جول اپاتى الدىن العاندا عانا ازايادى

ءبىر جىلدا عانا وسىنشا وتانداسىمىزدى جوعال­تۋى­مىز­دىڭ سەبەبى نەدە؟ جول-كولىك وقيعا­لا­رى (جكو) نە سەبەپتى كوبەيىپ كەتكەن؟ 

بۇل ماسەلە از كوتەرىلىپ جۇر­گەن جوق, پ.كازانتسەۆكە دەيىن دە دابىل قاققان دەپۋتات­تار دا, جۋرناليس­تەر دە بولدى. بىراق ناتيجە شامالى, جكو جىل وتكەن سايىن ازايار ەمەس, كەرى­سىن­شە كوبەيىپ با­رادى. تا­ۋ­ەل­­­­­­سىزدىك جىلدارىندا 82 مىڭ­عا جۋىق ادام وسىن­داي اپاتتاردان قازا بولعان, ال جارتى ميلليونداي ازا­ما­ت­ىمىز ءتۇرلى جارا­قات­تار العان. سو­نىڭ ىشىندە ەڭبەككە جارامسىز بولىپ, مۇگەدەك اتانعان جاستار قانشاما...

جول-كولىك وقيعاسىنىڭ كو­بەيۋ سە­بە­بىن حالىق الدىمەن اۆتو­كو­لىك­تەر­دىڭ كوبەيۋىنەن كورەدى. بىراق ولاردىڭ جولدا كەنەتتەن ىستەن شىعۋى, تەجەگىشتىڭ ءب ۇلىنۋى ت.ب. تەحنيكالىق اقاۋلارىنان بول­عان كولىك اپاتى از. اپاتتىڭ ەڭ نە­گىز­­گى كىنالىلەرى – جۇرگىزۋشىلەر مەن جول ەرەجەسىن بۇزاتىن جولاۋشىلار. ادام قازاسىنا سوقتىرعان جول اپات­تا­رى­نىڭ 80 پروتسەنتكە جۋى­عى وسى سەبەپتەردەن بول­عان. ال جۇرگىزۋشىلەر مەن جۇر­گىن­شى­لەر­دىڭ جول ەرەجەسىن بۇزباۋىن قاداعالاۋ ىشكى ىستەر مينيسترلىگى جول پوليتسياسى (جپ) كوميتەتىنىڭ مىندەتى. 

جول پوليتسياسى كوميتەتىنىڭ قان­شا­لىقتى ءتيىمدى جۇمىس ىستەپ جۇر­گەنىن ادامدار كۇندەلىكتى ومىر­دە ءجيى كورەدى. ولار­دىڭ نەگىزگى ماقساتى قازىر جول ءتار­تى­بىن باقىلاۋ ەمەس, ايىپپۇل جي­­ناۋ­­عا اينالىپ كەتكەن دەگەن پىكىر كوپ. وسىعان وراي باسىمىزدان وتكەن ءبىر عانا مىسالعا توقتالىپ وتەلىك. بىردە مەكتەپتىڭ الدىنا كۇندە توقتايتىن جەرگە ماشينامدى قويا سالدىم. سول جەردە جول پوليتسياسىنىڭ ماشيناسى دا تۇر ەكەن, وزدەرى ەلەۋ­سىزدەۋ اڭگىمەلەسىپ تۇردى. بالا­سىن الۋعا كەلگەن مەن سەكىل­دى بىرەۋلەر شىعار دەپ ءمان بەر­مە­دىم. مەكتەپتەن بالامدى الىپ كە­لە جاتسام الگى ەكەۋى مە­نىڭ ما­شينامنىڭ جانىندا شۇق­شي­ىپ بىردەڭە تولتىرىپ جاتىر. سويتسەم... ايىپپۇل. ويتكەنى مەن «مۇگەدەكتەر تۇراعىنا» توق­تاپ­پىن. كەشە عانا بولماعان بەل­گىنى سول جەرگە ىلە قويىپ, توقتا­عان ادامدى اڭدىپ تۇر ەكەن. اقتال­عان ءسوزىڭدى قۇلاقتارىنا دا ىلمەيدى. «مەن تۇرا باستاعاندا نەگە ەسكەرتپەدىڭىزدەر, كورىپ تۇر­دىڭ­ىزدار عوي» دەسەم, «ەسكەرتۋ ءبىزدىڭ مىندەتىمىز ەمەس, بەلگىنى ءوزى­ڭىز كورۋىڭىز كەرەك ەدى», دەيدى. ال بۇل ۋاقىتتا كوشەنىڭ شا­ڭىن اس­پانعا شىعارىپ كەيبىر ەسەر­سوقتار قا­لانىڭ ىشىندە 100 شاقىرىمدىق جىل­دام­دىقپەن ءوتىپ جاتادى. اسىرەسە جاز اي­لارىندا زىمىراعان موتو­تسيكل­دەر­دىڭ گۇرىلى قۇلاق تۇندىرادى. ون­دايلار­دى ءبىزدىڭ جول پولي­تسيا­سىنىڭ قىز­مەت­­كەرلەرى كور­مەيدى. ال دسۇ-نىڭ ما­­لى­مەت­تە­رىنە قاراعاندا, بارلىق جول اپ­ا­تىنىڭ 23 پروتسەنتى وسى, موتو­تسيكل­شى­لەر­­دىڭ ۇلەسىنە تيەدى ەكەن. ارينە جول پوليتسياسىنىڭ قىز­مەتكەرلەرى اراسىندا ءوز مىن­دەت­تەرىنە جاۋاپكەرشىلىكپەن قا­راپ, نە­­گىز­گى جۇمىستارىن قا­پىسىز ات­­­قارۋعا تىرىساتىندار جوق ەمەس. تاعى ءبىر مىسال اي­تاي­ىق. كوك­شە­تاۋ قالاسىنان شىعا بەر­ىس­كە, قالادان 8-10 شا­قى­رىم­داي جەرگە «كوكشەتاۋ» دەگەن جازۋدى اق تاقتانىڭ فونىنا جازىپ, ورناتىپ قويىپتى. اق فون بولعان سوڭ 60 شاقىرىمنان اسىرۋعا بولمايدى. ال كوپتەگەن جۇرگىزۋشىلەر قالادان شىعىپ كەتتىم عوي دەپ جىلدامدىعىن ۇدەتە باستاسا, سول جەردىڭ تاساسىندا تۇرعان جول پوليتسياسىنىڭ قىزمەتكەرلەرى دەرەۋ توقتاتىپ, ايىپپ ۇلىن جازا باس­تايدى. 

جالپى, جول پوليتسياسى قىز­­مەت­كەر­لەرىنىڭ جۇمىس تيىم­دى­لى­گىن ولاردىڭ اتىنا كەلگەن حا­لىق­تىڭ العىسىنا قاراپ باعا­لاۋ كەرەك. سوندا العىس الۋ ءۇشىن ولار حالىققا ادال قىز­مەت ەتەر ەدى. ارينە ال­عىس­تىڭ قولدان جاسالماعانىن (دوسىنا, تۋى­سىنا, ت.ب. وتىرىك جاساتىپ ال­ما­عان­ىن) تەكسەرەتىن جولداردى دا قاراستىرعان ءجون. ونى تەكسە­رۋ­دىڭ دە ءادىس-تاسىلدەرىن تابۋعا بولادى.

ارينە جكو-نى بولدىرماۋ ءجۇز پروتسەنت جول پوليتسياسىنىڭ قولىنان كەلمەيدى. حالىقتىڭ ءوزى دە جول ءتارتىبىن ساقتاپ, جۇرگىن­شى­لىك مادەنيەتتى ارتتىرۋى كەرەك. وسىدان ونشاقتى جىل بۇرىن استانا قالاسىندا جول ءتارتىبىن بۇزۋشىلىق ءتىپتى وراسان بولاتىن, قازىر ەپتەپ ازايعانى بايقالادى. ەگەر حالىقتىڭ ءوزى دە جول ءتارتىبىنىڭ ساق­تال­ۋىنا ۇلەس قوسىپ وتىرسا, جول اپاتى دا ازايا تۇسەر ەدى. مىسالى, بار­­لىق كولىك قىزىل جارىققا توق­­تاپ تۇرعاندا كەي­بىر­ەۋلەر وتە شى­عادى. قازىر حالىقتىڭ ءبا­رى­نىڭ قولىندا قالتافون بار, سونداي سورا­قىلىقتى دەرەۋ پوليتسياعا جەتكىزسە, ونى بالكي كەلەسى جول قيىلىسىندا ۇستار ەدى. ءسويتىپ اپاتتىڭ الدى الىنار ەدى. مادەنيەتى جوعارى ەۋروپا ەلدەرىندە وسىنداي ءۇردىس باياعىدان بار. سوندىقتان دا ولاردا جول اپاتى وقيعالارى از.

جاسىراتىنى جوق, ءبىز بىرەۋدىڭ جول ءتارتىبىن بۇزعانىن پوليتسياعا ايتۋدى ۇيات, ءتىپتى ساتقىندىق دەپ سانايمىز. بۇل دۇرىس ەمەس, ادام ءومىرىن, ونىڭ ىشىندە ءوز ءومىرىمىزدى دە ساقتاعىمىز كەلسە, وسىنداي يگى ىستەرگە دايىن بولۋىمىز كەرەك. 

ماقالامىزدى ءماجىلىس دە­پۋ­­تاتى پ.كازانتسەۆتىڭ ساۋالى­نان باستادىق قوي, ەندەشە سو­نىمەن اياقتايىق. دەپۋتات ءوزى­نىڭ ساۋالىندا ىشكى ىستەر مي­نيس­ترلىگى جكو-نىڭ ازايماۋ سە­بەپ­تەرىن قوعام وكىلدەرى جانە ساراپ­شىلار قاۋ­ىم­داس­تى­عىن قاتىس­­تىرا وتىرىپ, كەشەندى تۇردە تالقىلاۋدى ۇسىنادى. سونى­مەن بىرگە جۇرگىزۋشى كۋا­لى­گىن بەرۋگە وقىتاتىن مەكەمەلەردە تالاپتى قاتاڭداتۋدى سۇ­رايدى. ال ءبىز ءوز تاراپىمىزدان جپ قىزمەتكەرلەرى مەكەمە-ۇيىمدارعا, وقۋ ورىن­دارىنا بارىپ, اڭگىمە وتكىزىپ, جول ءتارتىبىن ساق­تاۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن ءتۇسىندىرۋ ساباقتارىن جۇرگىزگەنى دە دۇرىس دەپ ايتار ەدىك. مۇنداي ساباقتار بارلىق جۇرگىزۋشىلەر مەن جۇرگىنشىلەرگە, ءتىپتى جول پوليتسياسى قىزمەتكەرلەرىنىڭ وزدەرىنە دە كەرەك. 

جاقسىباي سامرات,

«Egemen Qazaqstan»