كاسپيدەگى تىنىشتىق پەن تازالىق – ەلىمىزدىڭ گەوساياسي قاۋىپسىزدىگىنىڭ, ەكونوميكالىق جانە ەكولوگيالىق تۇراقتىلىعىنىڭ كەپىلى. ايدىنىندا بىرنەشە ماڭىزدى مۇددەلەر توعىسقان تەڭىزدىڭ تازالىعى, اسىرەسە, وڭىردەگى وزەكتى ماسەلەنىڭ ءبىرى سانالاتىن تەڭىزدىڭ تۇزدىلىعى جوعارى سۋىن تۇشىتىپ, اۋىز سۋ رەتىندە پايدالاناتىن ماڭعىستاۋلىقتار ءۇشىن اسا جاندى تاقىرىپ.
سوندىقتان ماڭعىستاۋ تۇرعىندارى تەڭىزدە ورىن العان ءاربىر ءىرىلى-ۇساقتى جاعدايعا سالعىرت قاراي المايدى. بۇعان دەيىنگى يتبالىقتاردىڭ جاپپاي قىرىلۋ وقيعالارى, تەڭىزدەگى جەر سىلكىنىستەرى مەن تەڭىز ءتۇسىنىڭ وزگەرۋى, سونداي-اق تەڭىزدەگى كەن ورىندارىنىڭ احۋالى ايماق تۇرعىندارىنىڭ نازارىندا. تەڭىز جاعاسىنداعى جۇرتتى كەزەكتى رەت الاڭداتقان وقيعا – ايدىندا شەتەلدىك كەمەلەردىڭ قالدىرىلۋى بولاتىن.
2016 جىلى بورتىندا 930 توننا مۇناي قالدىقتارى − مۇناي ءونىمى, قالدىق ماي, تاقتاتاس سۋلارى, مازۋت توگىلگەن توپىراق سياقتى قوقىس تيەلگەن رەسەيلىك «اراكس» كەمەسى قۇرىق اۋىلىنا 35 شاقىرىم قاشىقتىقتاعى پەسچانىي مۇيىسىندە تەڭىز جاعالاۋىنان 100 مەتر جەردە قايىردا تۇرىپ قالدى. زاكىرى ۇزىلگەندىكتەن قايىرلاپ قالدى دەلىنگەن تانكەردىڭ ەكيپاجى سۋدا ءىزى بىلىنبەي, زىم-زيا عايىپ بولعان.
17 قاپ جانە 11 دانا ەكى ءجۇز ليترلىك مازۋتتالعان بوشكە, سونداي-اق 130 توننا لاستانعان سۋ (مۇناي ونىمدەرى) مەن 500 توننا باللاست تيەلگەن كەمەدەگى جۇكتىڭ جوعارى قاۋىپتىلىگى قازاقستاندىق تاراپتى ءبىراز ابىگەرگە سالدى. ءبىر قىزىعى, باستاپقىدا كەمەنىڭ يەسى تابىلمادى. يەسىن ىزدەپ ۋاقىت جوعالتۋ ورنى تولماس وكىنىشتەرگە سوقتىرۋى مۇمكىن بولعاندىقتان, ياعني تەڭىزدىڭ ەكولوگيالىق قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن, 2017 جىلى بيۋدجەتتەن 39,2 ملن تەڭگە ءبولىنىپ, تازالاۋ جۇمىستارىنىڭ 50%-ىن كونكۋرستىق نەگىزدە «باتىسمۇنايترانس» جشس قولىنا الدى.
تانكەر تۇرالاعان سوڭ ارادا ءۇش اي وتكەندە اقتاۋ جانە باۋتينو پورتتارىنىڭ تەڭىز اكىمشىلىگى ماحاچكالا جانە استراحان تەڭىز پورتتارىنا حات جولداعان سوڭ عانا سۋ كولىگىنىڭ رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ «ترانس كاسپي» مەكەمەسىنە تيەسىلى ەكەندىگى انىقتالدى. اتالعان مەكەمەگە حات جازىلعانىمەن, جاۋاپ بولماعان. از عانا ۋاقىتتان سوڭ, كەمەگە يەلىك ەتەتىن ماحاچكالالىق كومپانيانىڭ ءوز جۇمىسىن توقتاتقاندىعى ايتىلعانىمەن, ارتىنشا يەسى تابىلا كەتكەن كەمەنى ودان ءارى تازالاۋ جانە مەتالل سىنىعى رەتىندە بولشەكتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ ءۇشىن 2018 جىلى 29 ماۋسىمدا رەسەيلىك «سۋدوحودنايا كومپانيا ترانسكاسپي» اشىق اكتسيونەرلىك قوعامىنان ساتىپ الۋ-ساتۋ كەلىسىمشارتىنا سايكەس «Batys Energy Group» جشس الدى. ماڭعىستاۋ وبلىسىنىڭ تابيعي رەسۋرستار جانە تابيعات پايدالانۋدى رەتتەۋ باسقارماسىنىڭ باسشىسى دۇيسەن قۇسبەكوۆتىڭ مالىمەتىنشە, «Batys Energy Group» جشس مۇناي قالدىقتارىن تۇگەلدەي تازارتىپ, قازىرگى كەزدە كەمەنى بولشەكتەپ كەسۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋدە جانە ماماندار سوزىنە ساي كەمەدەن تەڭىزگە, قورشاعان ورتاعا ەشقانداي ەكولوگيالىق قاۋىپ ءتونىپ تۇرعان جوق. الايدا 2018 جىلدىڭ سوڭىندا اياقتالۋى ءتيىس جۇمىستار اۋا رايىنىڭ قولايسىزدىعى سالدارىنان سوزىلا تۇسكەن.
كەمە يەسىن تاپپاي داعدارعان كەزدە ماڭعىستاۋ وبلىسى ەكولوگيا دەپارتامەنتى, پورت اكىمشىلىگى سىندى قۇزىرلى ورگاندار تاراپىنان كەمە تازارتىلعان سوڭ, كەمەنى الۋعا كەلگەن يەسىنەن وتەماقى وندىرىلەتىندىگى, ال يەسى تابىلماعان, ءتىپتى الۋعا كەلمەگەن جاعدايدا بەلگىلى ءبىر ۋاقىتتان سوڭ كەمەنى مەنشىكتەۋ جۇمىستارى زاڭعا ساي جۇزەگە اسىرىلاتىندىعى ايتىلعان بولاتىن.
ناتيجەسىندە يەسى تابىلدى, بىراق قازاقستاندىق تاراپ ولاردان قاۋىپتى جۇك تيەلگەن كەمەنى ەل اۋماعىنا زاڭسىز تاستاپ كەتكەنى ءۇشىن جاۋاپ الىپ, ايىپپۇل سالۋدىڭ, كەمەنى الىپ كەتۋىن نەمەسە تازالاپ بەرۋىن, زياندى قالدىقتاردى زارارسىزداندىرۋ, جويۋ ماسەلەسىن تالاپ ەتۋدىڭ ورنىنا شەتەلدىكتەر كەرەك ەمەس دەپ قالدىرىپ كەتكەن كەمەنى ساتىپ الىپ, تازالاپ الەككە قالدى. ساتىپ الۋشىلاردى كەمەنى مەتالل بولشەكتەرىنە ءبولىپ, ونى ساتىپ پايدا تابۋ قىزىقتىرادى دەسەك تە, ونىڭ پايداسىنىڭ كەتكەن شىعىندى وتەي الاتىنىنا سەنىم جوق. باستاپقىدا ءتيىستى ورىندار ايتقان وتەماقى نەمەسە مەنشىكتەۋ شارالارى جۇزەگە اسپاي, يەسى ادىرا قالدىرعان كەمەنى ساتىپ الۋ قانشالىقتى دۇرىس؟
سويتسەك, شەتەلدىكتەر تاستاپ كەتكەن كەمەنى ساتىپ الىپ, تازارتۋىمىز جالعىز بۇل ەمەس ەكەن. 2015 جىلدىڭ قاراشا ايىندا كاسپي تەڭىزىنىڭ جاعالاۋىندا قۇرىقتان 30 شاقىرىمدا قايراڭعا تۇرىپ قالعان يران يسلام رەسپۋبليكاسىنىڭ «تيبا» اتتى كەمەسى جۇكسىز جانە ەكيپاجسىز سول جەردە بۇگىنگە دەيىن تۇر. اتالعان كەمەنى دە يراندىق «مۋالەم ينسۋرانس كومپانياسىنان» ساتىپ العان وتاندىق جەكە كاسىپكەر وعان الدىمەن تازالاۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپ, سونان سوڭ مەتالل سىنىعى رەتىندە بولشەكتەۋ قۇقىنا يە. سونداي-اق قاي ەلگە تيەسىلى ەكەندىگى جانە تيەگەن جۇگى جايلى ايتىلمايتىن «كاسپيان درەدجينگ ەند مارين كونتراكتورس» كومپانياسىنا تيەسىلى تاعى ءبىر كەمە كاسپي تەڭىزىنىڭ قازاقستان جاعالاۋىندا قايىرلاپ تۇر. ۇزىندىعى 63,4 مەتر, ەنى 16 مەترلىك «نام-2017» اتتى الىپ كەمە قاراقيا اۋدانىنداعى «ادامتاس» قاۋمالى جاعالاۋىندا اق ماياكقا جاقىن تەڭىز ءىشىن «مەكەن ەتكەن». بۇل كەمەنى دە مەتالل سىنىعى رەتىندە بولشەكتەۋ جانە تازالاۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ ءۇشىن جەرگىلىكتى «قازازويلسەرۆيس» جشس اتالعان كومپانيادان كەلىسىمشارتپەن ساتىپ الدى.
ماڭعىستاۋ وبلىسىنىڭ تابيعي رەسۋرستار جانە تابيعات پايدالانۋدى رەتتەۋ باسقارماسى بۇل ەكى كەمە بويىنشا ەشقانداي ەكولوگيالىق قاۋىپ ءتونىپ تۇرماعاندىعىن ايتادى.
كەمەلەردىڭ تەڭىز جاعالاۋىنا كەز كەلگەن تۇستان جاقىنداي بەرمەيتىنى بەلگىلى. «اياعىن اڭدىپ باسىپ» دەگەندەي, كەمە كولەمى, ونىڭ سۋ تۇبىنە كەتەتىن بولىگىنىڭ ۇزىندىعىن ەسەپتەي وتىرىپ, كەمە ءتۇبى مەن تەڭىز جاعالاۋىنىڭ تەرەڭدىگى سايكەس كەلەتىن جەرلەرگە عانا رۇقسات ەتىلەدى. تەڭىزدىڭ ورتا تۇسى ەمەس, كەز كەلگەن جاعاعا جەتكەندە تەرەڭدىگى ناقتىلانباعان اۋماققا ءتۇبى ءتيىپ قايىرلاپ قالۋ قاۋپىنەن ساقتانىپ, تۇساۋلى اتتاي كىبىرتىكتەگەن كەمەلەردى ارتىنان يتەرىپ, الدىنان سۇيرەسەڭ دە كەلتىرە الماسىڭ انىق. سوندا بۇل ءۇش كەمەگە ايدىڭ كۇننىڭ امانىندا تاياز جاعاعا كەلىپ قايىرلايتىنداي نە كۇن تۋدى؟! الدا-جالدا تابيعات قۇبىلىستارىمەن جەل ايداپ, تولقىن ىسىرىپ جاعالاۋعا اكەلدى دەگەننىڭ وزىندە, مەنشىك يەسى بولىپ تابىلاتىن مەملەكەتتەردىڭ, كومپانيالاردىڭ الىپ كەتۋگە اسىقپايتىنى, ءتىپتى ىزدەگەندە تۇلكىبۇلاڭعا سالىپ تاپتىرمايتىنى نەلىكتەن؟ ءبىر كەزدە كەرەك بولماعاندىقتان قالدىرىپ كەتكەن نەمەسە الىپ كەتكىسى كەلمەيتىن, ياعني قاجەتسىز دەپ جوققا شىعارىپ تاستاعان قوقىس-كەمەلەرىن پۇلداپ ساتۋعا ءتيىستى مە؟! كەرىسىنشە, بوتەن مەملەكەتتىڭ اۋماعىنا مۇلكىن, ەكولوگياعا قاۋىپ توندىرەتىن اسا ۋلى قالدىقتاردان قۇرالعان جۇگى بار كەمەلەرىن قالدىرىپ, جەرگىلىكتى باسقارۋشى ورىندار, ءتيىستى سالالىق باسقارمالار مەن دەپارتامەنتتەر, پورتتار اكىمشىلىگى, ءتىپتى ەلىمىزدىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ ارالاسۋىمەن مەملەكەتتىك دەڭگەيدە ابىگەرگە سالعانى ءۇشىن ولار جاۋاپتى بولىپ, شىعىندى وتەۋى كەرەك قوي.
شۇكىر, قازاقستان كەمەسىز ەمەس. جىل سايىن تەڭىزگە ەلىمىزدىڭ تەڭىزدەگى شەكاراسىن قورعاۋ ماقساتىندا ورالداعى «زەنيت» كەمە قۇراستىرۋ زاۋىتىندا قۇراستىرىلعان شەكارالىق كەمەلەر ءتۇسىرىلىپ جاتىر. اقتاۋ حالىقارالىق تەڭىز-ساۋدا پورتىندا اۋىر جۇكتەردى تاسىمالدايتىن تانكەرلەر بار. بۇلار تەحنيكالىق تۇرعىدا ءالى تالاي جەتىلىپ, زاماناۋي جەتىستىكتەرمەن جاڭعىرا تۇسەتىنى, ەلىمىزدىڭ تەڭىزدەگى كولىكتىك قاجەتتىلىگىن وتەيدى دەپ سەنەمىز.
دەمەك بىرەۋلەردىڭ قالدىرىپ كەتكەن قاڭسىعى بىزگە تاڭسىق بولاتىن ورنى جوق. الدە, بۇل ساتىپ الىپ, ءوزىمىز تازارتۋدان باسقا امال جوقتىقتىڭ, «بەتپاق جەڭدى» دەيتىندەي دارمەنسىزدىكتىڭ كەرى مە؟
ءيا, ماڭعىستاۋدا كەمەلەر نەگە قالعان... پايداسى كۇشتى بولسا نەگە قالعان؟!
گۇلايىم شىنتەمىرقىزى,
«Egemen Qazaqstan»
ماڭعىستاۋ وبلىسى