شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىك دامىعان ەلدەردە ەكونوميكانىڭ درايۆەرى رەتىندە ايرىقشا ماڭىزدى ءرول اتقارادى. كاسىپكەرلىك وركەندەسە, حالىق جەكە ىسپەن اينالىسۋعا بەيىم بولسا, مەملەكەتتىڭ مۇرتىن بالتا شاپپايتىنىن ولار الدەقاشان تۇسىنگەن. كۇنى كەشە ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا مەملەكەت باسشىسىنىڭ كاسىپكەرلىك سالاسىنا كەزەكتى رەت توقتالعانى بەكەر ەمەس.
سالانىڭ وسىم قارقىنى قالاي؟
«اتامەكەن» ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسىنان العان دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, ەلىمىزدەگى كاسىپكەرلىكپەن اينالىساتىن ازاماتتاردىڭ جالپى سانى 1 241 328 سۋبەكتىنى قۇرايدى. بۇل 2018 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنداعى كورسەتكىشتەن 8,3 پايىزعا جوعارى.
ستاتيستيكا كوميتەتىنەن الىنعان دەرەككە جۇگىنسەك, 2017 جىلى بۇل كورسەتكىش 1 ميلليون 145 مىڭ 994 ادامدى, وسى سالادا جۇمىسپەن قامتىلعان ادامداردىڭ ۇلەسى 3 ميلليون 118 مىڭ 442-گە جەتكەن. جىل ساناپ ءىجو-دەگى شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىكتىڭ ۇلەسى ءوسىپ كەلە جاتقانىن بايقاۋعا بولادى. ماسەلەن, 2014-2016 جىلدار ارالىعىندا بۇل 17-18 پايىزعا دەيىن وسسە, 2017 جىلى 27 پايىزعا جەتىپتى. 2012 جىلعى 6,1 پايىزبەن سالىستىرساق, اجەپتاۋىر كورسەتكىش. ونىڭ ۇستىنە, ءىرى بيزنەسپەن سالىستىرعاندا, شاعىن جانە ورتا بيزنەس ۇلەسىنىڭ ءوسىم قارقىنى ايتارلىقتاي جوعارى.
پرەزيدەنتتىڭ تاپسىرماسى بويىنشا, جەڭىلدەتىلگەن نەسيە كولەمىنىڭ ۇلعايتىلعانى دا ءوزىن ءوزى ەڭبەكپەن قامتىعانداردىڭ, جەكە ءىسىن باستاۋعا ق ۇلىقتىلاردىڭ اراسىندا جاپپاي كاسىپكەرلىكتى دامىتۋعا ىقپال ەتۋگە ءتيىس. جالپى, جەڭىلدەتىلگەن نەسيەنىڭ كوپتەپ بەرىلۋى كاسىپكەرلىكتى دامىتاتىن ءتيىمدى تەتىكتەردىڭ ءبىرى سانالادى. 2017 جىلى رەسپۋبليكا بويىنشا جالپى كولەمى 32 ميلليارد تەڭگە بولاتىن 7 مىڭنان استام شاعىن نەسيە تاراتىلعان-دى. ۇكىمەتتىڭ حابارلاۋىنشا, 7 مىڭنان استام ادام نەسيە العانىمەن, تاعى 5 مىڭنان استام ادام ءوز ىستەرىن باستاۋعا قاجەتتى نەسيەگە مۇقتاج ەكەنى بايقالعان. وسىنى ەسكەرگەن ەلباسى ن.نازارباەۆ بىلتىر قوسىمشا 20 ميلليارد تەڭگە ءبولۋدى, ءسويتىپ شاعىن نەسيەنىڭ جالپى سوماسىن 62 ميلليارد تەڭگەگە جەتكىزۋدى تاپسىرعانى ەسىمىزدە. ياعني, 2018 جىلى شاعىن نەسيەگە قول جەتكىزگەندەردىڭ سانى 2017 جىلمەن سالىستىرعاندا 2 ەسەگە ارتىپ, 14 مىڭعا جۋىق ادامدى قۇراۋعا ءتيىس بولاتىن.
بىرەر اپتا بۇرىن ۇكىمەت وتىرىسىندا بايانداما جاساعان ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ ءمينيسترى ءمادينا ابىلقاسىموۆا: «قوسىمشا بولىنگەن قاراجاتتى ەسەپكە العاندا, شاعىن نەسيە بەرۋدىڭ جالپى سوماسى 62 ملرد تەڭگەنى قۇرادى. ونىڭ ىشىندە 45 ملرد تەڭگە اۋىلدىق جەرلەرگە (73%) جانە 17 ملرد تەڭگە (27%) قالالىق جەرلەرگە جىبەرىلدى. 2018 جىلعا ارنالعان شاعىن نەسيەمەن قامتۋ جوسپارى 14 مىڭ ادامدى قۇرادى», دەدى. ايتا كەتەرلىگى, اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا نەسيە بەرۋ كولەمى ايتارلىقتاي ۇلعايعانى بايقالادى. 45 ميلليارد تەڭگە قارجىنىڭ نەگىزىنەن مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا − 76%-ى, وسىمدىك شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا − 2,7 %-ى, قۇس شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا − 2,2%-ى, كولىك جانە قويمالاۋ سالاسىنا − 6%-ى, قالعانى وڭدەۋ ونەركاسىبى سىندى باسقا دا قىزمەت تۇرلەرىنە بەرىلىپتى.
قالاي بولعاندا دا, پرەزيدەنتتىڭ: «بۇل جۇمىستى ودان كەيىنگى جىلداردا دا بەلسەندى جالعاستىرۋ كەرەك. باستاما مىڭداعان ادامعا ءوز ءىسىن اشۋعا مۇمكىندىك بەرەتىندىگىمەن ماڭىزدى» دەپ قاداپ ايتقان ءسوزى ءىس جۇزىنە اسۋعا ءتيىس.
وتكەن جىلدىڭ سوڭىندا قازاقستان دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ «Doing Business-2019» رەيتينگىندە 190 مەملەكەتتىڭ اراسىنان 28-ورىنعا تۇراقتاعانى بەلگىلى. قاراپايىم تىلمەن تۇسىندىرەر بولساق, بۇل رەيتينگتىڭ قازاقشا اۋدارماسى «بيزنەس جۇرگىزۋ» دەگەندى بىلدىرەدى.
وسى رەيتينگتە قاراپايىم ازاماتتاردىڭ جەكە كاسىپپەن اينالىسۋىنا اسەر ەتەتىن ينديكاتورلار دا قامتىلعان. «كاسىپورىن اشۋ», «نەسيە الۋ» سىندى ينديكاتورلار بويىنشا قازاقستان جوعارى بالل العانىن ايتا كەتەيىك.
كاسىپكەرلەردى ءتۇرلى اكىمشىلىك نەمەسە باسقا دا قىسىمداردان قورعاۋعا دا كوڭىل ءبولىنۋى كەرەكتىگى تۇسىنىكتى. وسىعان بايلانىستى قازاقستان كاسىپكەرلەرىنىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ جونىندەگى ۋاكىل بولات پالىمبەتوۆ بىلتىر بيزنەستى قورعاۋعا قاتىستى 4 599 ءوتىنىش كەلىپ تۇسكەنىن, ونىڭ 43 پايىزى شەشىمىن تاپقانىن ايتتى. كاسىپكەرلەردىڭ قورعالعان م ۇلىكتىك قۇقىقتارىنىڭ سوماسى 36,7 ميلليارد تەڭگەنى قۇراپتى.
قولداۋدان كەندە ەمەس
شاعىن بيزنەستىڭ ۇلەسى كەي ەلدەردە ءىجو-ءنىڭ 50-60 پايىزىنا دەيىن جەتەتىنىن ەسكەرسەك, بىزگە دە ولاردىڭ تاجىريبەسىن ۇيرەنۋ ارتىق بولمايتىنى انىق. پرەزيدەنتتىڭ: ء«ىجو-ءنىڭ ءوسۋى, ەڭ الدىمەن, تيىمدىلىكتى, ەڭبەك ونىمدىلىگىن ارتتىرۋ, شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىكتى كۇشەيتۋ ەسەبىنەن جۇرگىزىلۋگە ءتيىس. سوڭعى جىلدارى ەكونوميكاداعى شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىكتىڭ ۇلەسى 25-27% دەڭگەيىندە قالىپ وتىر. بۇل كورسەتكىشتى 2025 جىلعا قاراي 35%-عا, 2050 جىلعا قاراي كەمىندە 50%-عا جەتكىزۋ كوزدەلگەن», – دەگەنىنىڭ دە وسىنداي بەرىك نەگىزى بار.
ەلباسى بيزنەستىڭ جول كارتاسى اياسىندا مەملەكەتتەن 385 ميلليارد تەڭگە بولىنگەنىن, 20 مىڭنان استام جوباعا قارجىلاي قولداۋ كورسەتىلگەنىن, 180 مىڭعا جۋىق كاسىپكەر ءتيىستى وقۋدان وتكەنىن اتاپ ءوتتى. دەسە دە, وسى سالاداعى بىرقاتار ماسەلەلەردىڭ شەشىمىن تاپپاي وتىرعانىن, كەي وڭىرلەردىڭ كورسەتكىشى تومەن ەكەنىن دە باسا ايتتى.
وتىرىس بارىسىندا ۇكىمەتتىڭ بيزنەستى دامىتۋعا ارنالعان جوبالارى ءۇشىن 600 ميلليارد تەڭگە نەسيە بەرۋ تەتىگى ىسكە قوسىلاتىنى بەلگىلى بولدى. ەلباسى مول اقشانىڭ «ۇستاعاننىڭ قولىندا, تىستەگەننىڭ اۋزىندا» كەتپەۋىن قاداعالاۋدى, ۇزاق مەرزىمدى ءتيىمدى جوبالارعا جۇمسالۋىن شەگەلەپ تۇرىپ ەسكەرتتى. ۇكىمەت 600 ميلليارد تەڭگەنىڭ 400 ميللياردىن وڭدەۋشى ونەركاسىپكە باعىتتاۋدى ءجون دەپ تاۋىپتى. بۇل كۇندەلىكتى تۇتىناتىن 250-گە جۋىق قاراپايىم تاۋارلاردى سىرتتان تاسۋدى بارىنشا ازايتىپ, وزىمىزدە كوبىرەك وندىرۋگە, كوبىرەك ەكسپورتتاۋعا جول اشۋعا ءتيىس. ياعني, «قاراپايىم زاتتار ەكونوميكاسىن» دامىتۋ اياسىندا قارجى ماتا, كيىم-كەشەك, اياقكيىم ءوندىرىسى, تىڭايتقىشتار, لاك-بوياۋ ونىمدەرى, ەسىك-تەرەزە, جيھاز ءوندىرىسى, تاعى باسقا دا ءونىم شىعاراتىن كاسىپورىنداردى ىنتالاندىرۋعا مول قاراجات بولىنەدى دەگەن ءسوز.
وسى تۇستا ەلباسىنىڭ: «ەگەر كەزىندە نەسيە العان ءالسىز كومپانيالارعا بەرەتىن بولساڭىزدار, اقشا جوق بولىپ كەتەدى دە, بانكتەر قولايسىز جاعدايدا قالادى. تەك ءوز جۇمىسىن كورسەتە بىلگەن كومپانيالارعا عانا بەرۋ كەرەك», – دەپ ەسكەرتكەنىن دە ەسكە سالا كەتەيىك.
پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى ەربولات دوساەۆ ايتقانداي, اقپان ايىنان باستاپ قارجى بەرىلە باستايدى. «اتامەكەن» ۇكپ باسقارما توراعاسى ابىلاي مىرزاحمەتوۆ تە ۇلتتىق پالاتانىڭ باسىم باعىتتاعى سەكتورلارعا نەسيە بەرۋ باعدارلاماسىن باستاۋعا ءازىر ەكەنىن جەتكىزدى.
– مەملەكەتتىڭ قارجى بيزنەسىن مودەرنيزاتسيالاۋعا دايىن ءارى قاراجاتتى جاڭا تەحنيكاعا سالاتىن كاسىپكەرلەرگە بەرىلۋى كەرەك. بيزنەس وزىنە ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك العان جاعدايدا عانا مەملەكەتتەن كومەك الۋى ءتيىس. بيزنەستى دامىتۋعا قاجەتتى قولداۋ جاسالۋدا, تەكسەرىستەر سانى ازايدى. ماسەلەن, 2017 جىلمەن سالىستىرعاندا كاسىپكەرلىككە بەت بۇرعاندار سانى 8,3%-عا ارتقان, 30 مىڭنان استام جاڭا شاعىن بيزنەس سۋبەكتىسى اشىلدى. سوندىقتان دا كاسىپكەرلەردىڭ جاعدايى تومەندەدى دەۋگە نەگىز جوق», دەيدى ول.
جالپى, سوڭعى بىرنەشە جىلدىڭ بەدەرىندە جەكە كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ, ىسكەر ازاماتتاردى قولداۋ, بيزنەسمەندەردىڭ قاتارىن كوبەيتۋ ەل ۇكىمەتى العا قويىپ وتىرعان باسىمدىقتاردىڭ بىرىنە اينالعانى بەلگىلى. ماقسات – ءىجو-دەگى جەكە كاسىپكەرلىكتىڭ ۇلەسىن 50 پايىزعا دەيىن جەتكىزۋ. وسى ماقساتتا مەملەكەتتىك دەڭگەيدە باعدارلامالار قابىلدانىپ, قارجىلاي قولداۋلار جاسالىپتى.
الەمدىك تاجىريبە قانداي؟
الەمنىڭ ءبىرىنشى ەكونوميكاسىنىڭ تاعىن ەشكىمگە بەرمەي كەلە جاتقان اقش-تا جەكە سەكتورداعى حالىقتىڭ 50 پايىزدان استامى شاعىن كاسىپكەرلىك سالاسىندا ەڭبەك ەتەدى. كىشىگىرىم بيزنەس نىسانداردىڭ جالپى سانى 7 ميلليوننان اسىپ جىعىلادى. ولاردىڭ باسىم كوپشىلىگىندە شامامەن 20 شاقتى ادام جۇمىس ىستەيدى. كاپيتاليستىك قوعامنىڭ قاعيدالارىن جاقسى بىلەتىن, قاعيدالاردىڭ كوپشىلىگىن ءوزى قالىپتاستىرعان مەملەكەت وتكەن عاسىردىڭ باسىنان باستاپ شاعىن بيزنەسكە ەرەكشە قولداۋ كورسەتەدى, ءتيىستى زاڭنامالار دا ابدەن جەتىلدىرىلگەن. ماسەلەن ء«بىرىنشى جىل بونۋسى» دەپ اتالاتىن, كاسىپكەرلىكتى ەندى باستاۋشىلاردى ءبىر جىل بويى سالىقتىڭ تەڭ جارتىسىنان بوساتاتىن جەڭىلدىك باسقا ەلدەرگە دە ۇلگى.
گەرمانيا ءىى جاھاندىق سوعىستان كەيىن كۇيرەگەن ەكونوميكاسىنىڭ 1950-1960 جىلدارى كۇرت گۇلدەنىپ سالا بەرگەنى ءۇشىن شاعىن جانە ورتا بيزنەسكە قارىزدار دەگەن پىكىر بار. ەلدەگى جۇمىس كۇشىنىڭ جارتىسىنان استامى وسى سەكتورعا جۇمىلدىرىلعان. وتكەن عاسىردىڭ جەتپىسىنشى جىلدارى وتباسىنىڭ ون شاقتى مۇشەسى بىرىگىپ جۇرگىزەتىن كاسىپورىندارعا مەملەكەت قارجىلاي ءھام زاڭنامالىق قولداۋدى اياماپتى. سونىڭ ناتيجەسىندە قازىر ەلدە 1 ميلليونعا تارتا شاعىن وتباسىلىق كاسىپورىن بار. گەرمانيا ەۋروپا ەكونوميكاسىنىڭ لوكوموتيۆى رەتىندە مويىندالدى. بۇل ەلدە 5-8 پايىزدىق ۇستەمەمەن نەسيە ۇسىنىلىپ, ونى تولەۋگە 15 جىلعا دەيىن مۇرسات بەرىلەدى. الەۋمەتتىك سالاعا قاتىستى بيزنەسكە بۇدان باسقا دا ەرەكشە جەڭىلدىكتەر كورسەتىلەدى ەكەن. فرانتسيادا بيزنەستى جاڭادان باستاعاندار العاشقى ەكى جىلدا كوپتەگەن سالىق تۇرىنەن بوساتىلادى. ال ەلدىڭ ەكونوميكاسى قالىڭقى بولىگىندە بيزنەس باستاعاندار ءۇشىن تاعى قوسىمشا جەڭىلدىكتەر قاراستىرىلعان. جالپى, مۇنداي مىسالداردى كوپتەپ كەلتىرۋگە بولادى.
ەلباسى ن.نازارباەۆ بىلتىر كوكتەمدە «كاسىپكەرلىك قىزمەتتى رەتتەۋدى جەتىلدىرۋ تۋرالى» زاڭعا جاريالى تۇردە قول قويعانى بەلگىلى. قول قويۋ راسىمىندە مەملەكەت باسشىسى: «جەكە باستاما مەن ەركىن كاسىپكەرلىك ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق دامۋىنىڭ جانە ءال-اۋقاتىمىزدىڭ ارتۋىنىڭ باستى فاكتورىنا اينالدى», دەگەن بولاتىن. سوندىقتان ەل ۇكىمەتى الداعى ۋاقىتتا اتالعان شاعىن جانە ورتا بيزنەستى دامىتۋعا بىلەك سىبانا كىرىسۋى ءتيىس.
ارنۇر اسقار,
«Egemen Qazaqstan»