قازىرگى كۇنى مەملەكەت تاراپىنان ەكسترەميزم مەن تەرروريزمگە قارسى كۇرەس كەشەندى جۇرگىزىلىپ جاتقانى بەلگىلى. ونىڭ ىشىندە, جاستاردىڭ جات اعىمداردىڭ جەتەگىندە كەتۋىنىڭ قۇقىقتىق, اقپاراتتىق, ءدىني, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق سەبەپتەرى ەكشەلىپ, ناقتى ءىس-قيمىلدار قولعا الىنعان. سونىمەن قاتار ەلىمىزدىڭ قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى لاڭكەستىك قاۋپىنىڭ الدىن الۋدا دا ۇلكەن ءىس-شارالاردى جۇزەگە اسىرۋدا. سوڭعى ەكى-ءۇش جىلدىڭ وزىندە وسىنداي بىرنەشە ارەكەتتىڭ جولى كەسىلدى. جۋىردا عانا ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتى وتكىزگەن ارنايى وپەراتسيا ناتيجەسىندە تەررورلىق اكتى جاساۋعا دايىندالعان دەگەن كۇدىكپەن شەتەل ازاماتتارىنان قۇرالعان توپ مۇشەلەرى ۇستالدى.
كۇدىكتىلەردىڭ ۋاقىتشا تۇرىپ جاتقان مەكەنجايلارىن ءتىنتۋ كەزىندە ولاردان وتە قۋاتتى جارىلعىش زاتتار ازىرلەۋگە ارنالعان كوپ مولشەردەگى كومپونەنتتەر, سونداي-اق قارۋ-جاراق پەن وق-دارىلەر تابىلعان. تەرگەۋ بولجامىنا ساي, ۇستالعان تۇلعالار شەتەلدەگى يليم/دايش سودىرلارىنىڭ تاپسىرماسىمەن جانە سولاردىڭ باسشىلىق ەتۋىمەن ارەكەت ەتكەن. جارىلعىش زاتتار مەن اتىس قارۋلارىن قولدانۋ ارقىلى الماتى قالاسىندا حالىق كوپ شوعىرلاناتىن ورىنداردا شابۋىل جاساۋعا وقتالعان.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىمەن جاقىندا عانا «جۋسان» اتتى كۇردەلى وپەراتسيا ءوتىپ, سيريادان ءبىر توپ وتانداسىمىزدىڭ ەلگە قايتارىلعاندىعى بەلگىلى. ناعىز سوعىس پەن قاقتىعىستار ورتاسىنان جەرلەستەرىمىزدىڭ امان ورالۋىنا از كۇش جۇمسالعان جوق. بۇل گۋمانيتارلىق وپەراتسيانى قازىر الەمدىك قوعامداستىق جوعارى باعالاۋدا.
ال وتكەن جىلدىڭ قازان ايىندا باس پروكۋراتۋرا سوتقا جۇگىنۋ ارقىلى «ياقىن ينكار» ۇيىمىن ەكسترەميستىك دەپ تانۋعا قول جەتكىزگەن بولاتىن. اتالعان ۇيىمنىڭ قازاقستاندا تىيىم سالىنعان «تابليعي جاماعات» ەكسترەميستىك ۇيىمىنىڭ نەگىزىندە قۇرىلعانى انىقتالىپ, استانانىڭ ەسىل اۋداندىق سوتىندا دالەلىن تاپقان.
ۇيىمنىڭ استىرتىن جىمىسقى ويى جەكەلەگەن مەملەكەتتەردە, سونىڭ ىشىندە قازاقستان اۋماعىندا كونستيتۋتسيالىق قۇرىلىستى كۇشتەپ وزگەرتۋ, ەگەمەندىكتى بۇزۋدى بولجايتىن «حاليفات» قۇرۋ بولعان. وسى يدەيالارىن جۇزەگە اسىرۋ جولىندا ۇيىمنىڭ الدىمەن كوزگە, سونان سوڭ قولعا تۇسكەن بىرقاتار مۇشەلەرى باس بوستاندىقتارىنان ايىرىلعان ەكەن. بۇل مىسال ەلىمىزدىڭ اۋماعىندا تەرىس اعىمداردىڭ جەتەگىنە ىلەسىپ, سويىلىن سوعىپ, اداسىپ جۇرگەن اعايىنداردىڭ ءالى دە بار ەكەندىگىن دالەلدەي تۇسەدى.
وتكەن جىلدىڭ قازان ايىندا ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتى الماتى قالاسىنىڭ, اقمولا, الماتى جانە قاراعاندى وبلىستارىنىڭ 10 تۇرعىنىن ۇستادى. ولار ينتەرنەتتىڭ الەۋمەتتىك جەلىلەرى مەن مەسسەندجەرلەرىندە جۇيەلى تۇردە ەكسترەميستىك كونتەنتتى تاراتۋ جولىمەن تەرروريزمدى ناسيحاتتادى جانە ءدىني الاۋىزدىقتى قوزدىردى دەگەن كۇدىككە ىلىككەن. ءدىني ماتەريالدار ورنالاستىرىلعان چاتتار مەن قوعامداستىقتاردا قازاقستاننىڭ 15 ءوڭىرىنىڭ ءدىندار تۇرعىندارى قاتارىنان بارلىعى 180-نەن ارتىق قاتىسۋشى تىركەلگەن بولىپ شىقتى. سونىمەن قاتار ۇستالعان ادامداردىڭ تەرروريزمدى قارجىلاندىرۋ مەن وزگە دە كومەك كورسەتۋگە جەكە قاتىستىلىعى تۋرالى دەرەكتەر تەكسەرىلۋدە.
ساۋاتسىز «عۇلامالار» زامانى
جالپى, جوعارىدا اتالعان «ياقىن ينكار» بولسىن, باسقالارى بولسىن قاقتىعىسقا الىپ كەلۋ مۇمكىندىگىن بىلە تۇرا وزگە دىندەردى جوققا شىعارۋ ارقىلى كوزگە وڭاي تۇسەدى. دەگەنمەن, اتا ءداستۇرىمىز بەن سالتتارىمىزدى قىزعىشتاي قورعاعان حالقىمىزدىڭ بويىندا بەلگىلى ءبىر جات اعىمدارعا قارسى يممۋنيتەت قالىپتاسىپ قالدى.
تەولوگتاردىڭ ايتۋلارىنا قاراعاندا, ءتىپتى وتباسىنداعى جانجالدىڭ سالدارىنان جاقىندارىنا ەرەگىسىپ تەرىس اعىمعا بوي ۇرىپ جاتقاندار دا كەزدەسەدى. ماسەلەن, «نۇر-مۇباراك» ەگيپەت يسلام مادەنيەتى ۋنيۆەرسيتەتى, ەكسترەميزمنىڭ الدىن الۋ سالاسىنداعى مامانداردى قايتا دايارلاۋ ينستيتۋتىنىڭ باسشىسى, يسلامتانۋشى اسقار ءسابديننىڭ ايتۋىنشا, جاستاردىڭ ەسسىزدىگىنىڭ استارى تەرەڭدە جاتىر.
– ءدىندى جەلەۋ ەتكەن ەكسترەميزمنىڭ قاينارى الەۋمەتتىك ادىلەتسىزدىككە, ادام قۇقىقتارىنىڭ شەكتەلۋىنە, دەموكراتيانىڭ جوقتىعىنا جانە حالىقتىڭ كەدەيلەنۋىنە بايلانىستى دەگەن پىكىرلەر بار. الايدا سول دەموكراتياسى كەمەلدەنگەن جانە الەۋمەتتىك جاعدايى جاقسى ەۋروپا ەلدەرى, ونىڭ ىشىندە بەلگيا, گەرمانيا, فرانتسيا, شۆەتسيا, ءتىپتى شۆەيتساريا مەملەكەتتەرى يليم-ءتىڭ قاتارىن سودىرلارمەن تولىقتىرۋدا كەدەيلەنگەن باتىس افريكا ەلدەرىنەن اسىپ ءتۇستى. ماسەلەن, اتالعان ەلدەردەن شىققان سودىرلار سانى 5700 ادام بولسا, باتىس افريكادان سوعىسقا كەتكەندەر سانى 5300 ادام, – دەيدى ءدىنتانۋشى.
سوندا, توڭىپ سەكىرگەندەر كوپ پە, تويىپ سەكىرگەندەر كوپ پە؟ دەمەك, ەلدەگى جۇمىسسىزدىق پەن ادىلەتسىزدىكتى سىلتاۋ قىلىپ, باسبۇزارلاردىڭ تەرىس قىلىعىن اقتاپ الۋعا تىرىسۋ اقىلعا سىيا ما؟
ستاتيستيكالىق مالىمەتتەردىڭ بىرىندە 2014 جىلدان باستاپ ەلىمىزدەن سيرياعا 800-گە جۋىق ادامنىڭ اتتانعاندىعى كورسەتىلەدى. بالا-شاعاسىن شۇبىرتىپ, سوعىس وشاعىنا اتتانعان ادامداردىڭ كوكسەگەنى نە؟
– جيحادتى بازبىرەۋلەر «قاسيەتتى سوعىس» دەپ اقتاپ العىلارى كەلىپ, جاستاردىڭ ساناسىن ۋلاۋدا. «قاسيەتتى سوعىس» دەگەن ۇعىم قۇراندا, حاديستەردە مۇلدەم كەزدەسپەيدى. ءبىر دە ءبىر يسلام عالىمى «قاسيەتتى سوعىس» دەگەن تىركەستى ەشقاشان قولدانباعان. بۇل مۇسىلماننىڭ دا ءسوزى ەمەس, – دەيدى ا.سابدين.
بۇگىندە سوعىس وشاعىنا اينالعان سيريا مەن يراك حالقىنىڭ جاعدايى ءبىراز جىل بۇرىن كىمنەن كەم ەدى؟ ءارتۇرلى جەلەۋمەن وسى ەلدەرگە باسىپ كىرگەن ساياسي-اسكەري كۇشتەر ميلليونداعان حالىقتىڭ قىرىلۋىنا سەبەپ بولىپ, كەكتەنگەن ۇرپاقتى, اداسقان جاقتاستارىنىڭ جينالۋىنا تۇرتكى بولدى. بىراق بۇل سوعىستارعا قازاق جىگىتتەرىنىڭ قانداي قاتىسى بار؟
استىرتىن ارەكەتتەر تۇرلەنىپ كەلەدى
جوعارىدا ايتىپ وتكەنىمىزدەي, ەلىمىزدە ەكسترەميزمگە, لاڭكەستىككە قارسى كۇرەسۋشى ورگانداردىڭ جۇمىسى قارقىنداپ كەلەدى. پارلامەنت قابىرعاسىندا اي سايىن الىس-جاقىن شەت مەملەكەتتەرمەن قىلمىسكەرلەردى قايتارۋ, ۇستاپ بەرۋگە باعىتتالعان شارتتار قابىلدانىپ جاتىر.
ماسەلەن, تەك بىلتىرعى قازان ايىنىڭ ىشىندە عانا باس پروكۋراتۋرا مەن ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتى ەلىمىزدىڭ اۋماعىندا تەرروريستىك ارەكەتپەن بايلانىستى قىلمىستار جاسادى دەگەن كۇدىككە ىلىنگەن 36 جاستاعى داستان ءحايسيندى گرەكيادان, ال 2011 جىلى اتىراۋ قالاسىنىڭ اۋماعىندا تەرروريستىك قىلمىستاردى جاساعان دەگەن كۇدىكپەن حالىقارالىق ىزدەۋ جاريالانعان ەلدوس كۇنشىعاروۆتى تۇركيادان ەلگە اكەلىپ, قاماۋعا الدى. كۇدىكتىلەردىڭ ۋاقىتشا قونىسى مەن تۇرعىلىقتى جەرىن انىقتاۋعا, ۇستاۋعا جانە قازاقستانعا جەتكىزۋگە سول مەملەكەتتەردىڭ ارناۋلى ورگاندارى مەن ەلىمىزدىڭ ەلشىلىكتەرى جاردەمدەسكەن. وسى دەرەكتەرگە قاراپ وتىرىپ, قىلمىسكەرلەردى, اسىرەسە تەرروريستىك ءىس-قيمىلدارعا قاتىسى بار دەلىنگەن تۇلعالاردى ۇستاۋعا الەم ەلدەرىنىڭ كۇش بىرىكتىرگەندىگىن اڭعارۋ قيىن ەمەس.
بۇل ارادا تاعى ءبىر اتاپ وتۋگە تۇرارلىق ماسەلە بار. وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن جات اعىمداردىڭ جاقتاستارىن جۇرتتان وقشاۋلايتىن سىرتقى بەلگىلەرىمەن ەل بولىپ كۇرەستى باستادىق. كۇرەس بارلىق باعىتتا ءجۇرىپ جاتىر. وسى ورايدا جات اعىمنىڭ وكىلدەرى دە ازعىرۋدىڭ ءادىس-تاسىلدەرىن جەتىلدىرە تۇسۋدە. قازىرگى كۇنى ولار اقپاراتتىق تەحنولوگيانىڭ مۇمكىندىكتەرىن كەڭىنەن پايدالانۋعا كوشىپ, استىرتىن ءىس-قيمىل جۇرگىزۋدى بەلسەندىرگەن. ماسەلەن, 2016 جىلى اقتوبە قالاسىندا قارۋ-جاراق دۇكەنى مەن اسكەري بولىمگە شابۋىلداعان سودىرلاردىڭ «كوسەمى» دميتري تاڭاتاروۆ ينتەرنەتتە بار-جوعى ءبىر ايعا اشىق قالعان سايتتاردىڭ بىرىنەن شەتەلدىك ۇستازدارىنىڭ سوعىسقا شاقىرعان ۇگىتىن جازىپ الىپ ۇلگەرگەنى ايتىلادى. ونىڭ سوڭى ناقاقتان قان توگىلىپ, ەلدى دۇرلىكتىرۋگە اكەلگەنى بەلگىلى.
جۋىردا عانا اقپارات قۇرالدارىندا سيريادان ەلگە قايتۋعا بەل بۋعان قازاقستاندىق قىز-كەلىنشەكتەردىڭ اقشا ءۇشىن ءبىر-ءبىرىن ولتىرگەندىگى تۋرالى اقپاراتتار جاريالاندى. ءتىپتى, مارقۇمداردىڭ ءبىرىن اقتوبەلىك وتباسى وزدەرىنىڭ قىزى دەپ جورامالدايتىندىعى تۋرالى جازىلدى. مىنە, اداسۋدىڭ سوڭى وتباسىن ويران قىلىپ, اتا-اناسىن زار يلەتىپ قويۋعا سوقتىرۋدا.
سەرىك ابدىبەك,
«Egemen Qazaqstan»