بولجام بويىنشا, بيىل تەحنولوگيا مەن عارىش الەمىن ۇلكەن جاڭالىقتار كۇتىپ تۇر. جۇرگىزۋشىسىز تاكسي... ۇشاتىن ماشينالار جانە اسپاننان تارايتىن ينتەرنەت... ءبىر كەزدەرى قيال بولعان جاڭالىقتار شىندىققا اينالا باستاعان سەكىلدى. ەندەشە عىلىم مەن تەحنيكا الەمىندەگى 2019 جىلدان كۇتەتىن باستى وقيعالار تىزبەگىن جاساپ كورەيىك.
جەكە عارىش ايلاعى
ايدى زەرتتەۋ بويىنشا 2019 جىلعا كوپتەگەن شارا جوسپارلانعان. زەرتتەۋمەن اينالىساتىنداردىڭ قاتارىندا قىتاي, ءۇندىستان جانە يزرايل بار. ءتىپتى, ولاردىڭ ءبىرى مەجەلى ورىنعا جەتىپ قويعان.
3 قاڭتاردا Chang’e-4 قىتايلىق زەرتتەۋ پلاتفورماسى Yutu-2 لۋنوحودىمەن بىرگە ايدىڭ ارعى بەتىنە قونىپ, تاريحي وقيعا جاسادى.
ەندى ولاردىڭ الدىندا مىناداي مىندەتتەر تۇر: جەردى سۋرەتكە ءتۇسىرۋ, توپىراقتى زەرتتەۋ, راديواسترونوميالىق باقىلاۋ جۇرگىزۋدىڭ پەرسپەكتيۆالارىن باعالاۋ, سونداي-اق مۇندا ءالسىز تارتىلىس جاعدايىندا جەردەن اكەلىنگەن تۇيىق ەكوجۇيەنىڭ دامۋىن قاداعالاۋ.
دەمەك, ءبىزدى بۇل ميسسيانىڭ بارىسى مەن ونىڭ ناتيجەسى تۋرالى كوپتەگەن قىزىقتى جاڭالىق كۇتىپ تۇر, ولاردىڭ ارقايسىسى «العاش رەت ايدىڭ ارعى بەتىنەن» دەگەن بەلگىمەن ەرەكشەلەنەتىن بولادى.
ءبىر تاڭقالارلىعى , قىتاي مۇنىمەن توقتاپ قالمايدى. جەلتوقسان ايىندا Chang'e-5 جاڭا ستانساسى ايعا باعىتتالاتىن بولادى, ونىڭ ماقساتى — توپىراق پەن مينەرالداردىڭ ۇلگىلەرىن جيناپ, جەرگە جىبەرۋ. بۇل, ارينە, تاريحتاعى العاشقى وقيعا ەمەس, بىراق مۇنداي شارالار وتكەن عاسىردىڭ 70-ءشى جىلدارىنىڭ ورتاسىنان بەرى وتكىزىلگەن جوق.
ۇندىستەردىڭ اعىمداعى ونجىلدىقتىڭ باسىنان باستاپ Chandrayaan-2 پلانەتاارالىق ستانساسىن ىسكە قوسۋعا ارنالعان جوسپارى دا كوپشىلىكتىڭ قىزىعۋشىلىعىن تۋدىرۋدا. ميسسيا شەڭبەرىندە ولار ايعا وربيتالىق جانە قونۋ مودۋلدەرىن, لۋنوحود جەتكىزۋدى جوسپارلايدى. جوبا ىسكە اسىرىلعاندا, ءۇندىستاننىڭ عارىش اپپاراتى جەردىڭ تابيعي سەرىگىنە جەڭىل قوناتىن ءتورتىنشى ەل بولادى.
الايدا, ءۇندىستان بۇل جەتىستىككە جەتۋدە يزرايلگە جول بەرمەك. Spaceil جەرگىلىكتى ستارتاپى ازىرلەگەن Beresheet قونۋ اپپاراتى اقپان ايىندا ىسكە قوسىلۋى ءتيىس. ايدىڭ ماگنيت ءورىسىن زەرتتەۋدەن باسقا ونىڭ مىندەتتەرى تىزىمىنە يزرايل جالاۋىن ورناتۋ كىرەدى.
وتكەن جىلى NASA بىرنەشە عارىش اپپاراتتارىن ىسكە قوستى, ەندى ولاردىڭ زەرتتەۋ ناتيجەلەرىن كۇتىپ وتىر.
شىعىس جەرگە جاقىن اسپان دەنەسىن زەرتتەۋگە دايىندالىپ جاتسا, ەۋروپالىقتار كۇن جۇيەسىنىڭ اينالاسىن زەرتتەپ كورمەك. قازان-قاراشا ايلارىندا ESA ەكزوپلانەتتى زەرتتەۋگە ارنالعان جاڭا Cheops عارىش تەلەسكوپىن ىسكە قوسادى. استرونومدار Cheops-تى ء«وز الەمى بار» جۇلدىزدارعا باعىتتايتىن بولادى, ال تەلەسكوپتان الىنعان دەرەكتەر عالىمدارعا ولاردىڭ قۇرامى تۋرالى ناقتى قورىتىندى جاساۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
مارستىڭ قىر-سىرىن اشۋعا دايىن InSight زەرتتەۋ ستانساسى جانە Parker Solar Probe زوندى اعىمداعى جىلى كۇنگە جوسپارلى تۇردە ەكى مارتە جاقىنداۋدى كوزدەگەن.
ايتپاقشى, وعان NASA-نىڭ ءوزى دە جاقىنداۋدى جوسپارلاعان. امەريكالىق عارىش اگەنتتىگى حعس-عا ءوز عارىشكەرلەرىن جەتكىزۋ قۇقىعىن الۋعا جاقىن قالدى, وسىعان دەيىن مۇنىمەن تەك «روسكوسموس» اينالىسقان.
نەگىزىنەن, بۇل سالاداعى بارلىق مۇمكىندىكتەر SpaceX-تە بولىپ شىقتى. اقپان ايىندا يلون ماسكتىڭ كومپانياسى Crew Dragon عارىش كەمەسىن ۇشۋعا جىبەرەدى. ول حالىقارالىق عارىش ستانساسىنا جەتىپ, وندا بىرنەشە اپتا وتكىزىپ, جەرگە ورالۋ كەرەك.
Boeing-ءتىڭ وسىعان ۇقساس جوبالارى بار, بىراق قارسىلاستارىنان ءسال ارتتا قالىپ كەلەدى. ونىڭ CST-100 Starliner عارىش كەمەسى ناۋرىز ايىندا ەكيپاجسىز جانە تامىزدا ەكيپاجبەن ۇشۋى ءتيىس.
نەگىزى, SpaceX-تە حعس-قا ساياحات جاساۋدان دا باسقا جوسپارلار بار. وسى جىلى ولار اسا اۋىر Falcon Heavy زىمىران-تاسىعىشىن ۇشىرىپ, سونداي-اق بولاشاقتا ادامدى مارسقا جەتكىزۋگە ءتيىس عارىش كەمەسى-Starship ءپروتوتيپىن العاش رەت ۇشىرۋدى بەلگىلەگەن. Starship-ءتى سىناقتان وتكىزۋ كوكتەمدە باستالادى.
جۇرگىزۋشىسىز تاكسي نەمەسە ۇشاتىن اۆتوكولىك؟
جاڭا جىل دەربەس اۆتوموبيلدەردى دامىتۋدا ماڭىزدى كەزەڭ بولماق. وتكەن جىلدىڭ سوڭىندا الەمدەگى العاشقى جۇرگىزۋشىسىز تاكسيدىڭ كوممەرتسيالىق قىزمەتىن ىسكە قوسقان Waymo كومپانياسى وسى جولدا ۇلكەن قادام جاسادى. ونى بۇعان دەيىن جابىق تەستىلەۋ باعدارلاماسىنا قاتىسقان, فينيكس (اريزونا) ماڭىندا تۇراتىن جۇزدەگەن ادام پايدالانا الادى, ال كولىكتە كەلەڭسىز جاعدايلار تۋا قالعان جاعدايدا ولاردى باسقارۋعا دايىن جۇرگىزۋشىلەر وتىرادى. ايتا كەتەتىن جايت, Waymo اۆتوموبيلدەرى تەست-الاڭداردا ەمەس, ترافيگى ناقتى كوشەلەردە, سالونداعى جولاۋشىلارمەن وزدىگىنەن قوزعالادى. قالاي دەگەنمەن دە, بۇل – بۇگىنگى كۇنى تەحنولوگيا ءۇشىن ۇلكەن سەرپىلىس. تەحنولوگيانىڭ قاتەلىگى بىرەۋدىڭ دەنساۋلىعى نەمەسە ومىرىنە قاتەر ءتوندىرۋى مۇمكىن, سوندىقتان Waymo ازىرشە اسىعىستىق تانىتپاي وتىر.
2019 جىلى General Motors جۇرگىزۋشىسىز تاكسيدىڭ قىزمەتىن ىسكە قوسۋدى جوسپارلاپ وتىر. ول سان-فرانتسيسكودا ىسكە قوسىلۋى مۇمكىن, بىراق Waymo-مەن سالىستىرعاندا اۋقىمى جاعىنان كىشىرەك.
نارىقتا وسى باعىتتا جۇمىس ىستەپ جۇرگەن Ford جانە Uber سياقتى باسقا دا ءىرى ويىنشىلار بار, ارينە. الايدا, اعىمداعى جىلى ولاردان تەك سىناق بارىسى تۋرالى جاڭالىقتاردى كۇتۋگە بولادى. Ford ازىرگە سەرۆيستى ىسكە قوسۋعا اسىعار ەمەس, ول بۇل جۇمىستى 2021 جىلى جۇزەگە اسىرماق نيەتتە. ال ەكىنشى كومپانيا الدىڭعى جىلعى بولعان اپاتتان كەيىن ءسال ەسەڭگىرەپ, ازىرگە تەك تەستەن وتكىزۋگە دايىندالۋدا.
Volkswagen بولسا, وسى جىلى Intel-مەن بىرلەسىپ يزرايلدە اۆتونومدى تاكسي قىزمەتىن قۇرۋدى جوسپارلاپ وتىر. الايدا بۇل جوبانىڭ باستاماسى عانا, ونى ىسكە اسىرۋ كەلەسى ونجىلدىقتىڭ ەنشىسىندە.
قازىرگى وقيتىن جاڭالىعىڭىز سىزگە فانتاستيكا بولىپ كورىنۋى مۇمكىن, بىراق ۇشاتىن اۆتوكولىكتەر 2019 جىلى شىن مانىندە پايدا بولادى. مۇنداي مۇمكىندىكتى امەريكالىق Terrafugia كومپانياسى ۋادە ەتىپ وتىر. ول ۇشاتىن ماشينالاردى ازىرلەۋ جۇمىستارىمەن اينالىسادى, ناتيجەسىندە ول جەردە عانا ەمەس, اۋا ارقىلى دا قوزعالا الاتىن, جينالمالى قاناتتارى بار ۇشاققا ۇقساس Transition كولىك قۇرالىن جاساپ شىعارعان. ونىڭ ۇستىنە, بۇل كومپانيانىڭ قۇقىعىن جول قوزعالىسىنىڭ قاۋىپسىزدىگى ۇلتتىق باسقارماسى (NHTSA) مەن اقش-تىڭ فەدەرالدىق ازاماتتىق اۆياتسيا باسقارماسى (FAA) راستاعان.
اعىمداعى ونجىلدىقتىڭ باسىنان بەرى Terrafugia Transition-ءنىڭ نارىققا شىعۋىن بىرنەشە رەت كەيىنگە قالدىردى, بىراق قازىر ونى Zhejiang Geely Holding Group قىتاي كومپانياسى قارجىلاندىرادى, ياعني ۋادەنىڭ ورىندالۋىنا تولىق نەگىز بار دەگەن ءسوز.
10 جىل ىشىندە Google ۇشقىشسىز اۆتوكولىكتەرى 16 ملن كيللومەتردى تەستىلەۋدەن وتكىزدى.
5G ءداۋىرى
بۇل جىل الەمدى ۇيالى بايلانىس تەحنولوگياسىنىڭ بەسىنشى كەزەڭى – 5G داۋىرىمەن تانىستىرادى. الايدا ونىڭ تارالۋ پروتسەسى ۇزاققا سوزىلادى.
«5G-ءدى ەنگىزۋ ءبىرشاما ۋاقىتتى تالاپ ەتەدى. ال ءموبيلدى ينفراقۇرىلىمدى جەتىلدىرۋ جۇمىستارى ءارى قاراي جالعاسا بەرەدى, سەبەبى «بار نارسەمەن» جۇمىس ىستەۋ ەمەس, جاڭا دۇنيەلەردى ويلاپ تابۋىمىز كەرەك», — دەدى World Wide Technology كومپانياسىنىڭ جەلىلىك شەشىمدەر باعىتىنىڭ جەتەكشىسى نيل اندەرسون.
اقش, ەۋروپا جانە قىتايدىڭ ءىرى وپەراتورلارى 5G-ءدى اعىمداعى جىلى ەنگىزۋ جوسپارىن بەلگىلەپ قويدى. ال ۋكرايناعا بۇل تەحنولوگيانىڭ كەلۋى – الداعى 365 كۇندىكتىڭ ەمەس, شامامەن بەسجىلدىق ماسەلەسى.
ءبىر ەلدەر ينتەرنەتتىڭ جىلدامدىعىن ارتتىرۋمەن الەك بولىپ جاتسا, ال بىرەۋلەرى وعان جالپى قول جەتكىزۋدىڭ امالدارىن جاساپ باعۋدا. Web Foundation ۇيىمىنىڭ مالىمدەۋىنشە, الەمدەگى 3,8 ملرد ادام ينتەرنەتكە قول جەتكىزە الماي وتىر. بيىل وسى ماسەلەنى شەشۋ جولىندا بىرنەشە جوبالار ىسكە اسىرىلادى. وسى ماقساتتا كەنيادا Loon شارلارى ۇشىرىلادى. بۇل – Waymo سياقتى Google-ءدىڭ جوبالارىنىڭ ءبىرى. ول ينتەرنەت تاراتۋعا ارنالعان شارلاردى جاساپ شىعارۋمەن اينالىسادى جانە جاقىندا كەنيادا العاشقى كوممەرتسيالىق جوباسىن ىسكە اسىرماق. ەگەر ءبارى ويداعىداي بولسا, Loon افريكالىق ەلدەردىڭ ورتالىق بولىگىن ينتەرنەتپەن قامتاماسىز ەتەدى.
جالپى, الەمدى ينتەرنەتپەن قامتاماسىز ەتۋگە تەك Google عانا ەمەس, SpaceX تە نيەتتى. بىراق يلون ماسكتىڭ كومپانياسى تەك ءبىر اۋداننىڭ عانا ماسەلەسىن ەمەس, كەڭ اۋقىمدى قامتۋدى جوسپارلاۋدا. SpaceX كومپانياسى Starlink جوباسى اياسىندا جەردى جاھاندىق ينتەرنەتپەن قامتاماسىز ەتۋدى جەر سەرىكتەر جەلىسىمەن جۇزە اسىرماق. قازىرگى ۋاقىتتا SpaceX سىناقتان وتكىزۋگە ەكى جەرسەرىكتى ىسكە قوسقان. دەگەنمەن جاقىن ارادا Starlink-تەن بۇدان دا ءىرى جوبالار تۋرالى جاقسى جاڭالىقتار ەستۋىمىز ابدەن مۇمكىن.
قارلىعاش قۇرامىس,
«Egemen Qazaqstan»