ەل ەدىك ەجەلدەن ەڭسەلى

شىنىندا دا ءبىز, التى الاش ءوز قادىر-قاسيەتىمىزدى ءوزىمىز باعالاي بىلەمىز بە؟! تۇسىنگەن جانعا, قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى قالىڭ قازاعىنا, اسىرەسە وسكەلەڭ كەلەشەگىنە ارناپ, بايىبىنا بارا الساق, تۋعان ەلىمىز بەن جەرىمىزدى ەرەكشە ماقتان ەتەر دايەكتى اڭگىمەنىڭ التىن ارقاۋىن تايعا تاڭبا باسقانداي ايقىنداپ بەرىپ وتىر.

ۇلى دالا – ادامزات وركەنيەتىنىڭ كيەلى قاينارى ءارى قازىنالى ارقاتىرەگى. ولاي بولسا, «قازاقستان تاريحى دا جەكە جۇرناقتارىمەن ەمەس, تۇتاستاي قالپىندا قازىرگى زاماناۋي عىلىم تۇرعىسىنان قارا­عاندا تۇسىنىكتى بولۋعا ءتيىس. وعان قاجەت­تى دايەكتەرىمىز دە جەتكىلىكتى. پرەزيدەنت بۇل ورايدا وركەنيەت مويىنداعان ءۇش ايعاقتى اتاپ كورسەتەدى:

بىرىنشىدەن, پروتومەملەكەتتىك بىرلەس­تىكتەردىڭ دەنى قازىرگى قازاقستان اۋماعىندا قۇرىلىپ, قازاق ۇلتى ەتنوگەنەزىنىڭ نەگىزگى ەلەمەنتتەرىن قۇراپ وتىر; ەكىنشىدەن بىزدەگى زور مادەني جەتىستىكتەر شوعىرى دالامىزعا سىرتتان كەلگەن جوق, كەرىسىنشە, كوپشىلىگى وسى كەڭ-بايتاق ولكەدە پايدا بولىپ, سودان كەيىن باتىس پەن شىعىسقا, كۇنگەي مەن تەرىسكەيگە تارالدى; ۇشىنشىدەن, كەيىنگى جىلدارى تابىلعان تاريحي جادىگەرلەر ءبىزدىڭ بابالارىمىزدىڭ ءوز زامانىنداعى ەڭ وزىق, ەڭ ۇزدىك تەحنولوگيالىق جاڭا­لىقتارعا تىكەلەي قاتىسى بار ەكەنىن ايعاق­تايدى. ەلباسىنىڭ ەڭبەگىن وقي وتىرىپ كوكىرەك كوزىمىز اشىلىپ, توبەمىز كوككە جەتكەندەي اسەر الامىز.

 دەمەك, ءبىز ۇلت تاريحىنىڭ ۋاقىت پەن كەڭىستىكتىڭ كوكجيەگى توعىسقان كەزدە باستالاتىنىن باعامداي الماساق, وندا بۇل ەل شەجىرەسىنىڭ ەجەلگى ساقتار مەن عۇنداردان, كونە داۋىردەگى تۇركى­لەردەن جەتكەن اسىل مۇراسىن ەستەن شىعارعانىمىز. ياعني, ۇلى دالادان جەر جۇزىنە تاراعان اتقا ءمىنۋ مادەنيەتى مەن جىلقى شارۋاشىلىعىن, دالا وركەنيەتىنىڭ زور تەحنولوگيالىق جەتىستىگى – ەجەلگى مەتاللۋرگيانى, رۋحاني بايلىعىمىزدىڭ ايشىقتى بەلگىسى – باعا جەتپەس «اڭ ءستيلى» ونەرىن, الەمدىك عىلىم ءۇشىن سەن­سا­تسيا سانالعان جاڭالىق – «التىن ادامدى» وزگە جۇرتتىڭ قانجىعاسىنا بايلاپ جىبەرگەنىمىز.

دەمەك, ءبىز ۇلت تاريحىنىڭ باستاۋلارىن ناقتى بىلمەسەك, وندا بۇل ۇلى دالانىڭ ءبىزدىڭ ءداۋىرىمىز­دىڭ I مىڭجىلدىعىنىڭ ورتا شەنىندە دۇنيەگە كەلگەن بارشا تۇركى دۇنيەسىنىڭ التىن بەسىگى بولعانىن ۇمىتىپ, ۇلكەن ەۋرازيا­نىڭ شىعىسى مەن باتىسى, سول­تۇس­تىگى مەن وڭتۇستىگى اراسىنداعى ساۋدا جانە مادەنيەت سالاسىنداعى بايلا­نىس­تاردىڭ ترانسكونتينەنتالدى جەلىسى – ۇلى جىبەك جولىن, قازاقستاننىڭ الما مەن قىزعالداقتىڭ وتانى ەكەنىن ەش كەشىرىمسىز ەستەن شىعارعانىمىز ەمەس پە؟!

دەمەك, ءبىز ۇلت تاريحىن قازاق حاندىعى شاڭىراق كوتەرگەن بەس-التى عاسىرمەن عانا شەگەرسەك, وندا بۇل ۇلى دالا ءوزىنىڭ «ەرەكشە ەلشىسى سىندى ۇلى بابالار ءال-فارابي مەن ياساۋي, كۇلتەگىن مەن بەيبارىس, ءاز-تاۋكە مەن ابىلاي, كەنەسارى مەن اباي جانە باسقا دا كوپتەگەن ۇلى تۇلعالار شوعىرىن دۇنيەگە اكەلگەنىنىڭ» باعاسىنا جەتپەگەن پارىقسىزدىق بولادى.

ەلباسىنىڭ قازاققا وزىنە ءوزىن تانىتاتىن ارقاتىرەك ەڭبەگى – ۇلت رۋحىنىڭ ۇلاعاتتى جىر-داستانى دەۋگە ابدەن لايىق. كوتەرىڭكى كوڭىل كۇي ۇستىندە, ۇلتتىق ماق­تانىش سەزىمىمەن وقىلاتىن « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» ءورشىل ءارى ونەگەلى وتكەنى­مىزگە كوزى­­مىز­دى اشادى. ول, سونداي-اق ەل مارتە­بەسىن بۇگىنگى كۇن بيىگىنەن بايىپتاۋ ارقىلى ەرتەڭگى باعىتىمىزدى ايقىن باعامداۋعا كومەكتەسەدى.

ولاي بولسا «رۋحاني جاڭعىرۋ» ۇلتتىق باعدارلاماسىنىڭ اياسىندا اتقارىلار جۇمىس اۋقىمى ودان ءارى كەڭەيە دە ناقتى­لانا تۇسەدى دەگەن ءسوز. ەندەشە قازىر الدىمىزدا تۇرعان مىندەتتەر قانداي:

− «ارحيۆ – 2025» جەتى جىلدىق باع­دار­­­لاماسىن جاساۋ, ولكەنتانۋ مۋزەي­لەرىنىڭ جانىنان تاريحي-ارحەولو­گيا­لىق قوزعالىستار قۇرۋ, « ۇلى دالا­نىڭ ۇلى ەسىمدەرى» اتتى وقۋ-اعارتۋ ەنتسيك­لوپە­ديالىق ساياباعىن اشۋ;

− « ۇلى دالا تۇلعالارى» اتتى عىلىمي-كو­پشىلىك سەريالدار شىعارۋ, «تۇركى وركەنيەتى: ءتۇپ-تامىرىنان قازىرگى زامان­عا دەيىن» اتتى جوبانى قولعا الۋ, « ۇلى دالا» اتتى ەجەلگى ونەر جانە تەحنولوگيالار مۋزەيىن قۇرۋ;

− « ۇلى دالانىڭ كونە سارىندارى» جيناعىن شىعارۋ, دەرەكتى, تەلەۆيزيالىق سەريالدار مەن كوركەم كارتينالاردىڭ تسيكلىن وندىرىسكە ەنگىزۋ;

ەلباسى تاريحي-تانىمدىق تۋىندىسىندا ءوز ويلارىن تۇيىندەي كەلە مىناداي تۇجىرىم جاسايدى: ء«تول تاريحىن بىلەتىن, باعالايتىن جانە ماقتان ەتەتىن حالىقتىڭ بولاشاعى زور بولادى دەپ سەنەمىن. وتكەنىن ماقتان تۇتىپ, بۇگىنىن ناقتى باعالاي ءبىلۋ جانە بولاشاققا وڭ كوزقاراس تانىتۋ – ەلىمىزدىڭ تابىستى بولۋىنىڭ كەپىلى دەگەنىمىز وسى».

وكىنىشكە قاراي, ءبىزدى بىرنەشە جۇز­دەگەن جىلدار بويى ۇلتتىق ماقتانىش ەمەس, وزگەدەن ءوزىن كەم كورگەن قورقىنىش سەزىمى بيلەپ كەلگەنى ءمالىم. «ۇرەي سيندرومى... ول ءۇش عاسىرعا سوزىلعان اق پاتشا مەن قىزىل يمپەريانىڭ قۇلدىق قىسپاعى مەن قاندى قىرعىنىنىڭ ساناعا سالعان لاڭى. كەڭەس زامانىنىڭ زاردابى, ءتىپتى ءتول ادەبيەتىمىزدىڭ ابايتانۋ سالاسىنا دا كەسەلىن اياماي تيگىزدى.

الاش ارىستارى امان بولسا, بۇل قورلىققا, البەتتە ەش توزە الماس ەدى, ولار ءتىرى تۇرسا, ەل-جۇرتىن ەزگىگە سالدىرىپ قويىپ قاراپ وتىرماسى بەلگىلى. قاندى­قول ديكتاتۋرا مۇنى جاقسى ءبىلدى جانە قازاق­تىڭ كوشباسشى قايراتكەرلەرىن جۋسانداي جا­پىردى. ارىستاردىڭ از عانا شوعىرى ەل كەلەشەگى ءۇشىن اعا بۋىن اماناتىن ارقا­لاپ, اۋىر مۇڭعا باتقان كۇيى قالا بەردى. بىراق ەلجاندى ەرلەر قولدارىنا قارۋ الماعاندارىمەن تۋعان حالقىنا اي­تار ءسوزىن قىزىل ۇكىمەتتىڭ قىراعى باقى­لاۋىندا وتىرىپ-اق سانامىزعا قۇيا بەردى.

مىنە, الەم ادەبيەتىنىڭ جاۋھارى – «اباي جولى» رومان-ەپوپەياسى سول ۇلت ساناسىن سىلكىنتۋدىڭ جارقىن ايعاعى. امال قايسى, كەڭەستىك ناسيحات ءسوز ساردارىن دا جان-جاقتان ماتاپ ۇستاپ, اباي اماناتىن دا, اۋەزوۆ ءسوزىن دە قالىڭ كوپشىلىكە بۇرمالاي ءتۇسىندىردى. ءتىپتى تاۋەلسىزدىكتىڭ شيرەك عاسىر بەلەسىنەن اسقاندا دا عۇلاما مۇحتاردىڭ قالام قۇپياسىنىڭ سىرىن تۇسىنبەي جۇرگەندەر از ەمەس. ايتپەسە, رومانداعى دالا دانىشپانى قۇنانبايدى تانىماۋ, اكە مەن بالا اراسىنداعى تەرەڭ تۇسىنىستىكتى بايقاماۋ ءتىپتى دە مۇمكىن ەمەس.

مۇحتار اۋەزوۆ تۋعان حالقىنىڭ تاريحىن تاپتاتپاي, ءيىسى تۇركى جۇرتىنىڭ اباي سەكىلدى ۇلى تۇلعاسىن ۇلىقتاي وتى­رىپ تا قۇنانباي تۇلعاسىنا تيتتەي دە كولەڭ­كە تۇسىرگەن ەمەس. عۇلاما, ءتىپتى تاريح­قا, ادەبيەت پەن ونەرگە قاساڭ تاپ­تىق كوز­قاراس تۇر­عىسىنان تەمىردەي ءتار­تىپ ورنا­تىل­عا­نىنا دا قاراماستان جانقيار­لىق قاجىر-قايرات تانىتتى. ۇلى دالا­نىڭ ساپ التىن­داي سالت-داستۇرلەرى مەن تاعى­لى­مى زور ءتار­تىبىن, حاكىم ابايدىڭ ام­انا­تىن كوكى­رە­گى­مىزگە قۇيىپ, ەڭسەمىزدى تۇسىرمەۋگە جان قۋا­تىن دا, قالام قۋاتىن دا اياماي جۇمسادى.

الايدا ابايتانۋ تاريحىن زەردەلەي كەلگەندە ۇلى اباي مۇراسىنا كوپشىلىك قالامگەردىڭ بايدىڭ, قاناۋشى تاپتىڭ وكىلى رەتىندە تەرىس اينالىپ, اسىل مۇرانى تۋعان ۇلتىنا قايتارۋدىڭ اۋەزوۆ باستاعان از عانا شوعىرعا قانشالىقتى ازاپقا اينال­عانىن كورەمىز. قازاق ادەبيەتىنىڭ الىبى ءسابيت مۇقانوۆ ءوزىنىڭ اباي مەن ونىڭ مۇراسىنا دەگەن اۋەلگى تەرىس كوز­قا­راسىن «مەن قانالۋشى تاپتىڭ وكىلى ەدىم عوي» دەپ, اقتالعانداي ءتۇسىندىرۋى-اق كوپ جايدى اڭعارتسا كەرەك. بىراق, كەيىن سولار­دىڭ ءبارى, ارينە ءسابيت مۇقانوۆ تا ءوز قاتەلىكتەرىن مويىنداپ, ۇلى اقىن جايىندا ىرگەلى مونوگرافيالىق زەرتتەۋ جازعانىن بىلەمىز.

س.مۇقانوۆ قازاقستان جازۋشىلارىنىڭ 1934 جىلعى تۇڭعىش سەزىندە جاساعان بايانداماسىندا, 1935 جىلى قازاق پوەزياسى جايىندا جازعان ماقالاسىندا بۇرىنعى سوتسيولوگيالىق وي-پىكىرلەرىنىڭ سىلەمى كورىنگەنىمەن, كوركەمدىك تانىم-بىلىك بيىگىنەن وي ايتىپ, پىكىر ءتۇيۋدىڭ لەبى ەسە باستادى. وسى ەكپىن قازاقتىڭ ادەبيەتى مەن مادەنيەتىنىڭ سورپا بەتىنە شىعارلارىن سىپىرىپ اكەتىپ جاتقان 1937 جىلى ءسابيت مۇقانوۆتىڭ «اباي – حالىق اقىنى» دەگەن ءپرينتسيپتى ماقالاسىنان ايقىن كورىنەدى. بۇل ماقالا ءتول ادەبيەتىمىزدىڭ كلاسسيگىنىڭ اباي تۋرالى تولىمدى دا كولەمدى زەرتتەۋ جاساۋىنىڭ باسى ەدى. ولاي بولسا, ابايتانۋدىڭ قاراما-قايشىلىققا تولى شەجىرەسى ءوز الدىنا جەكە اڭگىمە.

ەلباسىنىڭ « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» اتتى ەڭبەگىنەن ءبىز, قازاق ءوز قادىر-قا­سيەتى­مىز­دى ءبىلىپ, وتكەننەن ساباق الا وتىرىپ, تەك قانا العا باسۋ تۋرالى جاسامپازدىق وي تۇيدىك.

بولات جۇنىسبەك ۇلى,

ابايدىڭ «جيدەباي-ءبورىلى» مەملەكەتتىك قورىق-مۋزەيىنىڭ ديرەكتورى