وقۋشىلاردىڭ قاۋىپسىزدىگى ماڭىزدى

مىسالى, وبلىس ورتا­لى­عىن­­داعى 2017 جىلى جاڭا­دان سالىن­عان №37 قازاق ورتا مەكتەبى قالا­نىڭ شەتكى اۋما­­عىندا ورنا­لاس­قان. وسى جەردەگى م.ۆورۋشين كو­شە­سى بويىندا «قازاقستان ءاليۋ­مي­نيى» اق-نىڭ مەم­لە­كەت­­-جەكەشەلىك ارىپ­تەس­تىگى باعى­تىن­دا بىرنەشە تۇرعىن ءۇي بوي كوتەرىپ, بالا­باق­شالار ەسىك اشتى. بۇل ماڭاي­داعى اۋماققا اۋىلداردان كوشىپ كەلگەن وتباسىلار قاتارى دا كوبەيدى.

العاشىندا اتا-انالار با­لا­­­لا­­رى­­نىڭ مەكتەپكە بارىپ-قايتۋلا­رىنا الاڭ­داۋ­شى­لىق ءبىلدىردى. ويتكەنى قالا ىشى­نەن شەتكەرى ور­نا­­لاس­­قان مەك­تەپتىڭ بالالارى ءۇشىن قا­ۋىپ­­سىز­دىك ماسەلەسى وزەكتى ەدى. 

سوندىقتان ء«بىز قاۋىپسىز مەكتەپ ءۇشىن!» جوباسى وبلىس ورتا­لى­­عىن­دا­عى №37 مەكتەپتەن باس­تالدى. جار­قى­راعان جاڭا مەكتەپكە تسيفر­لى تەح­­نو­­­­لو­گيالار ىلەسە كەل­گەندەي. وقۋشىلار مەكتەپ­كە ارنايى كارتا نەمەسە ساۋساق ءىزى ارقىلى كىرىپ-شىعادى. اتا-انالارعا ارنايى حابار­لاما جولدانادى. بۇل اتا-انا­لار­دىڭ بالالارىن باقىلاپ وتىرۋىنا مۇمكىندىك بەردى.

وقۋشىلار, مۇعالىمدەر مەكتەپكە كىرەبەرىستە ارنايى ور­ناتىلعان تۋرنيكەتتەردەن ساۋساق تاڭباسىن نەمەسە كارتانى سايكەستەندىرۋ ارقىلى وتەدى.

بۇدان وقۋشى مەن مۇعالىم­نىڭ قاي ۋاقىتتا كىرىپ-شىق­قانىن بايقاپ وتى­رۋعا بولادى. سونداي-اق مەكتەپكە بوگدە ادامداردىڭ كىرۋىنە توس­قاۋىل جاسايدى.  سمارت-جۇيە اسحانا مەن كىتاپ­حا­نا­دا دا ورناتىلعان. اتا-انا كۇن سا­يىن بالاسىنا اس ءما­زى­رىن تاڭداي الادى. تولەم ارنايى كارتادان بىردەن الىنادى. وقۋشىلار اقشا الىپ جۇرمەيدى. باستاۋىش سىنىپ وقۋشىلارى ءۇشىن سىنىپ جەتەكشىسى تولەم جاسايدى. تەگىن تاماقپەن قامتىلاتىن وقۋشىلاردىڭ اس ءىشۋ جاعدايى دا قاراستىرىلعان. 

– قازىر بالاباقشالاردا, مەك­تەپ­تەر­دە اسحانادان ۋلانىپ قالعاندارى جايلى وقىپ, كورىپ ءجۇرمىز. ءبىزدىڭ مەك­تەپ­تە­گى سمارت-جۇيە وسى قاۋىپتىڭ الدىن الادى. ەكىنشىدەن, «اقشاسىن بىرەۋ تارتىپ الدى ما ەكەن؟», «جوعالتىپ الماي ما؟» «قولىن جۋدى ما, جوق پا؟» دەگەن قاۋىپ تە جوق. كۇن­دە­لىكتى حابار­لامالار كەلىپ, بالامىزدىڭ مەكتەپكە كەلگەنى, شىققانى جازىلىپ وتىرادى, − دەيدى اتا-انالار.

مۇعالىمدەردىڭ «Teacher office» دەپ اتا­لاتىن بول­مە­سى دە ساندىق جۇيە­گە كو­شىپ­تى. وسى بولمەدەن ارنايى جۇيە ارقىلى قاجەت كى­تاپقا, وقۋ­لىق­قا, كومەكشى قۇر­العا تاپ­­سى­رىس بەرەدى. كىتاپ­حا­­­نا­شى دايىنداپ بەرەدى. قا­لا­­لىق ءماسليحات دەپۋتاتتارى دا №37 مەك­تەپتىڭ ءىت سىنىبىن جابدىقتاۋعا دە­مەۋشىلىك كورسەتتى. 

ال «BF گرۋپپ» كومپان­يا­سىنىڭ دي­رەكتورى سەرگەي گولىشەۆتىڭ ايتۋىنشا, 1098 وقۋشى ءبىلىم الاتىن №37 مەك­­تەپتە تسيفرلاندىرۋدى ەن­گىز­ۋگە كوم­پانيا 3 ميلليون تەڭگە جۇمسادى. قارجى كو­لەمى مەكتەپتەگى وقۋشىلار سا­نىنا بايلانىستى. 

– باعدارلامادا «سمارت پاۆلودار» قوسىمشاسى دا بار. تەك تۋرنيكەت ەمەس, ساۋ­ساق­تى سايكەستەندىرۋ قاجەت. بالالاردى بوتەن ادام الىپ كەتە المايدى. ساۋساق تاڭباسى ال­دىن الا الىنعان اكەسى مەن اناسى, اتاسى مەن اجەسىنە عانا رۇقسات ەتىلەدى, − دەيدى س.گولىشەۆ. 

اتا-انالار دا وقۋشىلار دا مو­بيل­­دىك قوسىمشانى Play Market, نە­­مە­سە App Store قوسىمشالارىنان تە­گىن جۇكتەي الادى. 

مەكتەپ ديرەكتورى ءلايلا ءجۇسى­پو­ۆانىڭ ايتۋىنشا, ء«بىز قاۋىپسىز مەكتەپ ءۇشىن!» باستاماسى − وقۋشىنىڭ اق­پا­راتتىق قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ, ينتەر­نەتكە تاۋەلدىلىكتىڭ قا­لىپ­­­تاسۋىنىڭ الدىن الۋ, وتباسىلىق قۇن­دىلىقتاردى نى­عايتۋ, كامەلەتكە تول­­ما­عان­­دارعا قاتىستى قۇقىق بۇ­زۋ­­شى­­­لىقتىڭ جانە مەكتەپ ورتا­سىنا دەسترۋكتيۆتى ءدىني اعىمدار ەنگىزۋدىڭ الدىن الۋعا جاردەمدەسەدى.

مەكتەپ ءدالىزىن «قاۋىپسىز بالا­لىق شاق» اقپاراتتىق ستەندى ور­نا­لاس­تىرىلعان. ستەندتە بارلىق ەسكەرتۋ, ال­عاش­قى كومەك كورسەتۋ اق­پا­را­تى, مەكتەپتە, ۇيدە, ورماندا, سۋدا ءوزىن ۇستاۋ ەرەجەلەرى, جەدەل قىزمەت تەلەفونىنىڭ نو­مىر­لەرى جازىلعان. وقۋشىلار اراسىندا «قاۋىپ­سىز­دىك كەم­­پىر­­قوساعى» تاقىرىبىنا سۋرەت باي­قاۋى وتكىزىلىپتى. كۇن­دەلىكتى ومىردە جانە تو­تەن­شە جاعدايلاردا قاۋىپ­سىز­دىك ەرە­جەلەرىن وقۋعا قىزى­عۋشىلىعىن ارت­تىرۋ ماق­سا­تىنداعى يگى شارا شى­نى­­­مەن قولداۋعا تۇرارلىق. سونداي-اق تىيىم سالىنعان اقپاراتتارعا, تىيىم سالىن­عان سايتتارعا كىرۋدى بولدىر­­ماۋ ماقساتىندا مەكتەپ كوم­پ­يۋ­تەر­لەرىنە ينتەرنەت-تسەن­زور ورناتىلعان. 

ساباقتاردا ينتەرنەت جەلى­سىندەگى جۇمىس مۇعالىمنىڭ باقىلاۋىمەن جۇ­رەدى. بار­لىق سىنىپتا موبيلدىك تەلە­فون­نىڭ, كومپيۋتەردىڭ ادام اعزاسىنا كەلتىرەتىن زيانى, قوعامدا تەلەفون مەن كومپيۋتەر پايدالانۋ مادەنيەتى تۋرالى سىنىپ ساعاتتارى, لەك­تسيا­لار وتكىزىلەدى. مىسالى, «قاۋىپ­سىز ينتەرنەت», «شى­نا­يى الەم ۆير­تۋالدى الەم­نەن كۇشتى», «قاۋىپسىز جول» سياق­تى اقپاراتتىق ستەندتەرى ور­نا­­لاسقان.

قالا اكىمدىگىنىڭ ما­لى­مە­تىنشە, وقۋشىلاردىڭ قاۋىپ­سىز­دىگى ءۇشىن جا­سال­­عان بۇل باستاما ناتيجە بەرسە, الداعى ۋاقىتتا وڭىردەگى باسقا دا بالاباقشالار مەن مەكتەپتەرگە ەن­گى­زى­لە­دى. ويتكەنى №37 مەكتەپتە قانات­قاقتى جوبا رەتىندە ەنگىزىلگەن جۇيەنىڭ تيىمدىلىگى از ەمەس. 

الايدا اتالعان «قاۋىپسىز مەكتەپ» جوباسى كوشەارالىق اۆتوبۋستارمەن №19, №22, №25, №22, №7 سياقتى قازاق تىلىندە ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتەرگە قاشان جەتەدى دەگەن سۇراق تۋادى.

اتا-انالار جولاۋشىلار كولىگىمەن بارىپ-كەلىپ وقيتىن بالالارىنىڭ قاۋىپ­سىز­دىگى ءۇشىن الاڭداۋلى. ايال­دا­مادان شىعارىپ سالىپ, كەشكە ايالدامادان كۇتىپ الادى. اۆتوبۋستاردىڭ كوبى ەسكى, ءارى تار. 

باتىرجان جانايحان باس­تا­عان ءبىر توپ قالالىق اتا-انا جولاۋشىلار كولىگىمەن بارىپ-كەلىپ وقيتىن بالالارى ءۇشىن الاڭداۋلى. اتا-انا­لار­دىڭ بالالارىن قازاق تىلىندە سا­پالى ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتەردە وقىت­قىسى كەلە­تىن­دەرى تۇسىنىكتى.

بىراق قالا اكىمىنىڭ ورىنباسارى اندرەي بالاشوۆ اتا-انالاردىڭ دابىلىنا ەلىمىزدىڭ ء«بىلىم بەرۋ تۋرالى» زاڭىنىڭ 6-بابى 5-تارماعىنا «سۇيەنىپ» جا ۋاپ بەردى. 

«ياعني قالادا تۇراتىن وقۋشىلار ءۇشىن ارنايى مەكتەپ اۆتوبۋسى قاراس­تى­ر­ىل­­ماعان. وقۋ­شى­لار­دى قالا مەك­­تەپ­تەرىنە تاسىمالداۋ ءۇشىن مەكتەپ اۆتو­بۋستارىن ساتىپ الۋ زاڭ تالاپ­تا­­رىنا قاي­شى. − سەبەبى مەكتەپتەر قالا شەتىندە ورنالاسقان. مەك­تەپ­تەن 3 شا­قى­رىم ال­ىس قا­شىق­تىقتا ور­نا­لاسسا عانا اۆتوبۋس بەرىلەدى. ەگەر قيىن­دىق تۋدىرسا ۇيلەرىنىڭ جا­­ن­ىن­داعى ارالاس مەكتەپتەردەن بارىپ وقۋ­­لارىنا تۋرا كەلەدى, − دەيدى ا.بالاشوۆ. 

كەرىسىنشە, ا.بالاشوۆ قالالىق ءبىلىم ءبولىمىنىڭ ماماندارىمەن بىرگە رەيدكە شىعىپ, قوعامدىق كولىكتەردە وقۋشىلاردىڭ قانداي جاع­داي­دا مەكتەپكە كەلىپ وقىپ جۇرگەندەرىن كورگەنى دۇرىس بولار. 

قالالىق وقۋ ءبولىمى ەلى­مىز­­دىڭ وزگە دە قالا­­لا­ر­ىن­داعى وقۋشىلاردى مەكتەپكە تاسىمالداۋ تاجىريبەسىمەن تانىس­ۋىنا بولار ەدى. ايتا­لىق, استانادا School Bus جوباسى ەنگىزىلدى. بىر­قاتار قالالاردا مەكتەپ تاسى­ما­لى­­نىڭ مارشرۋتتىك جەلىسى جاسالعان, وقۋشىلار ارنايى كولىكتەرمەن تاسىمالدانادى.

اۆتوبۋستار بەكىتىلگەن مارشۋرت بويىنشا قاتىنايدى.

ارينە اتا-انالاردىڭ الاڭدايتىن ءجونى بار. سوڭعى جىلدارى وقۋشىلار مەن جاس­وس­پىرىمدەرگە قاتىستى كەلەڭسىز وقيعالار جيىلەپ كەتتى.  ەكى كۇننىڭ بىرىندە «مەك­تەپ­تەن شى­عىپ, جوعالىپ كەت­تى», «تومەنگى سىنىپ وقۋ­شى­­لارىنا الىمجەتتىك كور­سەتىپ, ۇرىپ-سوققان», «كو­شە­دە اۆتوبۋس ورتەندى» دەگەن حابارلاردى كورىپ, ءبىلىپ ءجۇرمىز. الەۋمەتتىك جەلىلەردە دە ءجيى جاريالانادى. 

قالالىق وقۋ ءبولىمى قالا ىشىندە تاسىمال جۇر­گىز­ىلمەيدى دەگەنىمەن, قالا­دا­عى №43, №30 مەكتەپتەردە مەكتەپ اكىمشىلىگىنىڭ ۇيىم­­داستىرۋىمەن جانە جەكە تاسىمالداۋ ارقىلى وقۋشى­لار­دى تاسىمالدايدى. قالا اكىمدىگىنىڭ مالىمەتىنشە, بىلتىر قالاعا جاقىن ورنالاسقان اۋىل مەكتەپتەرىنىڭ وقۋشى­لا­رىن تاسىمالداۋ ءۇشىن بيۋدجەتتەن 40 ميلليون تەڭگەگە جۋىق قاراجات ءبولىنىپ, 3 اۆتوبۋس ساتىپ الىنىپتى. بۇل اۆتوبۋستار بالالارعا قاۋىپسىز, كولىكتىڭ تەرەزەسى ەكى قابات شىنىمەن جابدىقتالعان, قوسىمشا جىلىتۋ جۇيەسى بار, ارنايى بەكىتىلگەن كەستە بويىنشا جۇرەدى.

ال №19 قازاق تىلىندە ءبىلىم بەرەتىن مەك­­تەپكە وقۋ­شى­لار 2-پاۆلوداردان, ۋسول­كا شاعىن اۋدانىنان, ۆورۋشين كو­شە­سى جاعىنان كەلىپ وقيدى. باۋىر­جان مومىش ۇلى اتىنداعى №22 مەك­تەپتىڭ ديرەكتورى مايرا مام­بە­تو­ۆا­نىڭ ايتۋىنشا, جاقىن ماڭ­­داعى №9, №13 مەكتەپتەر ورىس تى­لىندە ءبىلىم بەرە­تىندىكتەن, الىس تا بولسا اتا-انالار بالا­لارىن قازاق مەكتەبىنە اكەلۋگە ءماجبۇر.

كەيبىر اتا-انا ۇيلەرىنىڭ جانىن­دا­عى اباي اتىنداعى №10 دارىندى بالالارعا ارنالعان مەكتەپ-ليتسەيگە بالالارىن وقىتا المايتىندارىنا رەنىشتى. سوندىقتان ۇل-قىزدارى, نەمەرەلەرى قالانىڭ ءبىر شەتىنەن ەكىنشى شەتىنە بارۋعا ءماجبۇر. 

– سوندىقتان قالا اكىمدىگى مەن قالالىق ءبىلىم ءبولىمى وقۋشىلار مەكتەپكە باراتىن تاڭەرتەڭگى ساعات 7-8, تۇسكى 13-14, كەشكى 18-19 ساعاتتار اراسىندا قاۋىپسىزدىك بەلدىگى, قوسىمشا جىلىتۋ جۇيەسى, قوسالقى ەسىگى بار ارنايى مەكتەپ اۆتوبۋستارىن باعىتتارعا شىعارسا, − دەيدى اتا-انالار.

بۇل ءوتىنىش-تالاپتارعا تالاي جىل بويى قالا­لىق ءبىلىم ءبولىمى نا­زار اۋدار­ماي-اق كەلەدى. زاۋرەش مۇ­قا­شە­ۆا, گۇلجان قادىرباەۆا باس­قار­­عان كەزدە دە قازاق مەكتەبىندە وقۋ ءۇشىن قالانىڭ ءبىر شەتىنەن ەكىنشى شە­تى­نە كەلىپ جۇرگەن بالالارىمىزدىڭ جاعدايىنا جاناشىرلىق بايقالا قويمادى. ەندىگى ءۇمىت جاڭادان كەلگەن باسشى سامال ايتقازينادا.

قاۋىپسىز مەكتەپ, قاۋىپسىز وقۋشى, جالپى, قاۋىپسىزدىك تۇرعىسىنان الساق, ماسەلەنىڭ ءمانىسى − قاۋىپسىز وقۋشى تاسىمالى جۇيەسىن قۇرۋدا. ياعني, قوعامدىق كولىك سالاسىندا دا وقۋشىلاردى تاسىمالداۋ جۇيەسىنىڭ بارلىق تالاپ پەن ستاندارتقا ساي ارنايى اۆتوبۋستارمەن تاسى­مال­داۋدىڭ قاۋىپسىز جانە قولايلى جۇيەسى قۇرىلۋى قاجەت. قاۋىپسىز ءارى قولايلى مەكتەپ اۆتوبۋسىن ءوڭىردىڭ وقۋشىلارى مەن اتا-انالارى دا كۇتۋدە.

فاريدا بىقاي,

«Egemen Qazaqstan» 

پاۆلودار