قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ توراعالىعىمەن وتكەن پارلامەنت سەناتىنىڭ وتىرىسىندا كاسپي تەڭىزىنىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسى تۋرالى كونۆەنتسيا راتيفيكاتسيالاندى.
كونۆەنتسياعا 2018 جىلعى 12 تامىزدا اقتاۋ قالاسىندا وتكەن بەسىنشى كاسپي ءسامميتىنىڭ بارىسىندا قازاقستان, ازەربايجان, يران, رەسەي جانە تۇرىكمەنستان پرەزيدەنتتەرى قول قويعان بولاتىن.
كونۆەنتسيانىڭ ماقساتى كاسپي تەڭىزىن, ونىڭ سۋىن, ءتۇبىن, قويناۋىن, تابيعي رەسۋرستارى مەن تەڭىز ۇستىندەگى اۋە كەڭىستىگىن پايدالانۋعا قاتىستى تاراپتاردىڭ قۇقىقتارى مەن مىندەتتەرىن ايقىنداۋ جانە رەتتەۋ بولىپ تابىلادى.
كونۆەنتسيا كاسپي تەڭىزىنىڭ ۇلتتىق اۋماقتارىنىڭ, يۋريديكتسياسىنىڭ جانە ەگەمەندىگىنىڭ اراجىگىن بولۋگە, قويناۋىن پايدالانۋعا قۇقىقتى جۇزەگە اسىرۋعا, ترانزيت پەن تاسىمالداۋعا, سۋ استى تۇربا قۇبىرلارى مەن بايلانىس جەلىلەرىن جۇرگىزۋگە, تابيعي ورتاسى مەن بيولوگيالىق رەسۋرستارىن قورعاۋعا بايلانىستى ماسەلەلەردى رەتتەيدى. قازىرگى زامانعى قاۋىپتەر مەن قاتەرلەرگە قارسى تۇرۋ, توتەنشە جاعدايلاردى ەسكەرتۋ جانە جويۋ, كاسپي ماڭى ەلدەرىنىڭ اسكەري قىزمەتى تۇرعىسىندا قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرىنە جەكە نازار اۋدارىلدى.
كونۆەنتسياعا سايكەس, كاسپي تەڭىزىنىڭ ايدىنى ءتۇرلى تارتىپتەگى ايماقتارعا بولىنەدى. تاراپتار ەنى 15 ميلدەن اسپايتىن كولەمدە اۋماقتىق سۋدى بەلگىلەدى, ولاردىڭ سىرتقى شەكاراسى مەملەكەتتىك شەكارا مارتەبەسىندە بولادى. اۋماقتىق سۋلارعا ون ميلدىك بالىق اۋلاۋ اۋماعى كىرەدى, وندا ءار مەملەكەتتىڭ كاسىپپەن اينالىسۋعا قۇقىعى بار.
كونۆەنتسيا دەپوزيتاريى بولىپ تابىلاتىن قازاقستان رەسپۋبليكاسى بەسىنشى راتيفيكاتسيالاۋ گراموتاسىن العان كۇننەن باستاپ كۇشىنە ەنەدى.
سەنات توراعاسى كاسپي تەڭىزىنىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسى تۋرالى كونۆەنتسيانى راتيفيكاتسيالاۋدىڭ ەرەكشە ماڭىزىن اتاپ ءوتتى. «بۇل وتە ماڭىزدى قۇجات. سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى 20 جىل بويى كەلىسسوزدەر وتكىزدى. اقىرى 5 مەملەكەت وڭ ناتيجەگە كەلدى. سوندىقتان تاريحي وقيعا دەپ كۇمانسىز ايتۋعا بولادى», - دەدى ق.توقاەۆ.
كاسپي كونۆەنتسياسىنىڭ راتيفيكاتسيالانۋىنا قولداۋ ءبىلدىرىپ, ءسوز العان سەناتور ميحايل بورتنيك كاسپي ماسەلەلەرىنىڭ شەشىلۋىندەگى قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ باستى ءرولى حالىقارالىق قوعامداستىقتا مويىندالعانىن اتاپ ءوتتى.
«قارالىپ وتىرعان كونۆەنتسيا بۇدان بىلايعى ىنتىماقتاستىقتىڭ نەگىزى قۇرالاتىن تۇعىرناما رەتىندە باستى قۇجات بولىپ تابىلادى. قابىلدانعان كونۆەنتسياعا جاعالىق مەملەكەتتەردىڭ ۇلتتىق زاڭنامالارىن سايكەس كەلتىرۋ جونىندەگى اۋقىمدى جۇمىستاردى اتقارۋعا تۋرا كەلەدى, قازىردىڭ وزىندە كاسپيدەگى ەكونوميكالىق, كولىك-لوگيستيكالىق, ەكولوگيالىق جانە ىنتىماقتاستىقتىڭ باسقا دا تۇرلەرىن تەرەڭدەتۋ جانە كەڭەيتۋگە زور مۇمكىندىكتەر اشىلىپ جاتقانىن ايتۋعا بولادى», - دەدى م.بورتنيك.
سەناتور سۋ ايدىنىنىڭ ەكولوگيالىق تەپە-تەڭدىگىن قالپىنا كەلتىرۋ جانە ساقتاۋ قاجەتتىگىن اتاپ ءوتتى. م.بورتنيكتىڭ پىكىرىنشە, كاسپي ماڭىنداعى بارلىق مەملەكەتتەردىڭ ءوزارا ءتيىمدى تىعىز قارىم-قاتىناسى ەكولوگيالىق ماسەلەلەردى شەشۋدىڭ بىردەن-ءبىر جولى بولىپ تابىلادى.
«ماسەلەن, قازىردىڭ وزىندە بەكىرە اۋلاۋعا نولدىك كۆوتا قولدانىلىپ وتىر. سونىمەن بىرگە, بۇل كۆوتانىڭ ورىندالۋىنا مونيتورينگ جانە تالداۋ جاساۋ تەتىكتەرىن ازىرلەۋ كەرەك. كونۆەنتسياعا, سونداي-اق بۇرىن قابىلدانعان قۇجاتتارعا سۇيەنە وتىرىپ كاسپي ماڭى ەلدەرى كاسپي ەكولوگياسىن قالپىنا كەلتىرۋ جانە قورعاۋ سالاسىنداعى ۇيلەستىرىلگەن ءارى جۇيەلى ساياساتتى جۇرگىزە الادى», - دەدى ماڭعىستاۋ وبلىسىنان سايلانعان سەناتور.
پالاتا 2014 جىلعى 29 مامىرداعى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق تۋرالى شارتقا وزگەرىس ەنگىزۋ تۋرالى حاتتامانى راتيفيكاتسيالادى.
بۇل حاتتاما ەۋرازيالىق ەكنوميكالىق وداققا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ باسشىلارى 2018 جىلى 15 ناۋرىزدا ماسكەۋ قالاسىندا قول قويعان بولاتىن. حاتتامانىڭ ماقساتى 2014 جىلعى 29 مامىرداعى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق تۋرالى شارتتىڭ 10-بابىنىڭ 2-تارماعىنا جوعارعى كەڭەستىڭ قۇرامىنا مۇشە مەملەكەتتىڭ باسشىسى عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە ءوز مەملەكەتىنىڭ زاڭناماسىنا سايكەس جوعارعى كەڭەستىڭ قۇزىرەتىنە كىرەتىن ماسەلەلەر جونىندە شەشىمدەردى قابىلداۋ وكىلەتتىكتەرى بەرىلگەن مۇشە مەملەكەتتىڭ ۇكىمەت باسشىسىن قوسۋ مۇمكىندىگىن بەلگىلەۋ بولىگىنە وزگەرىس ەنگىزۋ بولىپ تابىلادى. ەاەو تۋرالى شارتقا وزگەرىس ەنگىزۋ قاجەتتىگى ارمەنيا رەسپۋبليكاسىنداعى كونستيتۋتسيالىق وزگەرىستەرگە بايلانىستى بولىپ وتىر. وعان سايكەس ارمەنيا پرەزيدەنتىنىڭ سىرتقى ساياسات سالاسىنداعى نەگىزگى وكىلەتتىكتەرىن ارمەنيا ۇكىمەتى مەن پرەمەر-مينيسترىنە بەرۋدى كوزدەيتىن پارلامەنتتىك باسقارۋ نىسانىنا تولىعىمەن كوشتى.
سەنات باسشىسى ءوز سوزىندە پارلامەنت پەن ۇكىمەتتى ەاەو تۋرالى شارتقا وزگەرىستەر ەنگىزۋگە اۋەس بولماۋدى ەسكەرتتى. ء«الى شارتتىڭ سياسى كەپكەن جوق, بىزدە وعان وزگەرىستەر ەنگىزىلە باستادى. بۇل ودان كەيىنگى وزگەرىستەرگە اكەلىپ سوعىپ, تۇتاستاي ينتەگراتسيانىڭ مانىنە اسەر ەتۋى مۇمكىن. ۇكىمەت, اتاپ ايتقاندا, ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگى مۇنداي ماسەلەلەرگە وتە مۇقيات قاراعانى ءجون», - دەدى ق.توقاەۆ.
ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ ءۇشىنشى مەملەكەتتەرمەن, حالىقارالىق ۇيىمدارمەن نەمەسە حالىقارالىق ينتەگراتسيالىق بىرلەستىكتەرمەن حالىقارالىق شارتتارى تۋرالى كەلىسىم راتيفيكاتسيالاندى.
كەلىسىمگە 2018 جىلعى 14 مامىردا سوچيدە ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداققا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ باسشىلارى قول قويعان بولاتىن.
قۇجات ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداققا كىرمەيتىن ەلدەرمەن حالىقارالىق شارتتاردى جاساسۋ, ولاردىڭ قولدانىسىن توقتاتۋ جانە توقتاتا تۇرۋ ءتارتىبىن رەتتەيدى. كەلىسىمدە ءۇشىنشى ەلدەرمەن كەلىسسوزدەر جۇرگىزۋ ءراسىمى, كەلىسسوز دەلەگاتسياسى باسشىسىنىڭ وكىلەتتىكتەرى مەن مىندەتتەمەلەرى, كەلىسسوز ۇستانىمىن قامتيتىن جانە ءۇشىنشى تاراپقا بەرىلەتىن قۇجاتتاردىڭ جوبالارىن مۇشە مەملەكەتتەرمەن مىندەتتى كەلىسۋ رەتتەلگەن.
سونىمەن قاتار كەلىسىمدە حالىقارالىق شارتتار جوبالارىنا ەكونوميكالىق ينتەگراتسيا شەڭبەرىنەن شىعاتىن ەرەجەلەردى ەنگىزۋگە جول بەرمەۋ ماقساتىندا وداق پەن وعان مۇشە مەملەكەتتەر اتىنان ارەكەت ەتەتىن كەلىسسوزدەر جۇرگىزەتىن توپتاردىڭ قىزمەتىن باقىلاۋ تەتىكتەرى كوزدەلگەن.
تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوستاستىعىنا قاتىسۋشى مەملەكەتتەردىڭ تەرروريزمگە جانە ەكسترەميزمنىڭ وزگە دە زورلىق-زومبىلىق كورىنىستەرىنە قارسى كۇرەستى جۇزەگە اسىراتىن قۇزىرەتتى ورگانداردى ماتەريالدىق-تەحنيكالىق قامتاماسىز ەتۋدەگى ىنتىماقتاستىعى تۋرالى كەلىسىم راتيفيكاتسيالاندى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسى, رەسەي فەدەراتسياسى, بەلارۋس رەسپۋبليكاسى, قىرعىز رەسپۋبليكاسى, تاجىكستان رەسپۋبليكاسى, ارمەنيا رەسپۋبليكاسى جانە مولدوۆا رەسپۋبليكاسى اراسىنداعى تەرروريزمگە جانە ەكسترەميزمنىڭ وزگە دە زورلىق-زومبىلىق كورىنىستەرىنە قارسى كۇرەستى جۇزەگە اسىراتىن قۇزىرەتتى ورگاندارىن ماتەريالدىق-تەحنيكالىق قامتاماسىز ەتۋ جونىندەگى ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىمگە 2012 جىلى 5 جەلتوقساندا اشعابات قالاسىندا قول قويىلدى.
كەلىسىمنىڭ نەگىزگى ماقساتى – تەرروريزمگە جانە ەكسترەميزمنىڭ وزگە دە زورلىق-زومبىلىق كورىنىستەرىنە قارسى كۇرەستى جۇزەگە اسىراتىن قۇزىرەتتى ورگانداردى ارنايى تەحنيكامەن, قۇرالدارمەن, ماتەريالدارمەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن تەڭ جانە جەڭىلدىكتى جاعداي جاساۋ بولىپ وتىر.
كەلىسىم اياسىندا تاراپتار اراسىنداعى ىنتىماقتاستىق قۇزىرەتتى ورگانداردىڭ ساتىپ الۋ جانە جەتكىزۋ تۋرالى سۇراۋ سالۋدى ورىنداۋ ارقىلى جۇزەگە اسادى. بۇل رەتتە سۇراۋدى ورىنداۋ مەرزىمى 30 كۇننەن اسپاۋى ءتيىس. سۇراۋ سالعان تاراپ سۇراۋدىڭ تولىق, ۋاقىتىندا جانە ساپالى تۇردە ورىندالۋىنا قاجەتتى بارلىق شارالاردى جۇزەگە اسىرادى.
وتىرىس بارىسىندا سەناتورلاردىڭ دەپۋتاتتىق ساۋالدارى جاريا ەتىلدى. گەورگي كيم جاستار اراسىنداعى قىلمىستىڭ الدىن الۋ تۋرالى; ۆلاديمير ۆولكوۆ عىلىمي جوبالاردى مەملەكەتتىك بيۋدجەت ەسەبىنەن گرانت جانە باعدارلامالىق-ماقساتتى قارجىلاندىرۋ بويىنشا شەشىم قابىلداۋ بارىسىندا زاڭنامانىڭ بۇزىلۋى; مۇحتار جۇماعازيەۆ براكونەرلىككە قارسى ءىس-قيمىل شارالارىن كۇشەيتۋ; نۇرلان قىلىشباەۆ وزگەنىڭ مۇلكى مەن مالىن ۇرلاۋعا قارسى ءىس-قيمىل; مۇرات باقتيار ۇلى قحر مۇراعاتتارىنان ارحيۆ جانە تاريحي قۇجاتتاردى زەردەلەۋدەگى ەرەكشەلىكتەر; رىسقالي ابدىكەروۆ شاحان كەنتىندەگى ورتالىق قازاندىق قۇرىلىسىن قارجىلاندىرۋ; اسقار بەيسەنباەۆ تۇركىستان وبلىسىنىڭ بادام ستانتسياسىنداعى تەمىرجول قۇرىلىسىن قارجىلاندىرۋ; ەدىل مامىتبەكوۆ پوليەتيلەن تەكتەس زاتتاردى قايتا وڭدەۋگە ارنالعان تارازداعى زاۋىت قۇرىلىسى جونىندەگى يننوۆاتسيالىق جوبانى ىسكە اسىرۋ; ناريمان تورەعاليەۆ ەاەو اياسىندا اۆتوموبيل كولىكتەرىن اكەلۋ ماسەلەلەرى تۋرالى ساۋال جولدادى.