ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلامالىق ماقالاسىندا ۇلتىمىزدى ساقتاۋ مەن وركەندەتۋ ءۇشىن, ءبىزدىڭ ويىمىزشا, ەكى ۇلكەن داۋىرلىك ماسەلە كوتەرگەن دەسەك, ءبىرىنشىسى – ءتول ءداستۇرىمىزدىڭ ومىرشەڭ تۇستارىن زاماناۋي سۇرانىستارمەن ساباقتاستىرۋ, ەكىنشىسى – بۇكىل ادامزات بالاسىنا ورتاق جاھاندانۋ ۇدەرىسىنىڭ ءوزىمىز ءۇشىن ءتيىمدى تۇستارىن يگەرۋ.
البەتتە, ءبىز ەڭ الدىمەن ءتول ءداستۇرىمىزدىڭ ومىرشەڭ تۇستارى دەگەندە, بار ءداستۇرىمىزدى, جالپى مادەنيەتىمىزدى, تۇتاس ۇلتىمىزدى ساقتاۋشى انا ءتىلىمىزدى ايتامىز. جاڭا جاھاندانۋ زامانىندا ءتىلىمىزدىڭ ۇلتتى ساقتايتىن قوعامدىق ءھام رۋحاني قۇرالى رەتىندەگى بارلىق العىشارتتارى مەن مۇمكىندىكتەرى بار. بىرىنشىدەن, ول ءوزىنىڭ سوزدىك قورىنان, بەينەلىلىگىنەن, ستيليستيكالىق مۇمكىندىكتەرىنەن قۇرالعان ۇلكەن الەۋەتكە يە. ەكىنشىدەن, قازاق تىلىندە سويلەۋشىلەردىڭ سانى سان ميلليونداپ سانالادى, ايتالىق قازىر الەمدە 16 ميلليونعا جۋىق قازاق بار دەسەك, سونىڭ كەم دەگەندە 11-11,5 ميلليونى ءوزىنىڭ انا ءتىلىن بىلەدى. ياعني, بۇل ءتىلدى قاجەت ەتەتىندەردىڭ سانى قازىرگى عالامدىق ولشەممەن العاندا جوعارى. ۇشىنشىدەن, قازاق ءتىلى – كونستيتۋتسيا بويىنشا مەملەكەتتىك ءتىل. بۇلارعا قوسىمشا قازاق ءتىلى قوعامنىڭ بارلىق سالاسىندا قولدانىلادى, ياعني ءبىلىم مەن عىلىمنىڭ, قوعامدىق قاتىناستىڭ, بيزنەس پەن بيلىكتىڭ ءتىلى. وسىنداي مۇمكىندىگى زور ءتىلدى سول قوعامنىڭ بارلىق سالاسىندا جەتەكشى تىلگە اينالدىرۋ ماسەلەسى تۇر.
بۇل رەتتەن كەلگەندە, ءتىلىمىز ءوز ەلىندە ءالى دە وسىنداي جەتەكشى فۋنكتسياعا اينالدى دەپ ايتا الماساق كەرەك. رۋحاني جاڭعىرۋدىڭ وزەگى – قوعامدىق سانانى جاڭا ساپاعا كوتەرۋ دەسەك, وندا ءتىلدىڭ وسىنداي ۇلكەن ماقساتتى شەشەتىن الەۋەتىن نازاردان تىس قالدىرۋعا بولمايدى. ءتىل – تەك قارىم-قاتىناس قۇرالى بولسا, وندا وركەنيەتتى الەمدە وعان ونشا ءمان دە, ماقسات تا ۇستەمەلەمەس ەدى. ءتىل تەك – قاتىناس قۇرالىنان دا جوعارى قۇبىلىس. ءتىلدى ساقتاۋ ۇلتتى ساقتاۋدىڭ تىكەلەي كەپىلى ەكەنىن احمەت بايتۇرسىن ۇلى باستاعان الاش زيالىلارى, كەشەگى باۋىرجان مومىش ۇلى سياقتى ۇلت تۇلعالارى سان رەت ايتتى, سول ءۇشىن كۇرەستى دە.
احاڭ حح عاسىردىڭ تاڭىندا: ء«وز تىلىمەن سويلەسكەن, ءوز تىلىمەن جازعان جۇرتتىڭ ۇلتتىعى ەش ۋاقىتتا ادامى قۇرىماي جوعالمايدى. ۇلتتىڭ ساقتالۋىنا دا, جوعالۋىنا دا سەبەپ بولاتىن نارسەنىڭ ەڭ قۋاتتىسى – ءتىلى», دەسە, كەڭەستىك ۇلتسىزداندىرۋ تۇسىندا: ء«تىل دەگەنىمىز قاي حالىقتىڭ بولماسىن كەشەگى, بۇگىنگى عانا تاعدىرى ەمەس, بۇرسىگۇنگى دە تاعدىرى», دەپ جازعان بولاتىن. ۇلت قايراتكەرلەرىنىڭ وسى پىكىرلەرى ءالى كۇنگە دەيىن وزەكتى. سەبەبى ءتىل – قاشاندا ۇلتتى ساقتاۋشى ءھام تانىتۋشى ماڭىزدى قۇرال. ەگەر ءتىل وسىنداي وراسان قىزمەتكە يە بولسا, وندا ول سول ۇلتتىڭ بارشا بولمىسىن تانىتاتىن دا قۇبىلىس. بۇل جونىندە ەلباسى: «عاسىرلار بويى قازاقتىڭ ۇلت رەتىندەگى مادەني تۇتاستىعىنا ەڭ نەگىزگى ۇيىتقى بولعان ونىڭ عاجايىپ ءتىلى», دەپ جازدى.
جالپى, ۇلتىمىزدىڭ بارشا قاسيەتىن, الەۋەتىن تانىتۋ مەن اشۋعا كۇش-جىگەرىن ارناپ كەلە جاتقان پرەزيدەنتىمىز جوعارىدا اتالعان داۋىرلىك ەڭبەگىندە ۇلتتىق كود ماسەلەسىن كوتەردى. وسى ەڭبەگىندە: «اجەپتاۋىر جاڭعىرعان قوعامنىڭ ءوزىنىڭ تامىر-تاريحىنىڭ تەرەڭىنەن باستاۋ الاتىن رۋحاني كودى بار. جاڭا تۇرپاتتى جاڭعىرۋدىڭ ەڭ باستى شارتى – سول ۇلتتىق كودىڭدى ساقتاي ءبىلۋ ءارى دارىپتەۋ قاجەت. ونسىز جاڭعىرۋ دەگەنىمىزدىڭ قۇر جاڭعىرىققا اينالۋى وپ وڭاي» – دەدى.
ۇلتتىق كود دەگەنىمىز – ۇلتتىق قاسيەت, ونىڭ مادەنيەتى, ادەبيەتى. ەڭ باستىسى, ۇلتتى ۇلت ەتەتىن ۇلتتىڭ جانى, ۇلتتىق كودى – ءتىلى. قازىرگى قازاق قوعامىندا قازاق تىلىنە بەتبۇرىس وتە جاقسى. اتا-انالار وزدەرى قازاقشا بىلمەسە دە بالالارىن قازاق ءتىلدى مەكتەپكە بەرىپ جاتىر. ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرىندە ەلباسى بەرگەن تاپسىرما بويىنشا ءۇش تىلدە ساباق بەرۋ جۇيەسى ەنگىزىلىپ كەتتى. پرەزيدەنت 2006 جىلى قازاقستاندىقتاردىڭ ءۇش ءتىل ءبىلۋى كەرەكتىگىن ايتقان ەدى. بىراق قازاق ءتىلى ءۇش ءتىلدىڭ ءبىرى ەمەس, ول – نەگىزگىسى ءھام ماڭىزدىسى, ول مەملەكەتتىك ءتىل ەكەنى دە باسا ايتىلدى.
دەگەنمەن, بۇگىنگى تاڭدا وتباسىندا, بالاباقشادا, مەكتەپتە سىنىپتان شىققان سوڭ دا بالالار ءبىر-بىرىمەن ورىسشا سويلەسەدى. بۇل جاعدايدا ورتالىق جانە جەرگىلىكتى اتقارۋشى بيلىك ءبىرىنشى قامقورشى بولاتىن ءتىل مەملەكەتتىك ءتىل بولۋى ءتيىس.
ۇلتتىق كودتىڭ جينالاتىن, ساقتالاتىن, ۇرپاقتان-ۇرپاققا بەرىلەتىن قورى دا, قازىناسى دا, تاسىمالداۋشىسى دا ونىڭ وسى ءتىلى. ەندەشە, ءتىل – ءبىزدىڭ بارىمىز. سوندىقتان جاھاندانۋ تۇسىندا اقپاراتپەن, كينومەن, تۇتىناتىن تاۋارمەن, مۋزىكامەن, بىلىممەن, قازاق ەلىنە كەلىپ جاتقان بارلىق قۇبىلىستار مەن قۇرالداردىڭ بارشاسىندا تىلدىك دەرەكتەر بار دەيتىن بولساق, وندا ولار قازاقتىڭ ساناسىنا ورنىعىپ تا جاتىر. البەتتە, شەتەلدەن كەلگەن دۇنيەلەر تارتىمدىلىعى, قىزىقتىلىعى جاعىنان ەلىمىزدە وندىرىلەتىن سونداي زاتتاردان نەمەسە باسقا دا اقپاراتتىق دۇنيەلەردەن ارتىق بولۋى مۇمكىن. بۇل, اسىرەسە, جاستارىمىزدى باۋليدى. ول ءبىزدىڭ سانامىزعا, سەزىمىمىزگە كۇن سايىن مىسقالداپ ەنەدى. سودان كۇندەردىڭ كۇنىندە وزىنىكىنەن اينيتىن, وزگەنىكىن جوعارى قوياتىن ۇرپاق قالىپتاسادى.
ونىڭ باستاپقى جەمىستەرى قازىر دە كورىنىپ جاتىر. جاڭا جاڭعىرۋ ءداۋىرى قاي حالىقتان بولسا دا دامۋدى ءھام ساقتانا وتىرىپ دامۋدى قاجەتسىنەدى. بۇل – سول ءار حالىقتىڭ كەلەشەگىنىڭ قامى. ول بۇگىننەن باستالادى. قازاقتىڭ جەرى, ءتىلى وزىنىكى. تۇرمىسىمىزدا, جالپى ومىرىمىزدە وزگەلەردىڭ جاساعان دۇنيەسىن كوبىرەك قولداناتىن زاماندا تۇرمىز. دۇنيە بۇتىندەي ارالاستى, تۇتاستاي ساباقتاسىپ, ول ءۇردىس وسىلاي قاراي جۇرە دە بەرەتىنى بايقالادى. ەلباسى ماقالاسى – وسىنداي الەمدەگى قازاقتىڭ, قازاقستاننىڭ الدىمەن ءوزىن ساقتاۋ, سودان بارىپ وركەندەۋ بارىسىن كورسەتۋ نيەتىنەن تۋعان ەڭبەك. ودان ساباق الۋ, ونىڭ مىندەتتەرىن جۇزەگە اسىرۋ بارشامىزدىڭ مىندەتىمىز دەسەك, جالپىلاپ كەتەر ەدىك, دۇرىسى – ەل باسقارعان, اسىرەسە جاس ۇرپاققا تاربيە مەن ءبىلىم بەرۋدىڭ باسىندا تۇرعان ازاماتتاردىڭ پارىزى. وسىنداي ەلدىك بورىش – قازاق اتا-اناسىنىڭ دا ەڭ باستى ءارى ماڭىزدى مىندەتى.
ءتىلدىڭ وسىنداي ەرەكشە ماڭىزىن ۇعىنعان ەلباسى ماقالاسىندا قازاق ءتىلىن لاتىن الىپبيىنە كوشىرۋدى ءبىرىنشى مىندەت رەتىندە قويدى. ويتكەنى بۇگىنگى ناعىز حالىقارالىق تاڭبالار جۇيەسىنە اينالعان لاتىن ءالىپبيى ەلىمىزدى, حالقىمىزدى قازىرگى جاھاندانۋ داۋىرىندە جاڭا بيىكتەرگە باستايتىن قادام بولماق ەكەندىگىن مىنا دەرەكتەردەن انىق اڭعارامىز.
الەم حالىقتارىنىڭ 80 پايىزى لاتىن گرافيكاسىن مەڭگەرىپ, يگىلىگىنە پايدالانىپ, الەمدىك اقپاراتتىڭ 70 پايىزىن وسى تاڭبامەن تاراتۋدا. قازىرگى تاڭدا الەم حالىقتارىنىڭ ىشىندە لاتىن ءالىپبيىن پايدالاناتىن حالىقتار سانى 1,5-2 ميللياردقا جۋىق. كيريلليتسانى ۇستانىپ وتىرعاندار 300 ميلليوندى قۇرايدى. سوندىقتان قازاق ەلى ءبىلىمنىڭ, عىلىمنىڭ, IT تەحنولوگيانىڭ تورىنە, وركەنيەتتىڭ ورىنە جەتەلەيتىن توتە جولعا ءتۇسۋى كەرەك. بۇگىنگى تاڭدا كيريلليتسا جازۋىن الەمنىڭ 12 مەملەكەتى عانا پايدالانسا, قالعان مەملەكەتتەردىڭ كوبى لاتىن ءالىپبيىن قولدانادى. الەمدەگى ەڭ دامىعان 30 مەملەكەتتىڭ 22-ءسى لاتىن ءالىپبيىن پايدالانادى, ەڭ مىقتى ەكونوميكاسى بار 10 مەملەكەتتىڭ – 7-ەۋى, الەمدەگى ەڭ باي 20 مەملەكەتتىڭ 18-ءى لاتىن ءالىپبيىن تۇتىنادى. دۇنيە جۇزىندە بيزنەس جۇرگىزۋگە ەڭ قولايلى 30 مەملەكەتتىڭ 25-ءى دە لاتىن ءالىپبيىن قولدانۋشى ەلدەر.
تاعى ءبىر دايەك, 2005-2015 جىلدارى 12,5 ميلليون ماقالا شىققان ەكەن, سونىڭ 55-75%-ى لاتىن قارپىندە جازىلىپتى. ەڭ كوپ سىلتەمە جاسالاتىن عىلىمي ماتىندەردىڭ 61 پايىزى لاتىن, 2,7 پايىزى كيريلل قارپىندە ەكەنىن عالىمدار مەن ساراپشىلار العا تارتىپ وتىرعانى قاي-قايسىمىزدى دا ويلاندىرسا كەرەك. سونىمەن بىرگە فيزيكاداعى بىرلىكتەر جۇيەسى, حيمياداعى ەلەمەنتتەردىڭ پەريودتىق جۇيەسى, ماتەماتيكاداعى, گەوگرافياداعى, بيولوگياداعى جانە تاعى دا باسقا عىلىمدارداعى تاڭبالار, شارتتى بەلگىلەر وسى لاتىن الىپبيىندە. ەندەشە, قازىر وقىپ جۇرگەن وقۋشىلار مەن ستۋدەنتتەر بۇل ءالىپبيدى جاقسى بىلەدى. مەكتەپتىڭ وزىندە وقۋشىعا لاتىن ءالىپبيىنىڭ تاڭبالارى كۇندەلىكتى بىرنەشە پاندە كەزدەسەدى. ەرەسەكتەرگە كەلسەك, ءبىز دە حيميانى, فيزيكانى, ماتەماتيكانى وقىدىق, ياعني بۇل ءالىپبي بىزگە دە بەيتانىس ەمەس.
وعان قوسا, لاتىن ءالىپبيى كوشەلەر مەن دۇكەندەردەگى جارنامالاردا, تاۋارلاردا تۇر. قالتامىزداعى قۇجاتىمىز دا, تەلەفونىمىزعا كۇندەلىكتى دەرلىك كەلىپ جاتقان اۋا رايى تۋرالى مالىمەتتەر دە تاعى تۇر. تۇرمىسىمىزدا تۇتىناتىن تەحنيكالىق زاتتاردىڭ بارلىعى شەتەلدىكى, ەندەشە ولاردا دا لاتىن جازۋى – نەگىزگى جازۋ. اينالىپ كەلگەندە, لاتىن تاڭبالارى ءبىزدىڭ تۇرمىستىق جانە قوعامدىق ومىرىمىزگە الدەقاشان ەنگەن. سوندىقتان ول قازاققا جات, توسىن جازۋ ەمەس.
قازىر الەمدەگى تۇركى حالىقتارىنىڭ سانى شامامەن 200 ملن دەيتىن بولساق, سولاردىڭ 55,5 پايىزى لاتىن الىپبيىندە, 25 پايىزى اراب جازۋىندا, 17 پايىزى عانا كيريلل تاڭباسىندا, قالعاندارى ءارتۇرلى الىپبيلەردى قولدانادى ەكەن. ءوز الدىنا دەربەس ازەربايجان, تۇركيا, قازاقستان, قىرعىزستان, وزبەكستان, تۇرىكمەنستان سياقتى مەملەكەتتەر بولسا, سونىڭ ەكەۋى عانا, ياعني ءبىز بەن قىرعىزستاننان باسقاسى لاتىن الىپبيىندە. التاي, باشقۇرتستان, قاباردا-بالقار, قاراشاي-شەركەش, تاتارستان, تىۆا, حاقاس, چۋۆاش, ياكۋت سياقتى اۆتونوميالارعا كىنا قويا المايسىز, ويتكەنى ولار رەسەيدىڭ ىشىندە. قالعان تۇركى حالىقتارىنىڭ اۆتونوميالىق قۇرىلىمدارى جوق, ولار ءارتۇرلى مەملەكەتتەردىڭ ىشىندە ءجۇر. مولدوۆانىڭ قۇرامىنداعى عاعاۋىز اۆتونومياسى لاتىن الىپبيىنە كوشكەن.
ەندى جاڭا ءالىپبيدى ۇيرەنۋگە كەلەيىك. البەتتە, قوعامداعى مەملەكەت تاراپىنان جاسالاتىن رەفورمانىڭ قايسىسى بولسىن كوپشىلىكتى ويلاندىرادى. بۇل – تابيعي, قالىپتى جاعداي. ەلباسى بەكىتكەن الىپبيدە 32 ءارىپ بار. سولاردىڭ جيىرماعا جۋىعى بارىمىزگە بەلگىلى ارىپتەر. بەلگىسىزى ۇشتەن ءبىرى عانا. ەندەشە, وسىنشا ءارىپتى ۇيرەنىپ الۋعا ابدەن بولادى عوي. بۇل ارادا ماسەلە نيەتتە جانە وعان ۇلكەن ءمان بەرۋشىلىكتە. مۇنداي ءمان بەرۋشىلىك ءار قازاقتىڭ ەلشىل ساناسىمەن تىكەلەي بايلانىستى. سەبەبى جاڭا الىپبيگە كوشۋ – قازاقستاننىڭ بولاشاعىمەن ساباقتاس. ەگەر ەلباسى باستاماسى بولاشاقپەن ساباقتاس بولاتىن بولسا, وندا ءبىز نەگە 10-15 ءارىپتى ۇيرەنۋگە ۋاقىتىمىزدى ءبولىپ, شىن نيەتتەنىپ, كەلەشەگىمىزدىڭ قامىن ويلاماسقا؟! بارلىعى سانامىزدى دايارلاۋدا. بابامىز ءال- ءفارابيدىڭ: «دۇنيەنى وزگەرتكىڭ كەلسە, الدىمەن ءوزىڭ وزگەر», دەگەن دانالىق ءسوزىنىڭ ءمانىسى دە وسى ەمەس پە؟!
ەلباسى لاتىن الىپبيىنە ءوتۋ قازاق ءتىلىنىڭ قولدانىس اياسىن كەڭەيتەتىنىنە سەنىم بىلدىرەدى. ەگەر ولاي بولماسا, لاتىن الىپبيىنە ءوتۋدىڭ قاجەتتىلىگى تۋىنداماس ەدى. الدىمەن ءالىپبي ارقىلى, ونىڭ ەملە ەرەجەلەرى ارقىلى كەزىندە بۇرمالانعان ءتىل تابيعاتىنا ءتان قاجەتتىلىكتەر قالپىنا كەلتىرىلەدى. الىپبيمەن بىرگە جازۋ رەفورماسى جاسالادى. تىلدەردى دامىتۋ مەن قولدانۋدىڭ مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنىڭ ءۇشىنشى باعىتىندا «قازاق جازۋىن جەتىلدىرۋ» دەپ كورسەتىلگەن. مۇنداي جەتىلدىرۋ جۇمىستارى ساناعا سەرپىلىس بەرەدى. وسىنداي سەرپىلىس قازاقتاردىڭ انا تىلىنە دەگەن قاجەتتىلىگىن ارتتىرادى. جاڭا ءالىپبي تاڭبالاردىڭ جاي جيىنتىعى ەمەس, ءومىردى تانۋدىڭ ءھام ونى باعالاۋدىڭ جاڭاشا قاتىناسى دەپ ۇعىنامىن. «لاتىنشاعا كوشۋدىڭ تەرەڭ لوگيكاسى بار. بۇل قازىرگى زامانعى تەحنولوگيالىق ورتانىڭ, كوممۋنيكاتسيانىڭ, سونداي-اق ءححى عاسىرداعى عىلىمي جانە ءبىلىم بەرۋ ءۇردىسىنىڭ ەرەكشەلىكتەرىنە بايلانىستى», دەدى مەملەكەت باسشىسى.
لاتىن الىپبيىنە كوشۋ – قازاق حالقىنىڭ العا جىلجۋىنا, جاڭا زامان تالابىنا ساي ءوسىپ-وركەندەۋىنە, بولاشاقتا ەلىمىزدىڭ جان-جاقتى دامۋىنا ۇلكەن ۇلەس قوسادى. بۇعان مىسالدى الەمدىك تاجىريبەلەردەن كۇندەلىكتى جاقسى اڭعارىپ ءجۇرمىز. ونىڭ مەملەكەتىمىزدىڭ ەلدىگىن سيپاتتاۋعا, ەشكىمگە ەلىكتەمەي, ۇلتتىق كودىمىزدى ودان ءارى نىق قالىپتاستىرۋعا دا سەپتىگىن تيگىزەرى كامىل.
ورازكۇل اسانعازى,
مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى