ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆ ءوزىنىڭ «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسىنىڭ جالعاسى رەتىندە جاريالاعان « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» اتتى ماقالاسىندا ۇلت مادەنيەتىن جاڭعىرتۋ باعىتىندا كوپتەگەن تىڭ يدەيالار ۇسىندى. ماقالادا ۇلتتىق مۋزىكامىزعا جاڭاشا كوزقاراس پەن تىڭ سەرپىلىس بەرەر جوبالار كوپ.
«Egemen Qazaqstan» گازەتىندە جاريالانعان ماقالانىڭ «دالا فولكلورى مەن مۋزىكاسىنىڭ مىڭ جىلى» دەگەن تاراۋىندا مەملەكەت باسشىسى: «بۇل جوبا اياسىندا بىزگە «دالا فولكلورىنىڭ انتولوگياسىن» جاساۋ كەرەك. مۇندا ۇلى دالا مۇراگەرلەرىنىڭ وتكەن مىڭجىلدىقتاعى حالىق اۋىز ادەبيەتىنىڭ تاڭداۋلى ۇلگىلەرى – ەرتەگىلەرى, اڭىز-ءافسانالارى, قيسسالارى مەن ەپوستارى جيناقتالادى» – دەپ اتاپ ءوتتى. اتالمىش انتولوگيانىڭ جاسالۋى حالقىمىزدىڭ باي مادەني مۇرالارىن جۇيەلەۋ ىسىندە زور قادام بولارى ءسوزسىز. بۇل بولاشاق ۇرپاقتىڭ ساناسىن جاڭعىرتىپ, ۇلتتىق بولمىستى تاني تۇسۋىنە ۇلكەن مۇمكىندىك تۋعىزادى.
«سونىمەن قاتار قازاقتىڭ قوبىز, دومبىرا, سىبىزعى, سازسىرناي جانە باسقا دا ءداستۇرلى مۋزىكالىق اسپاپتارىمەن ورىنداۋعا ارنالعان ماڭىزدى تۋىندىلار توپتاماسىن – « ۇلى دالانىڭ كونە سارىندارى» جيناعىن باسىپ شىعارۋ قاجەت» – دەگەن ەلباسى ۇلتتىق مۋزىكالىق ميراسىمىزدى جيناپ, جۇيەلەۋ ءىسىن مەملەكەتتىك دەڭگەيدە تۇبەگەيلى قولعا الۋدى تاپسىردى.
بۇعان دەيىن دە ەلباسى تاپسىرماسىمەن «مادەني مۇرا» باعدارلاماسى اياسىندا ۇلتتىق مۋزىكالىق مۇرالارىمىز ءبىرشاما جيناقتالعان بولاتىن. جوعارىدا اتالعان جيناققا ارحيۆتەر مەن حالىق اراسىندا ساقتالعان تىڭ ماتەريالدار ەنىپ, ەل يگىلىگىنە اينالارىنا سەنىمدىمىز.
قازاقتىڭ باي مۋزىكاسىن ناسيحاتتاۋدىڭ ءبىر جولى تاسپالاپ, ءتۇرلى فورماتتاردا تاراتۋ. زاماناۋي تسيفرلى فورماتقا ەنگىزۋدىڭ ماڭىزى زور ەكەنىن باسا ايتقان ەلباسىمىز نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى: « ۇلى دالانىڭ فولكلورى مەن اۋەندەرى زاماناۋي تسيفرلى فورماتتا «جاڭا تىنىس» الۋعا ءتيىس. بۇل جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن كوشپەندىلەردىڭ باي مۇراسىن جۇيەلەۋگە قابىلەتتى عانا ەمەس, سونداي-اق ونىڭ وزەكتىلىگىن ارتتىرا الاتىن وتاندىق جانە شەتەلدىك كاسىبي مامانداردى تارتۋ ماڭىزدى. ءبىزدىڭ مادەنيەتىمىزدىڭ نەگىزگى سيۋجەتىندە, كەيىپكەرلەرى مەن سارىندارىندا شەكارا بولمايدى, سول سەبەپتى ونى جۇيەلى زەرتتەپ, بۇكىل ورتالىق ەۋرازيا كەڭىستىگى مەن بارشا الەمدە دارىپتەۋگە ءتيىسپىز» دەدى. جاڭا باعىتتا ىسكە اسىرىلا باستاعان بۇل قۇندى جوبا بويىنشا ۇلتتىق مۋزىكالىق مۇرالارىمىزدىڭ تولىققاندى تسيفرلاندىرىلىپ, ينتەرنەت جەلىسىندە قولجەتىمدى بولۋى ءوزىمىز ءۇشىن عانا ەمەس, قازاق حالقىنىڭ مادەنيەتىن تانىپ-بىلۋگە ۇمتىلعان الەم جۇرتشىلىعى ءۇشىن دە اسا ءتيىمدى بولماق.
ن.ءا.نازارباەۆ: «اۋىزشا جانە مۋزىكالىق ءداستۇردى جاڭعىرتۋ قازىرگى زامانعى اۋديتورياعا جاقىن ءارى تۇسىنىكتى فورماتتا بولۋى كەرەك. اتاپ ايتقاندا, كونەرگەن سوزدەر مەن ماتىندەردى سۋرەتتەرىمەن قوسا بەرۋگە, ايقىن ۆيدەوماتەريالدار فورماسىندا ۇسىنۋعا بولادى. مۋزىكالىق دىبىستار مەن اۋەندەر تابيعي اسپاپتارمەن عانا ەمەس, ولاردىڭ زاماناۋي ەلەكتروندى نۇسقالارى ارقىلى دا شىعارىلادى. سونىمەن قاتار فولكلورلىق ءداستۇردىڭ ورتاق تاريحي نەگىزدەرىن ىزدەۋ ءۇشىن قازاقستاننىڭ ءتۇرلى وڭىرلەرى مەن وزگە ەلدەرگە بىرنەشە ىزدەۋ-زەرتتەۋ ەكسپەديتسيالارىن ۇيىمداستىرۋ قاجەت» – دەپ, مادەنيەتىمىزدىڭ ناسيحاتتالۋىنا عانا ەمەس, دامۋىنا دا قاتىستى تىڭ يدەيالار ايتتى. اۋىزشا جانە مۋزىكالىق ءداستۇردىڭ بۇگىنگى تىڭداۋشىعا تۇسىنىكتى بولۋى ءۇشىن جاعدايلار جاسالۋىن, ونداعى ارحايزمگە اينالعان ءسوز-ماتىندەردىڭ ۇعىنىقتى بولۋىنا ەرەكشە نازار سالۋ كەرەكتىگىنە دە كوڭىل اۋدارعان. ۇلتتىق مۋزىكانىڭ باستاۋىندا تۇرعان قورقىت, سىپىرا, اسان قايعى, قازتۋعان, شالكيىز ت.ب. ايتۋلى تۇلعالاردىڭ شىعارمالارىندا كەزدەسەتىن كەيبىر كونە سوزدەردىڭ ءمان-ماعىناسىن اشاتىن كومەكشى قۇرالداردىڭ بولۋى ورىنداۋشىلار مەن ىزدەنۋشىلەردىڭ قاجەتتىلىگىن وتەيتىن وتە پايدالى دۇنيە بولارى انىق. قازىرگى تاڭدا قاراپايىم تىڭداۋشى عانا ەمەس, كەيبىر جاس ورىنداۋشىلاردىڭ وزدەرى رەپەرتۋارىنداعى حالىق اندەرى مەن حالىق كومپوزيتورلارىنىڭ تۋىندىلارىندا ۇشىراساتىن كونەرگەن سوزدەردىڭ ماعىناسىن بىلە بەرمەيدى. مىسالى, بالۋان شولاقتىڭ «عاليا» انىندە «كەل, ەكەۋمىز مىنەيىك تارانتاسقا» دەگەن جول بار. مۇنداعى «تارانتاس» سوزىنە س.مۇقانوۆ «حالىق مۇراسى» ەڭبەگىندە «سالتاناتتى, ءتورت دوڭگەلەكتى اربا» دەپ تۇسىنىك بەرگەن. ال «سۇرشا قىز» انىندە كەزدەسەتىن ء«اندىر, ءاندىر, ءاندىر-اي» ءسوزى وسىمدىكتىڭ اتاۋى. بۇل تۋرالى ب.قىدىربەك ۇلىنىڭ «تۇگەل ءسوزدىڭ ءتۇبى ءبىر» كىتابىندا ايتىلادى. وسى تارىزدەس ءان ماتىنىندە كەزدەسەتىن سوزدەردىڭ ءمان-ماعىناسىن ورىنداۋشىنىڭ جاقسى ءبىلىپ, تىڭداۋشىعا ساۋاتتى جەتكىزە ءبىلۋى كەرەك. سوندا عانا ۇلتتىق مۋزىكالىق مۇرالارىمىز قاتەلىككە ۇشىراماي, ۇرپاقتان-ۇرپاققا قاز-قالپىندا جەتەرى ءسوزسىز. سونداي-اق ەلباسىنىڭ «فولكلورلىق ءداستۇردىڭ ورتاق تاريحي نەگىزدەرىن ىزدەۋ ءۇشىن قازاقستاننىڭ ءتۇرلى وڭىرلەرى مەن وزگە ەلدەرگە بىرنەشە ىزدەۋ-زەرتتەۋ ەكسپەديتسيالارىن ۇيىمداستىرۋ قاجەت» دەگەن يدەياسى بۇگىنگى كۇننىڭ وزەكتى ماسەلەسىن ءدال كوتەرىپ وتىر. ولاي دەيتىنىمىز, ەلىمىزدە جانە شەتەلدەگى قانداستارىمىزدىڭ اراسىنداعى ءالى دە جينالماعان فولكلورلىق مۇرالاردى جيناۋ بۇگىنگىنىڭ ءىسى. زىمىراعان ۋاقىت كوشىندە تالاي قازىنادان كوز جازىپ قالماۋ ءۇشىن مادەني مۇرالارىمىزدى جيناستىرۋدى بۇگىننەن باستاۋىمىز قاجەت.
امانكەلدى كۇزەۋباي,
قۇرمانعازى اتىنداعى قازاق ۇلتتىق كونسەرۆاتورياسى حالىق ءانى كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, Phd دوكتورى,
كۇنقوجا قايرۋللا,
حالىق ءانى كافەدراسىنىڭ وقىتۋشىسى