...ءۇن قوسادى
بيىك تانىم, تەرەڭ ءبىلىم كەرەك
ەلباسىنىڭ « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» اتتى ماقالاسى بۇكىل قازاق جۇرتشىلىعىن ەلەڭ ەتكىزدى. اركىمنىڭ كوڭىلىندە, ويىندا جۇرگەن كوكەيتەستى ماسەلەلەردى سارالاپ, سالالاپ, تارازىلاپ بەردى. تۇسىنىكتى تىلمەن, تەرەڭ عىلىمي دەرەكتەرگە سۇيەنە وتىرىپ جازىلعان بۇل ماقالا-باعدارلاما بارشا قازاق حالقىن قۋانتاتىن ەرەكشە تۋىندى. تاريحىمىزدى باعالاي ءبىلىپ, جاس ۇرپاققا جۇيەلى تۇردە ءتۇسىندىرىپ تاربيەلەۋ باعىتىندا اعا ۇرپاققا بولاشاقتا ۇلكەن مىندەت جۇكتەيدى. ساياساتتانۋشىلار, دەپۋتاتتار, عالىمدار, كوپشىلىك بولىپ وزدەرىنىڭ وي-پىكىرلەرىن, قۇپتاۋلارىن جارىسا جازىپ جاتىر.
وتە دۇرىس, دەر كەزى. بىراق ۇرانداپ, اسىرا سىلتەپ, جالاڭ-جايداق سوزبەن جايتاڭداپ وتە شىقپاي, « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرىنىڭ» اربىرىنە ناقتى جەكە باعدارلاما جاسالسا دەيمىن. ەلباسىنىڭ ءاربىر پىكىرىندە, ءاربىر سوزىندە تەرەڭ ءمان جاتىر. ناۋقانشىلدىققا سالىنباي – ەرىنبەي, ادال ەڭبەك ەتسەك, الىنبايتىن قامال جوق.
تاعى ءبىر ويىمدا جۇرگەن ماسەلە – كەيبىر جوعارى لاۋازىمداعى شەندىلەرىمىز تولىققاندى ءوز مىندەتتەرىن اتقارا الماي ما دەيمىن. كەيبىرى قازاقشا تازا سويلەي المايدى, ءوز ويلارىن ايتۋعا قينالادى. ولار ەلباسىنان نەگە ۇلگى الماسقا! ءوز انا تىلىندە سويلەي الماعانداردىڭ سول انا تىلىندە لوگيكالىق تەرەڭ ويلاۋى دا كەم بولادى, ەندەشە ەل تاريحىنا تەرەڭ بويلاپ, تۋعان ءتىلىنىڭ قاسيەتىنە جەتە الا ما؟
« ۇلىلىق دەگەن − ءبىلىم كەڭدىگى. ۇلكەن تاريحى بار ەلگە ۇلكەن مادەنيەت, بيىك تانىم, تەرەڭ ءبىلىم كەرەك», – دەپ جازادى ەلباسىمىز نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى. سوندىقتان ءوزىمىز بىلگەن ونەگەلى ءىس-ارەكەتىمىزدى جاس ۇرپاققا ۇعىندىرۋ – ورتاق پارىزىمىز.
عاليا يبرايىم,
زەينەتكەر
شىعىس قازاقستان وبلىسى
...ماقتان تۇتادى
قانىش قازدىرعان قۇدىق
يمانتاي مەن جاپەك اۋىلدارىنىڭ اراسى 14-15 شاقىرىمداي جەر. سوناۋ جىلدارى وسى ارادان ساپىرىلىسقان جولاۋشىلار ارىلمايتىن. قۇلاما تاۋلاردىڭ ەتەگىمەن الىس ساپارعا شىققان ساۋداگەرلەر بولسىن, ىسساپارمەن كەتىپ بارا جاتقان مىرزالار ما, ايتەۋىر ولاي-بۇلاي وتكەن جۇرگىنشىلەردەن كوز سۇرىنەتىن. وسى جولمەن دالباداعى اپا-جەزدەسىنىڭ (حايدار جاپەك ۇلى, ءبيسا جامىنقىزى) ۇيىنە قانىش ساتباەۆ تا كەلىپ ءجۇردى. بالا جاسىنان دالا كەزىپ, ءتۇرلى-ءتۇستى تاستاردى جيناۋدان جالىقپايتىن بولاشاق عالىم, بۇل جاقتا دا كوڭىلى جاي تاپپاي تاۋ-تاستى شارلاپ, شارشاپ-شالدىعىپ ۇيگە كەش باتا ءبىر-اق قايتاتىن. جۋانتوبە تاۋىنىڭ ىعىنداعى جاپەك اۋىلىنىڭ ادامدارى ەجەلدەن اۋىز سۋعا ءزارۋ. قازعان قۇدىقتارىنىڭ سۋى اششى بولىپ, مال سۋارۋعا عانا جارايتىن بولعاندىقتان جاز ايلارىندا سۋدى تاۋ استى بۇلاقتارىنان تاسىمالداپ, قىستا مۇز ەرىتىپ, ايتەۋىر ابىگەرگە ءتۇسىپ جاتاتىن. ينستيتۋتتىڭ ستۋدەنتى قانىش جۋانتوبەدەگى اتاسىنىڭ ۇيىنە تاعى دا ءبىر كەلگەندە ماڭايدى مۇقيات زەرتتەپ ءجۇرىپ, ءبىر ويپاڭ تۇسقا توقتاپ, اۋىل جىگىتتەرىنە:
– مىنە, قۇدىقتى تۋرا وسى جەردەن قازىڭدار. سۋى ونشا تەرەڭدە ەمەس ءارى تۇششى بولادى, – دەپ قازدىرعان قۇدىعى – بابىر قورىعىنداعى تەمەشباي قىستاۋىنان ءجۇز مەتر جەردە كۇنى بۇگىنگە دەيىن «قانىش قۇدىعى» اتالىپ, حالىققا قىزمەت كورسەتىپ تۇر. ءبىر عاجابى, عالىمنىڭ بولجاعانىنداي ەكى مەترگە جەتپەيتىن جەردەن تاسقىن سۋ شىعىپ, تىرشىلىك كوزى تاۋسىلماس قورعا اينالدى. قازاق حالقىنىڭ اياۋلى پەرزەنتى, اكادەميك قانىش يمانتاي ۇلى ساتباەۆتى جاڭاتىلەك اۋىلىنىڭ تۇرعىندارى اركەز ىلتيپاتپەن ەسكە الىپ, ونىڭ حالىققا ىستەگەن جاقسىلىعىن ۇمىتقان ەمەس.
مۇحامەت-قايىر ءشارىپوۆ
پاۆلودار وبلىسى,
باياناۋىل اۋدانى
...ساقتاندىرادى
جاتجۇرتتىق كۇيەۋلەر جارىلقامايدى
بۇگiنگi كۇنi قازاق قىزدارىنىڭ شەتەلدiك ازاماتتارعا تۇرمىسقا شىعۋى جيiلەپ كەتتi. ول تۋرالى اقىن مۇحتار شاحانوۆ اعامىز دا تالاي جازدى دا, ايتتى دا.
مەنiڭ ويىمشا, بارلىعى وتباسىنداعى تاربيەدەن. بۇرىن حالقىمىز قىزدارىنىڭ وزگە ۇلت ازاماتتارىمەن نەكەلەسۋiنە قارسىلىق بiلدiرiپ وتىرعان. سول سەبەپتi قازاق حالقىنىڭ قايماعى بۇزىلماي, ۇلتتىق تەگiن ساقتاپ قالدى. ال قازiر شە؟ قازiر اتا-اناسى قىزىنىڭ قۇلاعىنا كiشكەنتاي كۇنiنەن باستاپ: «باي جiگiتكە تۇرمىسقا شىق, سوندا ەش قيىندىق كورمەيسiڭ. باستىسى اقشاسى بولسا, باقىتتى بولاسىڭدار» دەپ ميىنا قۇيىپ قويادى. مۇنى ەستiپ, كورiپ وسكەن قىز باي-ماناپتاردى iزدەمەگەندە قايتسiن؟ وزiنە كوز سالعان جiگiتتiڭ الەۋمەتتiك جاعدايى ناشار بولسا, ول iشتەي ويلانىپ تۇرادى. سەبەبi وعان بiرiنشi ورىنعا ماحابباتتى ەمەس, دۇنيەنi قويۋدى ۇيرەتكەن.
عالامتور بەتiن اشىپ قالساڭ, «تۇرiككە شىققان قازاق قىزى شالقىپ ءومiر سۇرۋدە. نەمiسكە تيگەن قىز ارمانىنا جەتتi جانە ت.ب» سەكiلدi ارانداتۋشى ماقالالار ءورiپ جۇرەدi. ونى كورگەن قىز «نەگە مەن دە شەتەلدiڭ باي ازاماتىنا تيiپ, الەمدi ارالامايمىن؟» دەگەن ويعا كەلەدi. سودان ونىڭ قاراپايىم قازاق جiگiتiنە دەگەن كوڭiلi سۋيدى. بۇل دۇرىس ەمەس. سول سەبەپتi, جاستاردىڭ ساناسىن ۋلايتىن, تەرiس ناسيحات جاسايتىن «شەتەلدiك كۇيەۋبالالار» جايلى ماقالاسىماقتارعا تىيىم سالۋ كەرەك دەپ ويلايمىن. جانە دە ۇيدەگi اتا-انا قىزىن ادامي قۇندىلىقتارعا باۋلىپ, «كۇيەۋiڭ باي بولسا دا, كەدەي بولسا دا قازاق بولسىن» دەپ تاربيەلەسە, باسىمىزعا تۇسكەن قاسiرەتتiڭ ودان ءارى ۋشىعىپ كەتۋiنiڭ الدىن الار ەدiك.
ءادiلحان اتەموۆ
شىمكەنت
...ءسۇيسىنىس بىلدىرەدى
كيەلى جەرلەرگە تاعزىم
«رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسىن باسشىلىققا الا وتىرىپ ماڭعىستاۋ اۋدانىنىڭ 90 جىلدىعى قارساڭىندا اۋداندىق جاستار ورتالىعىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن مەكتەپ وقۋشىلارىنىڭ تاريحي تانىمدىق جان دۇنيەسىن كۇشەيتۋ جانە مەملەكەتتىك باعدارلامانى جاستار اراسىندا كەڭىنەن ناسيحاتتاۋ ءۇشىن جاستاردىڭ تانىمدىق شاراسى وتكىزىلدى.
وسى ورايدا ماڭعىستاۋ اۋدانىنا قاراستى شەبىر اۋىلىنىڭ جاستارى كيەلى ورىندارعا ساياحات جاساپ, ەلجاندىلىق سەزىمىن نىعايتتى. اۋداندىق جاستار ورتالىعى ۇيىمداستىرعان ساياحاتتا 50-گە جۋىق وقۋشى شەبىر اۋىلىنىڭ ماڭىنداعى قاراتوبە قورىمىنا ارنايى ساپار شەگىپ, ونداعى دوسان باتىر, شوتان باتىر, اقىن ابىل تىلەۋ ۇلى زيراتتارىنا ارنايى توقتاپ تاعزىم ەتتى. دوسان ءتاجى ۇلى 1867 جىلدارى ورىس پاتشالىعىنا قارسى شىققان حالىق باتىرى. شوتان نازار ۇلى دا 15 جاسىندا ەل باستاعان حالىق باتىرى. ءوزىنىڭ ونەرىمەن كوزگە تۇسكەن ابىل اقىننىڭ دا ماڭعىستاۋ حالقى ءۇشىن ەڭبەگى ەرەكشە. جاستار اكتسيا اياسىندا وسىنداي تۇبەككە تانىمال تۇلعالاردىڭ وتكەن ءومىرى مەن ەرلىگى جايىندا ەستىپ ءبىلدى.
دينا جولداسبايقىزى
ماڭعىستاۋ وبلىسى