اگروونەركاسىپ كەشەنى الدىندا تۇرعان نەگىزگى مىندەتتەردىڭ ءبىرى – بەس جىل ىشىندە ەڭبەك ونىمدىلىگىن جانە وڭدەلگەن اۋىل شارۋاشىلىعى ءونىمىنىڭ ەكسپورتىن 2,5 ەسەگە ارتتىرۋ. بىلتىر ءوڭىر بويىنشا 464 ميلليارد تەڭگەنىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمى ءوندىرىلىپ, 64,2 ميلليارد تەڭگە ينۆەستيتسيا قۇيىلدى. سوڭعى بەس جىلدا ءبىر اوك قىزمەتكەرىنە شاققاندا ەڭبەك ونىمدىلىگى 1,2 ميلليون تەڭگەدەن 2,4 ميلليون تەڭگەگە جەتتى.
بازبىرەۋلەر ءۇشىن جالاڭ دەرەك, قۇرعاق تسيفر بولىپ كورىنگەنىمەن, استارىندا قانشاما قاجىرلى ەڭبەك, ماڭداي تەر جاتقانىن, ۇيىمداستىرا بىلگەننىڭ ءىسى ونىكتى, جۇمىسى بەرەكەلى ەكەنىن اڭعارۋ قيىن ەمەس. قىزىلجار – توپىراق قۇنارلىعىنىڭ بونيتەتى 50-55 پايىزدى قۇراعانىمەن, جازى قىسقا ءارى قۇبىلمالى كەلەتىندىكتەن اۋا رايىنا تاۋەلدىلىك ىقتيمالدىعى جوعارى ءوڭىر. وكىنىشكە قاراي, كەي شارۋاشىلىق جەتەكشىلەرى تەرىسكەيدىڭ قاتال تابيعي-كليماتتىڭ جاعدايىنا مويىنسۇنعانداي ءوسىمدى مولايتۋدىڭ, ونىمدىلىكتى ەسەلەۋدىڭ ورنىنا قولدا باردى عانا قاناعات تۇتۋمەن شەكتەلىپ ءجۇر. زامانا تالاپتارىن ەسكەرمەۋدىڭ, ىرگەلى ىزدەنىستەرگە بارماۋدىڭ اقىرى بانكروتقا ۇشىراتاتىن جايتتار از كەزدەسپەيدى. ەگىنشىلىك مادەنيەتىن جەتىلدىرۋمەن جۇيەلى اينالىسپاۋ, اۋىسپالى ەگىس جۇيەسىن ساقتاماۋ, استىق سالاسىن ءارتاراپتاندىرماۋ سالدارىنان ءبىر ميلليون گەكتارعا جۋىق ەگىستىك جەرلەرگە يەلىك ەتكەن «بوگبي», «ترانساۆتو» سەكىلدى الپاۋىت فيرمالاردا جالاقىنى كەشىكتىرۋ, جۇمىس ورىندارىن قىسقارتۋ سەكىلدى كوپتەگەن الەۋمەتتىك تەڭگەرىمسىزدىك قالىپتاسقان. ءالى كۇنگە دەيىن ەڭبەكاقىلارىن داۋلاپ جۇرگەن تۇرعىندار از ەمەس.
تايىنشا اۋدانىندا «تەرنوۆسكوە» سەرىكتەستىگى ءار گەكتاردان نەبارى 6 تسەنتنەر ءونىم السا, «تايىنشا استىق» جشس 20 تسەنتنەردەن اينالدىرعان. سوندىقتان دا بۇگىنگىدەي جاھاندانۋ ۇردىسىندە عىلىم جەتىستىكتەرىنە, وزىق اگروتەحنولوگيالارعا ارقا سۇيەمەي ءوندىرىستى العا باستىرامىن, جەتىستىككە جەتەمىن دەۋ بوس ءسوز شىرماۋىندا قالۋ ەكەنىن جەرگىلىكتى تاجىريبەلەر انىق ۇقتىرىپ وتىر. زامان تالابى ۇسىنعان وسىنداي ماڭىزدى قاعيداتتاردىڭ ءبىرى − اۋىل شارۋاشىلىعىن تسيفرلاندىرۋ. اگروونەركاسىپ كەشەنىن قارقىندى دامىتۋدىڭ زور مۇمكىندىكتەرىن ايقىنداپ بەرگەن «اقىلدى تەحنولوگيالاردى» ەگىنشىلىكتە, مال شارۋاشىلىعىندا قولدانۋ ءوز جەمىسىن بەرە باستادى. مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «تسيفرلاندىرۋ دەگەنىمىز قازاقستاننىڭ وزىق ەل اتانۋ جولىنداعى ماقسات ەمەس, قۇرال. باسەكەگە قابىلەتتى بولۋ, ءوسىمدى, ءونىمدى ارتتىرۋ, مىنە, وسى ماقسات», دەگەن تالاپتارىن باسشىلىققا العان ءوڭىردىڭ تاۋار وندىرۋشىلەرى اگروونەركاسىپ كەشەنىن تەحنولوگيالىق تۇرعىدان جاڭعىرتۋدىڭ يگىلىگىن كورىپ كەلەدى.
– سولتۇستىك قازاقستاننىڭ قول جەتپەس بايلىعى – اۋىلشارۋاشىلىق جەرلەرى, ونى ءتيىمدى يگەرۋ, دۇرىس پايدالانۋ وتە ماڭىزدى. وبلىس تۇرعىندارىنىڭ جارتىسىنان استامى ەلدى مەكەندەردە تۇرادى, 100 مىڭعا جۋىعى اگرارلىق سالادا ەڭبەك ەتەدى. «تسيفرلى قازاقستان» باعدارلاماسى شەڭبەرىندە اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋدىڭ كەشەندى جوسپارى ءتۇزىلىپ, شىعىنداردى ازايتۋدىڭ, ۋاقىت, قارجى ۇنەمدەۋدىڭ, جەدەل اقپاراتتار مەن قىزمەتتەر الماسۋدىڭ, قۇجات رەسىمدەۋدىڭ, جۇمىس كۇشىن ءتيىمدى پايدالانۋدىڭ جەتىلدىرىلگەن, وڭتايلاندىرىلعان جولدارى قاراستىرىلعان. بۇگىندە ەگىس القاپتارىنىڭ ەلەكتروندى كارتاسى قۇرىلىپ, وعان 1,9 ميلليون گەكتار ەگىستىك, 4,6 ميلليون گەكتار شابىندىق جەر ەنگىزىلگەن. 107 شارۋاشىلىق ەگىن ەگۋ مەن استىق جيناۋدىڭ, ۋاقىتىن بولجاۋدىڭ, «اقىلدى سۋارۋدىڭ», مينەرالدى تىڭايتقىش سەبۋدىڭ, وسىمدىك زيانكەستەرىمەن كۇرەسۋدىڭ جولدارىن كۇنى بۇرىن انىقتاپ, ءتيىستى شارالار قابىلداپ وتىرادى. ءسويتىپ جۇمىستاردىڭ ساپالى ءارى مەرزىمىندە اتقارىلۋى دۇرىس جولعا قويىلدى. سونداي-اق دالمە-ءدال ەگىنشىلىك جۇيەسى دە ەڭبەك ونىمدىلىگىن ارتتىرۋعا ايتارلىقتاي اسەر ەتىپ وتىر. ەگىس كەشەندەرى ارنايى باعدارلامالار ارقىلى جانار-جاعارماي شىعىنىن, باستىرىلعان استىقتىڭ كولەمى مەن ساپاسىن ناقتى ەسەپتەي الادى. مال شارۋاشىلىعىنا دا باسىمدىق بەرىلۋدە. 17 تسيفرلى فەرما جۇمىس ىستەيدى. كەلەشەكتە ولاردىڭ سانى 200-گە دەيىن كوبەيەدى, – دەدى وبلىس اكىمىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى ايداربەك ساپاروۆ. ونىڭ ايتۋىنشا, تسيفرلى جۇيەنى قولدانۋدىڭ ارقاسىندا بيىل ەڭبەك ونىمدىلىگى – 7, استىق ءتۇسىمى 5 پايىزعا ارتقان. ەت ءوندىرۋ − 10,3, ءسۇت − 3,2, جۇمىرتقا 27,9 پايىزعا مولايعان. الدا ەكسپورتقا وڭدەلىپ شىعارىلاتىن ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىنىڭ مولشەرى 142,4 ميلليون دوللاردى قۇراماق. ءبىر ادامعا ەسەپتەگەندە ەڭبەك ونىمدىلىگى 6 ميلليون تەڭگەگە دەيىن ارتتىرىلماق.
اۋىل شارۋاشىلىعى قىزمەتكەرلەرىنىڭ كاسىبي مەرەكەسىنە ورايلاس وتكەن سالتاناتتى جيىندا اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنا تسيفرلى تەحنولوگيالاردى جۇيەلى ەنگىزگەنى ءۇشىن «اتامەكەن اگرو» اق ارنايى اتالىمعا يە بولدى. اكتسيونەرلىك قوعامنىڭ باس ديرەكتورى كەنتال ەسلاموۆپەن سويلەسكەنىمىزدە, ول ەگىنشىلىكپەن, مال شارۋاشىلىعىمەن, قۇس وسىرۋمەن اينالىساتىندارىن, 3 مىڭعا جۋىق ادام ەڭبەك ەتەتىنىن, جەر وڭدەپ, استىق ساپاسىن ارتتىرۋدىڭ ءتيىمدى تاسىلدەرى جەتىك مەڭگەرىلگەنىن جەتكىزدى. سوڭعى ءۇش جىلدا استىق جيناۋ تەحنيكاسى پاركى 45 پايىزعا جاڭارعان. بيىل 7 ميلليارد تەڭگەگە 36 تراكتور, 17 ءدان سەبۋ كەشەنى, 45 كومباين ساتىپ الىندى. تەحنيكالاردىڭ ەلەكتروندى ەسەبى جاسالعان جانە كومپيۋتەر ارقىلى باسقارىلادى. ەلەۆاتورلاردا استىق قابىلداۋ قۇجاتتارى وسى ۇلگىدە تولتىرىلادى. القاپتاردىڭ ەلەكتروندى كارتالارى, ناقتى مەتەودەرەكتەر, سەنسورلار مەن داتچيكتەر پايدالانىلادى. «استىقتى ايماقتىڭ الەۋەتى مەن مۇمكىندىكتەرى وراسان. شەتەلگە تاۋەلدىلىكتەن قۇتىلۋ ءۇشىن الدىمەن ىشكى نارىقتاعى ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە باسىمدىق بەرۋىمىز كەرەك. بۇل ورايدا كەز كەلگەن باعدارلامانىڭ, بيزنەس جوسپاردىڭ تەحنولوگيالىق تۇرعىدان جەتىلدىرىلگەن نۇسقالارىن تسيفرلى جۇيەمەن تىعىز ۇشتاستىرۋ بىردەن-ءبىر دۇرىس قادام سانالادى», دەي كەلىپ, تاجىريبەلى باسشى «اقىلدى تەحنولوگيالاردىڭ» باسقا دا جەتىستىكتەرىمەن ءبولىستى.
«تايىنشا استىق» اگروفيرماسىنىڭ باس ديرەكتورى اناتولي رافالسكيدىڭ پىكىرىنشە, جەرگە قاتىستى تۇتىنۋشىلىق كوزقاراستى جويۋدا, قارىم-قاتىناستى وزگەرتۋدە يننوۆاتسيالىق سيپاتقا يە باعدارلامالاردىڭ تيىمدىلىگىن, اۋىل شارۋاشىلىعىنا بەرەر زور پايداسىن ايتپاعاندا ءالى كۇنگە دەيىن ءمان-ماعىناسى مەن قادىر-قاسيەتىن جەتە سەزىنبەي جۇرگەن ءتارىزدىمىز. بازبىرەۋلەردىڭ مەملەكەت تاراپىنان بەرىلەتىن سۋبسيديالىق جەڭىلدىكتەردى تەگىن كەلگەن ولجاداي سانايتىنىن, ۇتقىر ۋاقىتپەن ىلەسە كەلگەن جاڭالىقتاردى ەسكەرە بەرمەيتىنىن جاسىرمايدى. «تسيفرلاندىرۋدىڭ ادامي فاكتورعا, اۋا رايىنا تاۋەلدىلىكتى ازايتاتىن ارتىقشىلىقتارىن بىلگەنىمىزبەن, كەي ارىپتەستەرىمىزدىڭ ارەكەتى كەڭەس وداعىن ەسكە تۇسىرەدى. ءالى كۇنگە دەيىن ابدەن توزعان, ەسكىرگەن تەحنيكالاردى پايدالانۋى, العا قاراي ۇمتىلماۋى, ەكستەنسيۆتى شارۋاشىلىق جۇرگىزۋدەن اسا الماۋى ەش اقىلعا سىيمايدى. وندايلار «بالاپاندى كۇزدە سانار» شاقتا ءوزىن ەمەس, اۋا رايىن, باسقالاردى كىنالاپ شىعا كەلەدى. ءبىزدىڭ اگروفيرمادا القاپتارعا سپۋتنيك ارقىلى مونيتورينگ جۇرگىزۋ, مالعا چيپ تاعۋ, فوتوبەينە ەسەپتەر ەنگىزىلگەن. دالمە-ءدال مال شارۋاشىلىعى ەلەمەنتتەرىن قولدانۋ ارقىلى ازىقتاندىرۋدىڭ, ساۋىلاتىن ءسۇتتىڭ مولشەرىن انىقتاساق, اۋە دروندارى, كۆادروكوپتەرلەر, جەر سەرىگى ارقىلى جەردىڭ قۇنارلىعى, تىڭايتقىشتاردى قانشا مولشەردە ءسىڭىرۋ, ءوسىپ كەتكەن ءارامشوپ تۇرلەرى بويىنشا تولىق سيپاتتامالار الىنادى. «GPS» قۇرىلعىلارى ورناتىلعان ەگىس كەشەندەرىندە, كومباينداردا بيدايدىڭ سالماعى مەن ساپاسى مونيتور ارقىلى كورسەتىلەدى. زىعىر, راپس سەكىلدى پايداسى مول مايلى داقىلداردىڭ وزىندىك قۇنىن انىقتاۋ جۇمىستارىن اۆتوماتتاندىراتىن ءمودۋلدى ەنگىزۋ بويىنشا قاناتقاقتى جوبا ىسكە قوسىلدى», – دەيدى ا.رافالسكي.
اناتولي برونيسلاۆوۆيچ شەتەلدە ءبىلىمىن شىڭداپ, كوپ نارسەنى كوكەيگە ءتۇيىپ قايتىپتى. ول «قازاقستانمەن تابيعات جاعدايى ۇقساس ەلدەردىڭ جەتىستىكتەرىنە تاڭىرقاپ, تامسانا بەرگەنشە وزىق داستۇرلەرىنەن ۇيرەنگەن ابزال. وندىرىسكە ەنگىزۋ ءۇشىن الدىمەن تەحنيكالاردى جاڭالاپ الۋ كەرەك. سوندا عانا اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسى جاڭا ساپاعا كوتەرىلەدى. زاماناۋي تەحنيكالاردىڭ ء«تىلىن» بىلەتىن ماماندار دايارلاۋ دا − وزەكتى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى. وسى جاعىنا جەتە كوڭىل بولگەن ءجون» دەگەن پىكىرىن العا تارتتى.
سولتۇستىك قازاقستان مال جانە وسىمدىك شارۋاشىلىعى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, بيولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ءايىپ ىسقاق بولسا, اگرارلىق سەكتوردى ەكونوميكانىڭ جاڭا درايۆەرىنە اينالدىرۋ باعىتىندا مەملەكەتتىك باعدارلامالار قابىلدانعانىن, ونىڭ ءبىر باعىتى وندىرىستە سۇرانىسقا يە اگرارلىق عىلىمي-زەرتتەۋلەرگە سالىناتىن ينۆەستيتسيا كولەمىن ارتتىرۋعا نەگىزدەلگەنىن ايتادى. ەت, ءسۇت ونىمدەرىن ەكسپورتتايتىن ەلگە اينالۋدىڭ باستى ءبىر شارتى – ساپالى جەمازىق ازىرلەۋ. مال ازىعى نەگىزىنەن جايىلىم-شابىندىقتاردان دايىندالادى. ولار جاڭارتىلماعاندىقتان, كۇتىم جاسالماعاندىقتان ونىمدىلىگى, قورەكتىك قاسيەتى تومەن, اقۋىز تاپشى. پىشەن, پىشەندەمە, سۇرلەم سياقتى جەمشوپ قورىنىڭ ازدىعى سالدارىنان كاروتين, قانت, تاعى باسقا بيولوگيالىق بەلسەندى زاتتار جەتىسە بەرمەيدى. وڭىردە بىرجىلدىق جانە كوپجىلدىق مال ازىعىنا دەگەن قاجەتتىلىكتىڭ 15 پايىزى عانا وتەلەدى. ارنايى ەگىلىپ, باپتاپ وسىرىلەتىن مال ازىعىنىڭ ساپاسى مەن كولەمىن ۇلعايتۋدا تابيعي-كليماتتىق جاعدايعا بەيىمدەلگەن تۇقىم شارۋاشىلىعىن قالىپتاستىرۋدىڭ, بۇل سالاعا دا تسيفرلاندىرۋ باعدارلاماسى ەنگىزۋدىڭ, بىرلەسكەن جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋدىڭ ءمانى ايرىقشا. س.سەيفۋللين اتىنداعى قازاق اگروتەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىندە اۋىل شارۋاشىلىعىن تسيفرلاندىرۋ تاقىرىبىندا وتكەن حالىقارالىق القالى باسقوسۋ عالىمنىڭ سۋارمالى جەرلەردى ۇدەمەلى يگەرۋ تسيفرلاندىرۋمەن تىكەلەي بايلانىستى دەگەن ويىنىڭ وزەكتىلىگىن دالەلدەي تۇسەدى.
ءومىر ەسقالي,
«Egemen Qazaqstan»
سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى