دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمى ۋاقىت سىناعىنا توتەپ بەرە الا ما؟

ەكىنشى جاعىنان بۇل جاعداي سول قىمبات كرەديتتەر ارقىلى ءوز قىزمەتىن الاڭسىز جالعاستىرىپ كەلە جاتقان قازاقستاندىق بانك­تەر ءۇشىن ۇلكەن سىن. ولار بۇدان كەيىنگى ۋاقىتتا وزدەرىنە كليەنت­تەر تارتۋدا ەل ىشىندە پايدا بولعان شەتەلدىك بانكتەرمەن باسەكەلەستىككە توتەپ بەرە الا ما؟ ارينە بۇل ۋاقىت سىنىندا تۇرعان ماسەلە.

جالپى العاندا, وتكەن جىلدىڭ جەكەلەگەن وقي­عالا­رى قىزمەتىن توقسا­نىن­شى جىل­دار­دان بەرى, ياعني كەڭەس وداعى ىدىراعان تۇستان بەرى تەك جاھاندانۋ باعى­تىن­دا جال­عاستىرىپ كەلە جات­قان دۇنيە­جۇزىلىك ساۋدا ۇيى­مى­نىڭ الدىن­دا دا الەمدىك اۋ­قىمدا اسا وت­كىر ماسەلەلەر تۇر­عان­دىعىن كورسەتىپ بەردى. ءىرى مەم­لە­كەت­تەر­دىڭ اراسىنداعى ساۋدا شيەلە­نىستەرىن رەتتەۋگە, جەكەلەگەن ەلدەردىڭ پروتەكتسيونيستىك ساياساتىن اۋىزدىقتاپ, ۇيىم شارتتارىندا كورسەتىلگەن الەمگە ورتاق ءتارتىپتى ۇستاپ تۇ­رۋعا دۇ­نيە­جۇزىلىك ساۋدا ۇيى­مى­نىڭ دار­مەنى جەتپەي قالدى. بۇل, اسىرە­سە اقش پەن قىتاي ارا­سىن­دا باستالعان جانجالدان كو­رىندى. 

2017 جىلى اقش پەن قحر اراسىنداعى ساۋدا اينالىمى 710,4 ملرد دوللاردى قۇرادى, مۇنىڭ 187,5 ملرد دوللارى – اقش-تىڭ قىتايعا جونەلتەتىن تاۋارلارى دا, 522,9 ملرد دوللارى – قىتايدان قابىلدايتىن يمپورتتىق تاۋارلارى. بۇدان قىتاي ەكسپورتىنىڭ اقش ەكسپورتىنا قاراعاندا, الدەقايدا باسىم ەكەندىگىن بايقاۋعا بولادى. ەكىنشى جاعىنان العاندا, ەگەر ولار ءبىر-بىرىنە كەدەندىك باج سالىعىن وسىرە بەرسە, ەكى ەل ارا­سىنداعى ساۋدا سوعىسى اقش-قا قاراعاندا, قىتاي ءۇشىن ءتيىمسىز بولىپ شىعاتىندىعىن اڭداتادى.

بىلتىر قىركۇيەك ايىندا اقش-تىڭ قىتايدان كەلەتىن كوپ­تەگەن تاۋار تىزبەسىنە جاڭا 10 پايىز­دىق باج سالىعىن قولدانۋ جونىندەگى شەشىمى كۇشىنە ەندى. بۇل شەشىم جيىنى 200 ملرد دوللارلىق تاۋارلار كولەمىن قامتىدى. ءوز كەزەگىندە قىتاي اقش-تان كەلەتىن مىڭداعان ءتۇرلى تاۋارعا 10 پايىزدىق كەدەندىك باج سالىعىن قولداندى. بۇل شەشىم كولەمى 60 ملرد دوللار تۇرا­تىن تاۋارلار جيىنتىعىن قامتىدى. 

2019 جىلدىڭ 1 قاڭتارىندا اقش-تىڭ قىتايعا قارسى قولدا­ناتىن كەدەندىك باج سالىعى ەندى 25 پايىزعا دەيىن وسۋگە ءتيىستى ەدى, ەگەر بەيجىڭ تاراپى بە­تىنەن قايتپايتىن بولسا. بى­راق ءبىر جاقسىسى, دونالد ترامپ پەن سي ءتسزينپيننىڭ وتكەن جىلدىڭ جەلتوقسان ايىن­دا بۋەينوس-ايرەستە وتكەن ۇل­كەن جيىرمالىقتىڭ وتىرىسىنان كەيىنگى وڭاشا كەزدەسۋى ۋشىققان جاعدايدى ۋاقىتشا بولسىن اۋىزدىقتاۋعا مۇمكىندىك بەردى. ولار 2019 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان كەيىن جاڭا باج سالى­عىن قولدانباۋعا ءوزارا كە­لىستى. «قازىر جاڭا كەدەندىك باج سالىعىن قولدانۋ جونىندەگى شەشىم ۋاقىتشا توقتاتىلدى. بىراق 90 كۇننىڭ ىشىندە قىتاي مەن اقش اراسىندا  كەلىسىمگە قول جەتكىزىلمەسە, ول شەشىم كۇشىنە ەنەدى» دەلىنگەن بۇل جايىندا اق ءۇي حابارلاماسىندا.

استانا كلۋبىندا باس قوسقان حالىقارالىق ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە, تولىق مانىندەگى ساۋدا سوعىسىنىڭ ەتەك الىپ كەتۋ قاۋپى 2019 جىلى ەۋرازيا كەڭىستىگىندە ورىن الۋى مۇمكىن باستى 10 قاتەر­دىڭ ىشىندە ەكىنشى ورىندا تۇر. «وتىز جىلعا سوزىلعان جاھاندانۋ ۇدەرىسى اياقتالۋعا تاياۋ تۇر. ونىڭ باستى ويىنشىسى اقش پروتەكتسيونيزمگە جانە وقشاۋلانۋعا قاراي بەت بۇردى. اقش پەن قحر اراسىنداعى ساۋ­دا سوعىسىنىڭ ۋشىعۋى, ەكىنشى جاقتان ۆاشينگتون مەن بريۋسسەل (ەۋروپالىق وداقتىڭ بەيرەسمي ورتالىعى) قارىم-قاتىناسىنىڭ كۇردەلەنە ءتۇسۋى 2019 جىلى الەم­دىك ساۋدانىڭ 50 پايىزىنا دەيىن قامتيتىن جاھاندىق ەكونو­ميكالىق جانجالعا ۇلاسۋى مۇمكىن» دەلىنگەن بۇل جايىندا ساراپشىلار تۇجىرىمىندا. 

وسىعان وراي جەكەلەگەن سا­راپ­شىلار پىكىرى بويىنشا 2019 جىلى دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمى قىزمەتى تيىمدىلىگىنىڭ كۇرت قۇلدىراۋىنا كۋا بولۋىمىز دا ابدەن مۇمكىن. ەگەر اتالعان ۇيىم ونىڭ باستى قاتىسۋشىلارى اقش, قىتاي جانە ەۋرووداق ەلدەرىنىڭ تالاپتارىنا جاۋاپ بەرە الماسا, ءتىپتى ونى تاراتۋ تۋرا­لى ماسەلەنىڭ شىعۋى دا عاجاپ ەمەس. «ەگەر دسۇ ءتيىمسىز ۇيىم دەپ تانىلاتىن بولسا, مۇنداي جاعدايدا ونىڭ ورنىنا بۇۇ-نىڭ وزىنەن باستاپ, G20 (ۇلكەن جيىرمالىق ەلدەرى), G7 (بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنە مۇشە ۇلكەن جەتىلىك ەلدەرى) كەلۋى نەمەسە اقش, قحر مەن ەۋروايماق ەلدەرىنىڭ باسىن قوساتىن جاڭا G3 پايدا بولۋى دا جوققا شىعارىلمايدى» دەيدى بۇل جايىندا تۇركيا بانكى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى تۋرالاي كەنچ. ال برەتتون ۆۋدستى جاڭارتۋ جونىندەگى كومي­تەتتىڭ نەگىزىن قالاۋشى جانە باس ديرەكتورى مارك ۋزان قا­زىر الەمدىك ەكونوميكانىڭ بۇرىن­عىداي ۇيلەسىمدى ەمەس ەكەن­دىگىن ايتادى. «ەتەك الا باس­تاعان ساۋدا سوعىستارى, نەگىزگى رەزەرۆتىك ۆاليۋتالاردىڭ كۇ­شەيۋى, مونەتارلىق ساياساتتىڭ قال­پىنا كەلۋى – بۇلاردىڭ بار­لىعى الدىمىزداعى الەۋەتتى داعدارىستىڭ دايىن بەلگىلەرى. ولار  2019 جىلدىڭ وزىندە دامۋشى نارىقتار مەن ەۋرازياعا ءوز اسەرىن سەزدىرە باستايدى» دەيدى ول. 

«2019 جىلعا ەۋرازيا ءۇشىن جاھاندىق تاۋەكەلدەر» تۋرالى ساۋالناماعا قاتىسقان 1 مىڭ­­عا تارتا رەسپوندەنتتىڭ 70 پا­يىزعا جۋىعى اقش پەن قىتاي اراسىنداعى تولىق كولەمدەگى ساۋ­­دا سوعىسى 2019 جىلى كۇشەيە تۇسەدى دەپ ەسەپتەيدى. ال مۇنىڭ العاشقى سالدارى الەمدىك ساۋدا مەن ينۆەستيتسيالار اعىمىنىڭ جانە جاھاندىق ەكونوميكالىق ءوسىمنىڭ باياۋلاۋىنان كورىنەتىن بولادى. Bloomberg-ءتىڭ باعالاۋى بويىنشا قىتاي ەكونوميكاسى اقش تاراپىنىڭ كەدەندىك باج سالىعىن كوتەرۋى ەسەبىنەن 2019 جىلى ءىجو-ءنىڭ 0,7 پايىزىن جوعالتادى. وسىعان وراي جاسالعان قىتايدىڭ قارسى شاراسى اقش ءىجو-ءسىنىڭ 0,66 پايىزعا تومەندەۋىنە اكەلەدى. حالىقارالىق ۆاليۋتا قورىنىڭ ەسەبى بويىنشا وسى وقيعاعا بايلانىستى الەمدىك ەكونوميكا 2020 جىلى ءىجو-ءنىڭ كەمىندە 0,5 پايىزىنان ايىرىلاتىن بولادى.

ال دسۇ باعالاۋى بويىنشا جاھاندىق ساۋدا سوعىسى (بارلىق ەلدەر كەدەندىك باج سالى­عىن كو­تەرەتىن بولسا) الەمدىك ساۋدانىڭ 17 پايىزعا تومەن­دەۋىنە, ءىجو-ءنىڭ 7,5 پايىزعا ازايۋىنا اكەلەدى.

ساۋالناماعا قاتىسقان رەس­پون­دەنت­تەردىڭ 80 پايىزعا جۋى­عى ساۋ­­­دا سوعىستارى دامۋشى ەل­دەردىڭ قارجى جاعدايىنا تو­تەن­شە سوققى بولىپ تيەدى دەپ قو­رىتىندى تۇي­­گەن. ساراپشى­لاردىڭ باعا­لاۋىنشا, ساۋدا سوعىسى –  ساۋدانى دامىتۋ جونىندەگى باستى حالىقارالىق ينستيتۋت سانالاتىن دسۇ داع­دا­رىسىنىڭ تەرەڭدەي تۇس­كەن­دىگىنىڭ بەلگىسى. بۇل ۇيىم ءوزى­­نىڭ قازىرگى قالىبىندا كۇش الىپ كەتكەن پروتەكتسيونيستىك ترەند­­­كە ءتيىمدى قارسى تۇرا الماي­دى. 

اقش بەلسەندى تۇردە قولدا­نۋعا كوشكەن قازىرگى سانكتسيالار مەن ساۋدا شەكتەۋلەرى الداعى ۋاقىتتا جازالاۋعا ۇشىراعان ەلدەردى بىرىكتىرۋى دە مۇمكىن. مۇن­داي ءبىرىنشى بلوك ەۋرازيانىڭ ورتالىق بولىگىندە رەسەي, يران جانە تۇركيا بەينەسىندە بوي كورسەتە دە باستادى. ال وسىنىڭ اقىرىندا نەوپروتەكتسيونيزم ىقپالى باسقا نارىقتارعا دا كەڭىنەن تاراپ كەتۋى عاجاپ ەمەس.

مامانداندىرىلعان ساراپشىلار ەلدەردىڭ ۇكىمەتتەرىن وسىنداي جاعدايلاردان ساقتاندىرادى. ولاردىڭ پىكىرىنشە, ءىرى ويىنشىلار اراسىندا ساۋدا سوعىسى جالعاسا تۇسكەن جاعدايدا دامۋشى نارىقتار ساۋدا كيكىلجىڭدەرىنە كىرىگىپ كەتۋدەن بارىنشا بوي تارتىپ, ءوز ەلدەرىنە ساۋدا سوعىسى تيگىزەتىن اسەردى ازايتا ءتۇسۋ باعى­تىندا نەعۇرلىم بەيتاراپ ساياسات ءتۇزۋ جولدارىن قاراستىرۋى كەرەك.

ساراپشىلار وقيعانىڭ ءوربۋ نۇسقاسىنىڭ ءۇش ءتۇرلى جولىن كورسەتىپ وتىر. سونىڭ نەگىزگىسى بو­يىنشا قىتاي مەن اقش شيە­لەنىسى 2019 جىلى وعان باسقا ەل­دەردىڭ قاتىسۋىنسىز ءوز بەتىنشە ءوربيدى. قىسقا مەرزىمدىك ۋاقىتتا بۇل ستسەناريدىڭ جۇزەگە اسۋىنىڭ سالدارى الەمدىك ەكونوميكا مەن ساۋدا ءۇشىن نەعۇرلىم جە­ڭىلىرەك بولعانىمەن, اقش پەن قىتاي اراسىنداعى جانجالدىڭ جالعاسۋ قاۋپى قىتاي تەحنولوگيالارى جانە كاپيتالىنىڭ قاتى­سۋىمەن قوسىمشا قۇننىڭ جاڭا تىزبەكتەرىن قالىپتاستىرۋعا كەلە­تىن ينۆەستيتسيالارعا كەدەرگى بولادى. وسىنىڭ نەگىزىندە دسۇ-نى قايتا ترانسفورماتسيالاۋ باس­تالادى. ونىڭ اپەللياتسيالىق ورگانى تاراتىلادى.

ەكىنشى ستسەناري بويىنشا, بەيجىڭ مەن ۆاشينگتون ارا­سىن­داعى جانجال ۇلعايادى. بۇل اقش پەن ەۋروپالىق وداق قارىم-قاتىناسىنا ىقپال ەتەدى. رەسەي, يران جانە باسقا دا ەلدەرگە جاڭا سانك­تسيالار قولدانىلادى. امەريكالىق ينۆەستيتسيالاردىڭ قىسقارۋى, اقش-پەن ساۋدا شارتىنىڭ قيىنداۋى سالدارىنان قىتاي ەكونوميكاسى ەلەۋلى كەرى اسەرگە تاپ بولادى.

امەريكالىق تاراپ ەۋروپا وداعىنا قىسىمىن كۇشەيتەدى, ءتىپتى ەۋ­روپالىق يمپورتتىڭ ۇل­كەن تىز­بەسىنە باج سالىعىن كوتە­رە ءتۇسۋى دە عاجاپ ەمەس. بۇعان قار­سى ەو-نىڭ بەرگەن جاۋابى جا­ھاندىق ساۋدا سوعىسىندا ەكىنشى مايداننىڭ اشىلۋىنا اكەلۋى مۇمكىن. وسىنىڭ ىقپا­لىمەن جاھاندىق ساۋدانىڭ حالىق­ارالىق تورەشىسى رەتىن­دەگى دۇنيەجۇزىلىك ساۋ­دا ۇيىمىنىڭ ءرولى كۇرت قۇلدى­رايدى. كوپتەگەن ۇيىم مۇشە­لەرى ەكىجاقتى فورمات نەگى­زىندە جۇمىس ىستەۋگە كىرى­سىپ, حالىقارالىق داۋلاردىڭ ۇيىم ىشىندەگى شەشىلۋى بارىنشا قيىندايدى. ساراپشىلار مۇنى نەعۇرلىم اۋىر دا كۇردەلى ستسەناري رەتىندە باعالايدى.

ال ءۇشىنشى – نەعۇرلىم جا­عىمدى ستسەناري بويىنشا اقش پەن قىتاي ءوزارا كەلىسىمگە كەلىپ, مۇنان كەيىن قالىپتاسقان تاريفتىك جانە تاريفتىك ەمەس كەدەرگىلەردى جۇيەلى تۇردە ازايتۋ مىندەتتەرىن مويىندارىنا الادى. بۇل ەكى ەل ساۋداسىنىڭ نىعايۋىنا جانە وسى ەلدەرمەن بىرگە قوسىمشا قۇن جاساۋ ىسىنە تارتىلعان باسقا ەلدەر ەكو­نوميكاسىنىڭ دامۋىنا جاڭا سەر­پىن بەرەدى. دسۇ-عا قاتى­سۋشى ەلدەر ۇيىم قىزمەتىنىڭ ۇيىم­داستىرۋ-قۇقىقتىق تەتىكتە­رىن رەفورمالاۋ باعىتىندا جاڭا مۇمكىندىكتەرگە يە بولا وتىرىپ, ساۋدا داۋلارىن شەشۋ تيىمدىلىگىن زامان تالابىنا ساي ارتتىرا تۇسەتىن بولادى.

سونىمەن, ساراپشىلاردىڭ دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنىڭ قىزمەتى تۋرالى پىكىرلەرىنەن تۇيگەنىمىز, ونىڭ بولاشاعىنا ۇيىم­عا قاتىسۋشى باستى الىپ ەلدەر اقش پەن قىتاي جانە ەۋرو­پالىق وداق قارىم-قاتىناس­تارىنىڭ تيگىزەتىن ىقپالى زور. بۇل ەلدەر ءوزارا ءتىل تابىسىپ, جۇمىس ىستەي السا, وندا دسۇ-عا دا بالەندەي قاۋىپ جوق. اقش پەن قىتاي اراسىنداعى تەكە-تىرەستىڭ ۋاقىتشا بولسىن باياۋ­لاۋى وسىنداي ءۇمىت كۇتتىرەدى. بۇكىل دۇنيە الىپتاردىڭ بۇدان كەيىنگى قيمىل-قوزعالىسىن باعىپ تۇرعانداي.

سۇڭعات ءالىپباي,

«Egemen Qazaqstan»