تاريحي سانانى جاڭعىرتادى
مەنىڭ ويىمشا, ماقالانىڭ تاريحي-فيلوسوفيالىق ءمانى – «كەڭىستىك – بارلىق نارسەنىڭ, ال ۋاقىت – بۇكىل وقيعانىڭ ولشەمى» دەلىنگەن تەرەڭ تۇجىرىمدا جاتىر. بۇل رەتتە ەلباسى «ۋاقىت پەن كەڭىستىكتىڭ كوكجيەگى توعىسقان كەزدە ۇلت تاريحىنىڭ باستالاتىنىن» ءدوپ ايتقان. وسى بايلام نەگىزىندە ەلدىڭ تاريحى دەگەنىمىز ءار كەزەڭدە ءومىر سۇرگەن كەز كەلگەن ادامنىڭ ساناسىندا ۋاقىت پەن كەڭىستىكتىڭ بەينەلەنۋى بولىپ شىعادى. ەگەر «تاريحتى تۇلعالار جاسايدى» دەگەن قاعيداعا قول قويساق, ادامي كاپيتالدىڭ ماڭىزدىلىعى ءسۇت بەتىنە شىققان قايماقتاي ايقىن كورىنەدى.
ماقالانىڭ ءبىرىنشى بولىگىندە ەلباسى الەمدىك وركەنيەتكە قوماقتى ۇلەس قوسقان ۇلت وركەنيەتىنىڭ جەتى قىرىنا توقتالادى. وسى ارقىلى تاريح پەن مادەنيەتىمىزدىڭ تامىرىنىڭ تىم تەرەڭدە جاتقانىن قولمەن قويعانداي كوز الدىمىزعا اكەلەدى. بۇعان قوسا, الەمدەگى تۇركى تەكتەس حالىقتاردىڭ ءتۇپ وتانى – قازاقستان ەكەنىن بايىپپەن باياندايدى. اسىلىندە, مۇراگەرلىكتىڭ بىزگە زور جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەيتىنىن ارقايسىسىمىز ۇدايى سەزىنىپ جۇرۋگە مىندەتتىمىز.
ماقالانىڭ ەكىنشى بولىمىندە تاريحي سانانى جاڭعىرتۋعا قاتىستى تىڭ جوبالار ۇسىنعان. ولار «ارحيۆ-2025», « ۇلى دالانىڭ ۇلى ەسىمدەرى», «تۇركى الەمنىڭ گەنەزيسى», « ۇلى دالانىڭ ەجەلگى ونەر جانە تەحنولوگيالار مۋزەيى», «دانا فولكلورى مەن مۋزەيىنىڭ مىڭ جىلى», «تاريحتىڭ كينو ءومىرى مەن تەلەۆيزياداعى كورىنىسى» دەگەن اتاۋلارمەن بەرىلگەن.
وسى اتاۋلارعا قاراپ-اق, ەلباسىنىڭ ۇلت رۋحانياتىنا دەگەن شەكسىز قامقورلىعىن سەزىنۋگە بولادى. اتالعان جوبالار ۇزدىكسىز رۋحاني دامۋىمىز ارقىلى جاڭا مادەني ساتىعا كوتەرىلۋىمىزگە باعا جەتپەس تاريحي مۇمكىندىكتەر تۋدىرىپ وتىر. وسى باسىم باعىتتار مەن دالا وركەنيەتىنىڭ قاسيەتتى قىرلارىن ناقتى جوبالار ارقىلى ىسكە اسىرۋ الداعى ورتاق مىندەتىمىز بولماق. ۇلت رۋحانياتىن كەمەلدەندىرەتىن, اركىمنىڭ ءور رۋحىن وياتاتىن وسىنداي مىندەتتەردىڭ نەگىزىندە حاكىم ابايدىڭ «تولىق ادام», شاكارىم قاجىنىڭ «ار ءىلىمى», ج.بالاساعۇنداي دانامىزدىڭ «جومارتتىق», ق.ا.ياساۋي بابامىزدىڭ «حال ىلىمدەرى» جاتسا قۇبا-قۇپ. ماقالادا كورسەتىلگەن باعىتتار مەن جوبالاردى ىسكە اسىرۋداعى باستى ماقسات – بىرنەشە توم كىتاپتار شىعارۋ عانا ەمەس, الدىمەن ىزدەنىس جۇمىستارىن كەشەندى جوسپارلاۋ, ناقتى قاراجات كوزىن انىقتاۋ, الىنعان تاريحي-عىلىمي جانە كوركەم تۋىندىلاردى زاماناۋي ساندىق فورماتتا حالىقتىڭ رۋحاني قاجەتىنە ۇسىنۋ بولسا كەرەك. كينونىڭ كورەرمەنى, كىتاپتىڭ وقىرمانى كوپ بولعانى ابزال. ەگەر كەز كەلگەن تۋىندى ارقايسىسىمىزدىڭ رۋحاني قاجەتىمىزگە جاراپ جاتسا تانىمىمىز ءوسىپ, تۇعىرىمىز نىعايا تۇسەر ەدى. بىرلىگىمىز كۇشەيىپ, تىرلىگىمىزدىڭ اجارى كىرەر ەدى دەگەن سەنىمدەمىن.
نۇرلىبەك مىڭجاس,
«رۋحاني جاڭعىرۋ» ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى
قىزىلوردا وبلىسى
قازاق حالقى – مادەني قۋاتى بار حالىق
ادەتتە, وركەنيەت كوشىنە ىلەسە الماي, دامۋ جولىنىڭ كۇرەسىنىندە قالعان حالىقتار وزدەرىنە قاراعاندا الدەقايدا وزىق ەلدەردەن ۇلگى الىپ, سولاردىڭ سوڭىنان ىلەسىپ, تال قارماعانداي بولادى. بىراق بۇل مودەرندىك ۇلگىدەگى دامۋ جولىنىڭ بۇگىنگى تاڭدا ەسكىرىپ, ىسكە جارامسىز جاعدايعا جەتكەنى كۇن وتكەن سايىن ايقىندالىپ كەلەدى. سۋبمادەني نيگيليزمگە بەلشەسىنەن باتقان باتىستىڭ, ءدىني فاناتيزم شەڭبەرىنەن شىعا الماعان شىعىستىڭ وزگە تۇگىلى, وزىنە ۇلگى بولا المايتىنىن ۋاقىت دالەلدەپ بەردى. ەندىگى كەزەكتە ءار حالىق ءوزىنىڭ مادەني مۇراسىنا, ۇلتتىق تانىمىنا, رۋحاني قازىناسىنا كوڭىل اۋدارىپ, سونى مالدانىپ, تار جولدا قولىنا ۇستاعان شامشىراعىنا اينالدىرۋى – ۋاقىت تالابى, سوندىقتان الەمدىك وزىق تاجىريبەلەردى ءوز ەلىمىزدە ءىس جۇزىندە پايدالانۋدا حالىقتىڭ ۇلتتىق سانا ەرەكشەلىگىمەن ساناسۋعا تۋرا كەلەدى.
ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» اتتى ماقالاسى تامىرى تەرەڭدە جاتقان قازاق حالقىنىڭ تاريحىن جاھاندىق تاريحناماعا ناقتى عىلىمي دايەكتەرمەن ەنگىزۋدى ماقسات تۇتادى. وركەنيەت كوشىندە وزىندىك پوزيتسياسىن بەكىتە باستاعان قازاق حالقىنىڭ ەسەبى تۇگەل بولىپ, ءباسى تومەندەمەسى راس, سەبەبى قازاق حالقى – عاسىرلار قويناۋىنان باستاۋ الاتىن مىڭجىلدىق تاريحى, كەمەلىنە جەتكەن باي ءتىلى مەن مادەني قۋاتى بار حالىق. وسىنىڭ بارلىعى قازاق حالقىنىڭ جاھاندانۋ ءۇردىسى ورشىگەن زاماندا قورعان بولار ۇلتتىق يممۋنيتەتىنە اينالاتىنىنا سەنىم تۋدىرادى.
«رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى جارىق كورگەن كۇننەن باستاپ, اقمولا وبلىستىق ادەبيەت جانە ونەر مۋزەيى دە قىزۋ جۇمىسقا كىرىسىپ كەتتى, وسى ۋاقىتقا دەيىن ادەبي-مادەني مۇرانى جاڭعىرتۋ, ناسيحاتتاۋ ماقساتىندا تالاي ءىس-شاراعا مۇرىندىق بولىپ كەلدى: وڭىرىمىزدەگى بىرقاتار جاس اقىندارعا شىعارماشىلىق قولداۋ كوسەتىپ, ادەبي كەشتەرىن, قىلقالام شەبەرلەرى ونەر تۋىندىلارىنىڭ كورمەلەرىن وتكىزدى, جىر ءمۇشايرالارى مەن سۋرەتشىلەر بايگەلەرى سياقتى بىرقاتار كولەمدى شارالاردى قولىنا الىپ, ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكپەن ۇيىمداستىردى. مۋزەي قىزمەتكەرلەرى بۇدان ءارى دە قازاق حالقىنىڭ رۋحاني الەمىن بايىتۋ جولىندا قارقىندى قىزمەت ەتە بەرمەك.
نۇربولات المەنوۆ,
ادەبيەت جانە ونەر مۋزەيىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى
اقمولا وبلىسى