برەكسيت: بريتانيا ەۋرووداقتان قاشان شىعادى؟

ۇكىمەتتىڭ سۇرىنگەن ءساتىن پايدا­لان­عان وپپوزيتسياداعى لەيبوريستەر پارتيا­سىنىڭ جەتەكشىسى دجەرەمي كوربين بىردەن ۇكىمەتكە سەنىمسىزدىك ۆوتۋمىن جاريالاۋدى ۇسىندى. ول كەشە, ياعني 16 قاڭتار كۇنى داۋىسقا سالىنۋى ءتيىس بولاتىن.

جالپى, برەكسيت پروتسەسىنە نە تۇرتكى بولدى؟

برەكسيت – 2016 جىلى ۇلىبريتانيا­نىڭ ەۋرووداقتان شىعۋ پروتسەسى. سول جىلى ماۋسىمدا وتكەن رەفەرەندۋمدا بريتان حالقىنىڭ 51,9%-ى ەۋرووداقتان شىعۋدى قولداسا, 48,1%-ى قارسى داۋىس بەردى. وسىلايشا بريتان ەلى ەۋروينتەگراتسيا بويىنشا ءوز ۇستانىمىن انىقتادى, ياعني «ورتاق ەۋرووتباسى» يدەياسىنان ىرگەنى اۋلاق سالۋدى ءجون كوردى. وداقتان شىعۋدى قۇپ كورگەندەر ميگرانتتاردىڭ كوبەيۋىن, بريۋسسەلدىڭ شەكسىز بيۋروكراتيالىق تالاپتارىن, ەۋرووداقتى «اسىراۋ» ءۇشىن تولەنەتىن ۇلكەن تولەمدەردى ماسەلە ەتىپ كوتەردى. ال وداق قۇرامىندا قالۋدى جاقتاۋشىلار ۇلىبريتانياداعى ميل­ليونداعان جۇمىس ورنى ەۋروپامەن بايلانىستى, 200 مىڭ بريتانيالىق كومپانيا سول ەۋروپامەن ساۋ­دا جاسايدى, ەلىمىزگە كۇنىنە 66 ملن فۋنت ينۆەستيتسيا ەۋروپادان كەلەدى, اعىلشىن تاۋارىنىڭ 44 پايىزى ەۋرووداققا ساتىلادى, ەگەر وداقتان شىقساق, مىڭداعان ەۋروپالىق كومپانيا بريتانيادان كەتەدى, ياعني جۇمىسسىزدىق باستالادى دەپ قارسى ارگۋمەنتىن كەلتىردى. دەگەنمەن, ميگراتسيا ماسەلەسى كوپتەگەن بريتانيالىقتىڭ كو­­كەي­­ىندەگى ماسەلە بولعاندىقتان با, ارال كون­­تي­نەتتەن بولەك عۇمىر كەشۋدى تاڭدادى.

الايدا, ۇلىبريتانيا ەۋروپادان قان­داي شارتتارمەن ارا-جىكتى اجىراتپاق دەگەن ساۋال رەفەرەندۋمنان كەيىن العا شىقتى. سەبەبى بريت ەلى ەۋرووداق اياسىندا بىرنەشە حالىقارالىق ۇيىمعا مۇشە, ونداعان حالىقارالىق كەلىسىمگە قول قويىپ, وزىنە بەلگىلى مىندەتتەمەلەر العان ەدى. ەگەر قانداي دا ءبىر ەل سول مىندەتىن ورىنداماسا, وندا ايىپپۇلمەن جازالانۋى ءتيىس. وسى جانە وزگە دە سۇراقتاردى كەلىسسوزدەرمەن شەشۋ ءۇشىن بريتان ۇكىمەتىندە برەكسيت بويىنشا ارنايى مينيستر دە تاعايىندالدى. بىراق وتكەن 2,5 جىلداعى ۇزاق ءارى كۇردەلى كەلىسسوزدەر قوس تاراپ ءۇشىن, اسىرەسە بريتانيانىڭ پرەمەر-ءمينيسترى تەرەزا مەيگە ۇلكەن سىناق بولدى.

كەلىسسوزدەردىڭ تاقىرىبى كەلە­شەك­تەگى تاۋار ساۋداسىنىڭ شارتتارى, قوس تاراپ ازاماتتارىنىڭ ەركىن ءجۇرىپ-تۇرۋى, ينۆەستيتسيا, يرلانديا مەن سول­تۇستىك يرلانديانىڭ شەكاراسى, گيبرال­تار­دىڭ مارتەبەسى, لوندوننىڭ تولەم­اقىسى جانە باسقالارى بولدى. اسى­رەسە يرلانديا ماسەلەسى قازىر تەرەزا مەي­دىڭ ەڭ وسال تۇسى. ويتكەنى ەۋرووداق يرلان­ديا رەسپۋبليكاسى مەن بريتانيا قۇرا­مىنداعى سولتۇستىك يرلانديا اراسىندا شە­كارا بولماسىن دەگەن تالابىن قويىپ, ونى وزگەرتپەي قويدى. ياعني ۇلىبريتانيا ەۋرووداقتان شىقسا دا, سولتۇستىك ير­لان­ديا ەۋروپانىڭ كەدەن يۋريسديكتسياسىندا قالىپ قويماق. باسقاشا ايتقاندا, لون­دوننىڭ باقىلاۋىنان شىعادى, ەلدىڭ تۇتاستىعى بۇزىلادى دەگەن ءسوز. پارلا­مەنت مۇشەلەرى كوتەرگەن ەڭ وتكىر ماسەلەنىڭ ءبىرى وسى بولدى.

رەفەرەندۋم وتكەن 2 جىلدا برەكسيتكە قارسى بولعان ازاماتتاردىڭ بولجامى ورىندالا باستادى. اعىلشىن جەرىندە جايعاسقان پاناسونيك, دايۋا, نومۋرا سەكىلدى جاپوننىڭ كومپانيالارى مەن بانكتەرى ەۋروپاعا كوشىپ كەتتى. Bank of America 200 جۇمىس ورنىن لوندوننان پاريجگە كوشىردى. دەۋتچ بانك لوندونداعى مەكەنىن فرانكفۋرتقا اۋىستىردى. ال بريتانيانىڭ للويدس, HSBC جانە باسقا بانكتەرى بىرقاتار فيليالىن ەۋروپاعا جەتكىزدى. مىڭداعان جۇمىسشىسى بار Airbus پەن BMW كومپانيالارى بري­تانيا­­داعى زاۋىتتارىن جاۋىپ, كارى قۇر­لىققا اتتانامىز دەپ قورقىتىپ وتىر. ال تەك بىلتىر عانا ەۋروپالىق 2300 پروفەس­سور انگليادان كوشىپ كەتتى. با­سىم بولىگى وكسوفرد پەن كەمبريدج ۇستاز­دارى. وسى ۋاقىتتا ۇلىبريتانيا ەكونومي­كاسى 2,2 پايىزعا ازايدى. ەگەر ەۋرو­وداق­تى تاس­تاپ شىقساق, وندا بيۋدجەت اپتا­سىنا 350 ملن فۋنت ۇنەمدەيدى دەگەن سايا­سات­كەر­لەردىڭ بولجامى ورىندالمادى. سوڭعى زەرتتەۋلەر ونىڭ ورنىنا برەكسيتتىڭ كەسىرىنەن بريتانيا اپتاسىنا 500 ملن فۋنت جوعالتىپ جاتقانىن كورسەتتى.

ەندى جاعداي قالاي وزگەرۋى مۇمكىن؟ ەگەر جوعارىدا ايتقانداي, پارلامەنت ۇكىمەتكە سەنىمسىزدىك تانىتسا, وندا قازىر بيلىكتەگى كونسەرۆاتورلار 2 اپتا ىشىندە جاڭا ۇكىمەت جاساقتاۋى ءتيىس. ەگەر كونسەرۆاتورلار پارتياسىنىڭ ىشىندە سوڭعى برەكسيت شارتىن قولداماعاندار كوپ بولعانىن ەسكەرسەك, وندا جاڭا ۇكىمەتتى قازىرگى پرەمەر-مينيستر تەرەزا مەي باس­قارماۋى دا مۇمكىن. 2016 جىلى رەفە­رەندۋمنان سوڭ پرەمەر دەۆيد كامە­رون ورنىن بوساتقاندا, ىشكى ىستەر ءمينيسترى مەي حانىم دايىن ورىنتاققا جايعاسقان ەدى. بۇل جولى دا وسى ستسەناري قايتالانۋى بەك مۇمكىن. ال ەگەر پارلامەنت ۇكىمەتكە سەنىمسىزدىك ۆوتۋمىن قولداماسا, وندا كەزەكتەن تىس سايلاۋ ءوتۋ مۇمكىندىگى جوعارى. الايدا, مۇنداي سايلاۋ 2017 جىلى عانا وتكەن ەدى. سايلاۋ بولا قالسا, قوس پارتيانىڭ قايسىسى باسىم تۇسەتىنىن ءدوپ باسىپ ايتۋ قيىن. كونسەرۆاتورلار ەلدىڭ برەكسيت-ءۇمىتىن اقتاماعانداي, سول ءۇشىن ءبىراز داۋىستان ايرىلۋى عاجاپ ەمەس. لەيبوريستەردىڭ جۇلدىزى جانىپ, ولاردىڭ جەتەكشىسى دجەرەمي كوربيننىڭ العاش رەت بيلىككە كەلۋ مۇمكىندىگىن دە جوققا شىعارۋعا بولمايدى. ۇلىبريتانياداعى بەلگىلى yougov.co.uk سايتىندا داۋىس بەرۋشىلەردىڭ 39%-ى كونسەرۆاتيۆتىك پارتيانى, ال 36%-ى لەيبوريستىك پارتيانى قولداپتى. ياعني ازىرگە مۇمكىندىكتەر شامالاس. 

جاعدايدىڭ كەلەسى دامۋ جولى – ۇلىبريتانيا ەۋرووداقتان ەشبىر كەلىسىم جاساماي شىعادى, بۇل باسقاشا ايتقاندا «قاتاڭ برەكسيت» دەپ اتالادى. بۇل نۇسقانى كەزىندە لوندوننىڭ مەرى, بريتانيانىڭ سىرتقى ىستەر ءمينيسترى بول­عان بوريس دجونسون سەكىلدى ساياساتكەرلەر قولدايدى. بىراق وداقتى بۇلايشا تاستاپ شىعۋ ەل ەكونوميكاسىنا اۋىر سوققى بولارىن پارلامەنتتىڭ ءبىرشاما مۇشەلەرى ءتۇسىنىپ وتىر. سەبەبى بريتانيانىڭ ەكونوميكاسى ەۋروپامەن تىعىز بايلانىستى. ولاردان ات قۇيرىعىن ۇزگەندەي, ەش قۇجات جاساماي, ۋاعدالاسپاي كەتۋ ەرتەڭ كوپتەگەن كومپانياعا قيىندىق تۋعىزادى.

ەۋروپادان «اجىراۋ» تىم كۇردەلى پروتسەسكە اينالىپ كەتكەن سوڭ, برەكسيت بويىنشا ەكىنشى رەفەرەندۋم وتكىزۋ ماسەلەسى دە ءجيى تالقىلانىپ كەلەدى. بىراق بريتانيانىڭ باس ەكى پارتياسى دا 2016 جىلعى حالىق تاڭداۋىن سىيلاۋعا ۋادە بەرگەن. ياعني مەملەكەت ەۋرووداقتان شىعۋى ءتيىس. ال جوعارىدا ايتىلعان yougov.co.uk سايتىندا ەندى ەۋرووداق قۇرامىندا قالۋعا ازاماتتاردىڭ 46%-ى, شىعۋعا 39%-ى داۋىس بەرىپتى.

ەۋرووداقپەن بىلتىر قاراشا ايىن­دا جاسالعان كەلىسىم پارلامەنتتە قولداۋ تاپپاعان سوڭ ەندى ەرەجە بويىنشا بري­تان ۇكىمەتى 3 جۇمىس كۇنى ىشىندە جاڭا قۇجاتتىڭ (بالامالى جوسپار) نۇسقاسىن ۇسىنۋى كەرەك. ونى وسىنداي قىسقا ۋاقىتتا جاساۋ وتە قيىن بولارى ءسوزسىز. بىرىنشىدەن, سوڭعى كەلىسىمدى جاساۋعا كەلىسسوزدەر 2 جىل ءجۇردى. ەكىنشىدەن, ەۋرووداق وكىلدەرى قاراشاداعى كەلىسىمگە ەشقانداي وزگەرىس ەنگىزبەيمىز دەپ وتىر. وسى ۇستانىمدى 16 قاڭتار كۇنى ەۋرو­كوميسسيانىڭ توراعاسى جان-كلود يۋن­كەردىڭ «ۋاقىت ءبىتتى, ەندى بريتان ۇكىمەتى ءوزىنىڭ جوسپارىن بىزگە جەتكىزسىن» دەگەن ءتۋيتى قۋاتتاي ءتۇستى. وسىلايشا پرەمەر تەرەزا مەي قازىر ەكى وتتىڭ ء(بىر جاعىندا ءوز پار­لامەنتى, ەكىنشى جاعىندا بريۋسسەل) ورتاسىندا قالعانداي. 

ەندى لوندونداعى جاعداي قالاي وربىسە دە, الدىن الا جاسالعان كەلىسىم بويىنشا ۇلىبريتانيا رەسمي تۇردە 2019 جىلدىڭ 29 ناۋرىزىنان باستاپ ەۋرووداقتىڭ قۇرامىنان شىعادى. بىراق جاڭا شارتتار جازىلعان قۇجات سول مەرزىمگە دەيىن جاسالا ما, الدە 29 ناۋرىزعا بەلگىلەنگەن مەرزىمى كەيىنگە شەگەرىلە مە, ازىرگە بەلگىسىز. بريتان پارلامەنتىنىڭ وتكەن سەيسەنبىدەگى داۋىس بەرۋ ناتيجەسى جاعدايدى ودان ءارى كۇردەلەندىرىپ جىبەردى. وسىنشاما كەلىسسوز, تەكەتىرەس, ديسكۋسسيا, ەڭبەك 2016 جىلى 3 پايىز باسىمدىققا يە بولعان حالىق تاڭداۋىن جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن عانا جاسالىپ جاتىر.

نۇرمۇحامەد بايعارا,

«ەگەمەن قازاقستان»