعى نەكە قا­جەت بولعان نەمەسە باسقا جاققا قو­نىس اۋدارىپ ءىزىن سۋىتقاندار مەن نەكەلى ادامى بارىن ۇمىتىپ, ءوز جايىنا كەتكەندەر. 7 پايىزعا جۋىعىنا ىشىمدىك پەن ەسىرتكىگە تاۋەلدىلىكتىڭ كەسىرى تيگەن. 6 پا­يى­زى قارجىلىق جاعدايدىڭ سە­بەبىنەن ايىرىلىسقىسى كەلگەن. كوبىنە جالاقىنى, ورتاق كىرىستى بولىسە المايتىندار مەن نەسيە الىپ تولەمەگەندەر. 5 پايى­زى الەۋ­مەتتىك جاعدايدى العا تارت­قاندار, ادەتتە تۇرعىن ءۇي جاعى­نان زارداپ شەككەندەر. 3 پايىزى قۇمار ويىندار مەن بۋكمەكەرلىك كەڭسەلەرگە كىرىپ كەتىپ, شىعا الماي جۇرگەندەردەن ءبىرجولا باسىن اراشالاعىسى كەلگەندەر.

وسى ۋاقىتقا دەيىنگى بارلىق قارالعان ءىستىڭ 58 پايىزى اجىراسۋمەن اياقتالسا, قالعان 42 پا­­يىزىندا نەكە ساقتالعان. م.تو­­­لەۋ­حانقىزى: ء«بىز بارلىق ارىز بەرۋشىلەرگە ار­نايى تە­گىن پسيحولوگيالىق كە­ڭەس الۋ كەرەكتىگىن ايتامىز. جو­با اياسىندا پسيحولوگتارمەن مە­م­و­ران­دۋمعا وتىرىپ, تەگىن قىزمەت كورسەتۋدى قولعا العانبىز. كوبى بارادى, بىراق باس تارتاتىندار دا بار. پسيحولوگقا بارعان ەر­لى-زايىپتىلاردىڭ 89 پايىزى تا­تۋلاسقان», دەيدى. وسى جوبا ەلى­مىزدەگى بارلىق سوت جۇيەسىنە ەنگىزىلسە, اجەپتاۋىر ناتيجەگە قول جەتكىزەمىز دەگەن ءۇمىت بار. 

نەكە بۇزىلعاننان كەيىن دە بۇزىلاتىن تالاپتار بار

وتباسى ماسەلەلەرى كوبىنە اجىراسۋمەن اياقتالىپ قالمايدى. بۇل ۋشىققان جاعدايدى ءارى قا­راي جالعايدى. ەلىمىزدە تۋ كور­­سەتكىشى تومەندەگەن. تۇر­مىس­تىق زورلىق-زومبىلىقتار, نە­كە بۇزىلعاننان كەيىن بولاتىن كيكىلجىڭدەر مەن الەۋمەتتىك جاعدايعا قاتىستى وزەكتى جايتتار كۇن تارتىبىنەن تۇسپەي تۇر. ستا­تيستيكالىق مالىمەتتەرگە سۇيەن­سەك, 2018 جىلى 41 پايىز­ نەكە بۇزىلعان. اجىراسۋدان پاۆ­لودار, سولتۇستىك قازاقستان وبلىستارى الدىڭعى ورىندا, ال 2009-2017 جىلدارداعى رەس­پۋبليكالىق كورسەتكىش تو­مەن تۇسپەگەن, جىل سايىن ءوسىپ وتىر­عان. سوعان ساي 2014-2017 جىل­دارداعى بالا تۋ كورسەتكىشى تو­مەن­دەگەن. 

وسىنداي ناتيجەلەردى انىق­تاعان قوعامدىق دامۋ مي­نيستر­­لىگى جانىنداعى كوميتەت وتبا­سىن دامىتۋ مەن قولداۋدىڭ 2019-2024 جىلدارعا ارنالعان جول كارتاسى جوباسىن جاسادى. قۇجاتتا بۇزىلعان نەكە ۇلە­سىن 2030 جىلى 25 پايىزعا تو­مەن­دەتۋ جوسپارلانعان, سونىڭ نا­تيجەسىندە بالا تۋ كورسەتكىشى جو­عارىلايدى دەپ كۇتىلۋدە. بۇ­دان بولەك, كوميتەت ۇلتتىق مەن­تاليتەتتى ەسكەرە وتىرىپ, وتباسى تاربيەسىنىڭ بىرىڭعاي رەس­پۋبليكالىق ادىستەمەسى جوباسىن ازىرلەمەك.

استانا قالالىق «قازاقستان ايەلدەرى قاۋىمداستىعى» قوعام­دىق بىرلەستىگىنىڭ پرەزيدەنتى گ.امانجولقىزى وتباسى ماسەلە­لەرىنىڭ الدىن الۋعا جانە شەشۋگە باعىتتالعان زاڭنامالار بار ەكەنىن, قازاقستاندا 2030 جىل­عا دەيىنگى وتباسىلىق جانە گەن­دەرلىك ساياسات تۇجىرىمداماسى قا­بىل­دانعانىن دەگەنمەن, ونىڭ ورىندالۋ جانە جۇزەگە اسىرىلۋ بارىسىنداعى ءتيىمدى تەتىكتەردىڭ تاپشىلىعى كورىنىپ تۇرعانىن ايتتى. «نەكەنى بۇزۋ كەزىندە جانە ودان كەيىن كەزدەسەتىن قيىندىقتار مەن كەلەڭسىزدىكتەردىڭ جىلدان-جىلعا ارتۋى – سونىڭ ايعاعى. ماسەلەن, سوت اجىراسقان جۇپ­تىڭ ورتاق بالاسىن اناسىندا قال­دىر­عانىمەن, اكەسىنە كورىپ, كەز­دەسىپ, تاربيەسىنە ارالاسىپ تۇرۋىنا شەشىم شىعارادى. بى­راق بۇل ورىندالمايدى. بۇ­گىندە اكەلەردىڭ 30 پايىزى اناسىندا قالدىرىلعان بالالارىمەن قارىم-قاتىناس جاساي الماعاندىقتان سوتقا قايتا جۇ­گىنۋگە ءماجبۇر بولعان», دەيدى ول. وسىعان وراي قوعامدىق ۇيىم ەرلى-زايىپتىلار نەكە­سىن بۇزۋ كەزىندە بالانىڭ تۇرعى­لىق­تى جەرىن انىقتاۋ مەن كەزدەسۋ ءتارتىبىن بەلگىلەۋ ءۇشىن با­لا­­لار مەن اتا-انالارعا الەۋ­مەتتىك-پسيحولوگيالىق جانە پسي­حولوگيالىق-پەداگوگيكالىق زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋ جونىندەگى ەرەجە جوباسىن دايىنداپ, ارنايى ماماندار مەن ساراپشىلاردىڭ تالقىسىنا ۇسىندى. بۇل بىر­قاتار ماسەلەنى وڭتايلى شەشۋگە سەپتىگىن تيگىزەدى, دەدى گ.امان­جولقىزى. 

60 مىڭ جالعىزىلىكتى اكە بار 

جوعارعى سوت جانىنداعى سوت تورەلىگى اكادەمياسىنىڭ پرورەكتورى ن.راززاك سوت ءادىل شەشىم شىعارۋدا پسيحولوگتاردىڭ ءرولى ماڭىزدى ەكەنىن ايتقان. ويتكەنى سوت نەكەنى بۇزۋ كەزىندە اراداعى بالانى كىمدە قالدىراتىنىن شەشۋ ءۇشىن پسيحولوگتار جۇر­گىزگەن ساراپتاما ناتيجەسىنە سۇيە­نەدى. ال ساراپشى-پسيحولوگ ن.كراسنيكوۆا اتالعان ەرەجە جوباسىنىڭ پسيحولوگتار ءۇشىن قاجەتتى ادىستەمەلىك كومەكشى قۇرال بولا الاتىنىن ايتادى. ما­مان مۇنداي ماسەلەلەردەن الەمدەگى دامىعان ەلدەردىڭ قالاي جول تاپقانىن زەرتتەپتى. وسى تاقىرىپ توڭىرەگىندە شەتەلدىك تاجىريبەلەردى ءتىزىپ وتكەن ول قا­زاق­ستاندا وزگە ەلدەرمەن سا­لىس­تىرعاندا «اكە بەدەلىنىڭ» بار ەكەنىن جانە ونىڭ جىل سا­يىن جوعارىلاپ كەلە جاتقانىن جەتكىزدى. كامەلەتكە تولماعان بالالار كوبىنە اجىراسۋ كەزىندە اكەسىمەن قالۋدى قالايدى ەكەن. وسى تۇستا تاعى ءبىر پروبلەما قى­لاڭ بەرەدى. مامانداردىڭ مالى­مەتىنشە, بۇگىندە  60 مىڭعا جۋىق جالعىزىلىكتى اكە بار. سونىمەن قاتار ساراپشى اكەلەرگە كورسەتىل­گەن الەۋمەتتىك كومەكتىڭ ءبىرى رە­تىندە ەرلەردىڭ دە دەكرەتتىك دە­مالىسقا شىعا الاتىنىن العا تارتتى. العاش شۆەتسيادا پايدا بولعان بۇل زاڭناما بىزدە دە كەڭ تارالىپ كەلەدى. ماسەلەن, 2017 جىلى 23054 اكە بالا كۇتىمىنە بايلانىستى دەمالىسقا شىقتى, سوعان سايكەس لايىقتى جاردەماقى تاعايىندالدى. بۇل تۇرعىدا انالار مەن اكەلەردىڭ قۇقىعى تەڭ. الايدا مۇنداي اقپاراتتان ءالى دە حابارسىز اكەلەر قاتارى كوپ كورىنەدى. 

«اتا-انامدى قالاي قوسا الامىن؟»

ءبىزدىڭ مەنتاليتەتتە پسيحولوگتان كومەك سۇراۋ – كوپشىلىككە بۇگىنگە دەيىن جات. وسى ورايدا, مۇقتاج جاننىڭ ماماننان قانشالىقتى كومەك سۇرايتىنىن بىلمەككە بەل بۋدىق. «111 سەنىم تەلەفونى» قىزمەتىنىڭ پسيحولوگ-كەڭەسشىسى ا.ماتاەۆا: «مەن كۇ­نىنە 10-15 ادامعا كەڭەس بە­رەمىن. وتباسىنداعى قارىم-قا­تىناس ماسەلەسىمەن حابارلاساتىندار كوپ. باسىم بولىگى – ءوزى­مىزدىڭ باۋىرلار», دەيدى. ما­مان­نىڭ مالىمەتىنشە, بالالار دا ءجيى حابارلاسادى. ولاردىڭ اڭگىمەسىنىڭ ىشىندەگى ەڭ جۇرەكتى اۋىرتاتىنى – ءوز-وزىنە قول سالاتىنىن ايتاتىنى. پسيحولوگ-كەڭەسشىگە ءوز تاجىريبەسىنەن ەڭ كىشى قابىلداۋشىسىن ايتۋدى وتىن­دىك. ەكى كۇن بۇرىن 7 جاسار قىز بالا قوڭىراۋ سوققان. اتا-انا­سى ەكى اي بۇرىن اجىراسىپ كەتىپتى. ونى مازالايتىن ما­سەلە: «اكەمدى ساعىنامىن. الاي­دا انام رۇقسات بەرمەيدى. ولاردى قالاي قوسا الامىن؟»  ال جاسوسپىرىمدەر كوبىنە العاشقى ماحابباتتان جولى بولماعاندا 111 ءنومىرىن تەرەدى ەكەن. 

2016 جىلدىڭ قاراشاسىندا ىسكە قوسىلعان قىزمەت بارلىق وتانداس­تارىمىزعا تاۋلىك بويى دە­مالىسسىز قۇ­قىق­تىق جانە پسي­حولوگيالىق كومەك كورسەتەدى. نە­گىزگى باعىتى – وتباسىلىق, ونىڭ ىشىندە بالالارعا قاتىستى قۇ­­­قىق­تار تۋرالى كونسۋلتاتسيا بەرۋ. جەلى كۇنىنە 700-800 قوڭىراۋ قابىلدايدى, ونىڭ 75-80-ءى ناتيجەلى قوڭىراۋلار. وتكەن جىلى 270530 قوڭىراۋ تۇسكەن, ونىڭ 9 029-ىمەن ساپالى بايلانىس ورناتىلىپ, لايىقتى جۇمىس جۇرگىزىلگەن. 

ءسوز سوڭىندا مىنا ءبىر ءتۇيىندى ويدى قوسا كەتكىمىز كەلەدى, ۋكراين پەداگوگى سۋحوملينسكي: «وت­­با­سىنى جاسايتىن جانە نى­عايتاتىن كۇش – ماحاببات. اكە مەن شە­شەنىڭ, اكە مەن بالالاردىڭ, انا مەن بالالاردىڭ ءوزارا, سەنىمدى, ادال, شىن بەرىلگەن ماحابباتى. الايدا ماحاببات باسقا ءبىر جاقتان, سىرتتان كەلەتىن شابىت نەمەسە تاڭ شاپاعى ەمەس. ما­حاببات دەگەنىمىز – وراسان زور ەڭ­بەك» دەگەن ەكەن. 

ايدانا شوتبايقىزى,

«Egemen Qazaqstan»