«شاعالا» مەن «ۆانيا اعايدىڭ» العاشقى ءساتسىز قويىلىمىنان كەيىن جانە گازەت-جۋرنالدار مەن ەڭ جاقىن دوستارىنىڭ اۋىر سىنىنان كەيىن «ەندى 700 جىل ءومىر سۇرسەم دە, دراماتۋرگيانىڭ ەسىگىن قايتىپ اشپايمىن» دەپ پەسا جازۋدان باس تارتقان ا.پ.چەحوۆ سياقتى ن.ۆ.گوگول دە «رەۆيزوردىڭ» پەتەربۋرگتە, ونان سوڭ ماسكەۋدىڭ كىشى تەاترىنداعى ءساتسىز قويىلىمىنان كەيىن ۇزاق ۋاقىت بويى دراماتۋرگيادان قول ءۇزىپ كەتتى. ءبىر كەزدەرى «دراما ساحنادا عانا ءومىر سۇرەدى, ساحناسىز ول دەنەسى جوق جان سياقتى» دەپ جازعان گوگول, ول ويىنان بەرتىن كەلە باس تارتقانداي بوپ, پەسانى قويىلۋ ءۇشىن ەمەس, وقۋ ءۇشىن, ياعني باسپا بەتىندە جاريالاۋ ءۇشىن جازۋ كەرەك دەگەن قاعيدانى ۇستانا باستادى.
«رەۆيزور» مەنى قاتتى شارشاتىپ ءبىتتى» دەپ جازدى كوپتەگەن اۋىر سىننان سوڭ گوگول. «رەۆيزوردىڭ» وقيعاسىن سىناعان سىنشىلار: «بۇل وقيعا روسسيانىڭ قالاسىندا ەمەس, ۋكراينانىڭ, نەمەسە بەلورۋسسيانىڭ ءبىر قالاسىندا ءوتۋى مۇمكىن. گوگول سول سيۋجەت پەن كەيىپكەرلەردى روسسيا جەرىنە اۋدارا سالعان. بۇل دەگەن روسسياعا جابىلعان جالا» دەسە, اۆانتيۋريست جانە كارتا قۇمار گراف ف.ي. تولستوي (ل.تولستويدىڭ نەمەرە اعاسى) گوگولدى «رەسەيدىڭ قاس جاۋى, ونى اياق-قولىنا كىسەن سالىپ, سىبىرگە ايداۋ كەرەك» دەگەن اشۋ-ىزاعا تولى پىكىر ايتسا, ف.ف.ۆيگەل دەگەن ادەبيەتشى م.ن.زاگوسكينگە جازعان حاتىندا: «اۆتور ۆىدۋمال كاكۋيۋ-تو روسسيۋ ي ۆ نەي كاكوي-تو گورودوك, ۆ كوتورىي سۆاليل ون ۆسە مەرزوستي, كوتورىە يزرەدكا نا پوۆەرحنوستي ناستوياششەي روسسي ناحوديش... يا زنايۋ گوسپودينا اۆتورا: ەتا يۋنايا روسسيا ۆو ۆسەي ەە ناگلوستي ي تسينيزمە». ال ف.ب.بۋلگارين بولسا «سەۆەرنايا پچەلا» جۋرنالىندا جاريالانعان ەكى بىردەي فەلەتونىن «رەۆيزورعا» ارناپ, گوگولدى «روسسياعا جالا جابۋشى» دەگەن اششى پىكىر ايتتى.
گوگولدى «جالاقور», «بالەقور», «روسسيانىڭ قاس جاۋى», «ۋكرايناداعى بىلىق-شىلىقتى رەسەيگە ادەيى اۋدارۋشى» دەگەن سياقتى كوپتەگەن اۋىر سىنداردان سوڭ ول ەسىن جىيۋ ءۇشىن روسسيانى ۋاقىتشا تاستاپ شىقتى.
1836 جىلى جازىلعان «رەۆيزوردى» ول 1842 جىلى قايتا رەداكتسيالاپ, تولىقتىرىپ, بۇگىنگى قالپىنا كەلتىرىپ, قايتا باستىرىپ شىقتى.
شىعارمانىڭ دەر كەزىندە ءادىل باعاسىن الا الماي, سىڭارجاق سىننىڭ جەمتىگىنە اينالۋى اۆتور ءۇشىن قانشالىقتى اۋىر سوققى بوپ تيەرىن چەحوۆ پەن گوگول شىعارمالارىنىڭ قيىن دا قياناتتى تاعدىرىنان انىق كورەمىز. ەگەر ول شىعارمالار ءوز كەزىندە لايىقتى باعاسىن الىپ, قيانات پەن قىزعانىش قۇرساۋىنا تۇسپەگەن بولسا, بالكىم, ول اۆتورلار جان اۋرۋى مەن ءتان اۋرۋىنا ەرتەرەك شالىنباي, تاعى ءبىراز ءومىر ءسۇرىپ, بۇدان دا كۇردەلى, بۇدان دا كوركەمدىگى جوعارى شىعارمالار قالدىرار ما ەدى, قايتەر ەدى دەگەن ويعا شوماسىڭ.
«ۇيلەنۋ»
گوگولدىڭ «رەۆيزورى» سىڭارجاق سىن ساداعىنا كوپ ۇشىراپ, ماقتاۋدان گورى داتتاۋدى كوپ ەستىگەن بولسا, ونىڭ «رەۆيزوردان» بۇرىنىراق جازىلسا دا, كەيىنىرەك قويىلعان «ۇيلەنۋ» كومەدياسىنىڭ باسىنان تاياق كەتپەدى. گوگولدىڭ جاقىن دوسى, ايگىلى اكتەر ي.ي.سوسنيتسكي: «مۇندا كومەديا دەيتىندەي كومەديا جوق, سيۋجەت دەۋگە تۇرارلىق سيۋجەت تە جوق» دەپ پەسانى جوققا شىعارعانداي پىكىر ايتسا, باسقا زامانداستارىنىڭ ايتۋىنشا, «پەسا اياقتالماعان, ۇيلەنۋ تۋرالى جازىلا تۇرا, فينالدا ۇيلەنۋ تويى جوق» دەگەن نارازى پىكىر بىلدىرۋشىلەر كوپ بولدى.
ەگەر «رەۆيزوردا» ينتريگا مەن حاراكتەردىڭ اراسىندا بەلگىلى ءبىر تەپە-تەڭدىك ساقتالعان بولسا, ونىڭ «ۇيلەنۋ» كومەدياسىندا ينتريگادان حاراكتەردىڭ باسىمىراق تۇرعانىن كورەمىز. گوگول «ۇيلەنۋ» پەساسىندا رەفورماتورلىق ەرەكشەلىگىمەن كوزگە ءتۇستى. وقيعا مەن كەيىپكەرلەر اراسىنداعى ديالوگتاردا سيۋجەتكە قاتىسى جوق بوپ كورىنەتىن كورىنىستەر كوبىرەك ۇشىراسادى. بۇل ءادىس دراماتۋرگتىڭ ەپيزودتىق قۇرىلىمدارعا ەنگىزگەن وزىنشە جاڭالىعىن زامانداستارى پەسانىڭ ۇلكەن كەمشىلىگى رەتىندە باعالادى.
«ۇيلەنۋ» پەساسى العاش رەت 1842 جىلى ونىڭ شىعارمالار جيناعىندا تولىقتىرۋلار مەن وزگەرىستەر ەنگىزۋ ارقىلى سوڭعى نۇسقاسى جاريالاندى. سول جىلى ساحناعا قويىلعان بۇل كومەديا گوگول دراماتۋرگياسىنداعى جاڭا جۇيەنىڭ (سيستەمانىڭ) جولىن اشتى. بۇل جاڭا جۇيە وستروۆسكي دراماتۋرگياسىنىڭ دا باعىت-باعدارىن انىقتاۋدا ۇلكەن ءرول اتقاردى.
گوگولدىڭ «ۇيلەنۋ» كومەدياسى «شىعارماشىلىق لابوراتوريا» دەپ اتالاتىن تۇسىنىكتىڭ ەڭ ءبىر كورنەكى قۇرالى دەپ اتاۋعا بولادى. بۇل شىعارمانى دراماتۋرگ 1833 جىلى باستاعان بولاتىن. العاشقى نۇسقاسىندا پودكولەسين مەن كوچكارەۆ مۇلدە اتالمايدى دا, وقيعا دەرەۆنيادا, پومەششيكتىڭ وتباسىندا وتەدى. كومەديانىڭ سيۋجەتى اۆتوردىڭ بۇدان بۇرىن جازىلعان «روجدەستۆو قارساڭىنداعى ءتۇن» دەپ اتالاتىن شىعارمانىڭ سيتۋاتسيالارىنا ۇقساس. قالىڭدىق كەلگەن بولاشاق كۇيەۋ جىگىتتەردىڭ بىردە-بىرەۋىنەن ايىرىلىپ قالعىسى كەلمەي, ءبارىنىڭ دە كوڭىلدەرىنەن شىققىسى كەلەدى. بىراق بارىنەن ايرىلادى. پەسانىڭ العاشقى اتى «كۇيەۋلەر» («جەنيحي») بولاتىن. 1835 جىلى ول قايتا رەداكتسيالانعان نۇسقاسىندا پودكالەسين مەن كوچكاراەۆ بەينەلەرى ەنگىزىلدى. شىندىعىندا, ەگەر پەسادا بۇل ەكى كەيىپكەر بولماسا, شىعارمانىڭ كومەديالىق سيپاتى دا, سيتۋاتسيالاردىڭ دامۋ جۇيەسى دە مۇلدە سولعىن بولار ەدى. پەسانىڭ ءدال وسى نۇسقاسىن 1835 جىلدىڭ 4 مامىر كۇنى گوگول م.پ.پوگودينگە وقىپ بەرەدى. ەكەۋارا كەلىسە وتىرىپ, شىعارمانىڭ اتىن «ۇيلەنۋ» دەپ قويعاندى ءجون كورەدى, 1835 جىلدىڭ كۇزىندە گوگول كومەديانى تاعى ءبىر قاراپ شىعىپ, ەڭ سوڭعى رەت وڭدەۋدەن وتكىزگەن سوڭ, ونى تەاترعا بەرمەك بولادى. الايدا قاراشا-جەلتوقسان ايلارىندا «رەۆيزورعا» الاڭسىز كىرىسىپ كەتكەندىكتەن, «ۇيلەنۋدىڭ» تەاتر بوساعاسىن اتتاۋى كەيىنگە قالدىرىلادى. سول جىلدىڭ 6 جەلتوقساندا ول پوگودينگە «رەۆيزوردىڭ» جازىلىپ بىتكەنىن, ال ماسكەۋدە وزىنە وقىپ بەرگەن «ۇيلەنۋدى» ازىرگە تەاترعا بەرۋدى توقتاتا تۇراتىنىن, ونى تاعى ءبىر «قايناتىپ», پىسىرە ءتۇسۋ قاجەتتىگىن حابارلايدى.
شىعارماشىلىق پروتسەستەگى مۇنداي «ۇساق-تۇيەكتەردى» تاپتىشتەۋ ايتۋ سەبەبىم – ءبىر بىتكەن پەساعا ۇزدىكسىز قايتا ورالىپ, گوگولدىڭ ءوزى ايتقانداي, ءوزىنىڭ «ىشكى-دۇنيەسىنىڭ» پىكىرىن تىڭداي ءبىلۋدىڭ, ءوز شىعارماسىنا قالاي سىن كوزبەن قاراي ءبىلۋدىڭ ۇلگىسىنە باسا نازار اۋدارۋ ءۇشىن توقتالىپ وتىرمىن. زامانداستارى مەن دوستارىنان, قاراپايىم كورەرمەننىڭ وتكىر سىنىنان, ادەبيەت الەمىنە ايگىلى سىنشىلار مەن اكتەرلەردىڭ ءاتۇستى ايتقان اۋىر ەسكەرتپەلەرىنەن كەيىن دە ءوزىنىڭ شىعارماشىلىق الەۋەتىنەن تۇڭىلمەۋدىڭ, وزىنە-ءوزى سەنۋدىڭ قاجىرلى ۇلگىسىن گوگول مەن چەحوۆتان ايقىن تانيمىز. قانشا ادىلەتسىزدىك پەن قاساقانا ۇيىمداسقان قيانات كورسە دە گوگول مەن چەحوۆ ولاردىڭ بارىنە توزە ءبىلدى, ىشكى سەنىمدەرىنە سەلكەۋ تۇسىرمەدى, سۇرىنسە دە قۇلامادى, قۇلاسا دا قايتا تۇرا ءبىلدى. ەڭ باستىسى – ولاردىڭ ءوز ىشىندەگى وزىنە دەگەن سىني كوزقاراس سىرتقى سىنداردان الدەقايدا قاتال بولدى. ولار ءوزىن-ءوزى تىڭداي ءبىلدى. سوندىقتان بولار, گوگول ء«وز ىشىمدەگى سىننان قورقامىن» دەپ جازدى.
ارينە, سىننىڭ قاي-قايسىسى بولسا دا كىم-كىمگە دە وڭاي تيمەيدى. ول كەيدە ادامدى تۋرا جولدان تايدىرىپ, باعىت-باعدارىنىڭ وزگەرۋىنە اكەپ سوعۋى مۇمكىن. ورىنسىز ايتىلعان سىن جازۋشىنى تۇيىققا تىرەپ, پەسسيميزمگە اپارىپ سوقتىرۋى مۇمكىن. ول توپتان ءبولىنىپ, وزىنە قاسكوي كوزبەن قارايتىن ورتادان اۋلاق كەتكىسى كەلەدى. گوگول مەن چەحوۆ الدەنەشە رەت سولاي ەتتى دە. سىرتقى سىن مەن ءوزىنىڭ ىشكى سىنى قاباتتاسقان كەزدە, داۋىل كۇنگى تەڭىز شاعالاسى سەكىلدى جازۋشى دا ءبىراز ۋاقىتقا دەيىن ەسىن جيا الماي قالادى.
تالانتتى ادامدار كۇرەسۋگە, قورعانۋعا قابىلەتسىز. ولاردىڭ كەۋدەسى جان-جاقتان سىلتەنگەن «جۇدىرىقتاردان» قورعانا المايدى. ولاردىڭ بار سەنىمى دە, قورعاۋشىسى دا بىرەۋ-اق, ول – ءوزىنىڭ شىعارماسى. ولار شىعارماسىنا سەنەدى. ولمەس, وشپەس شىعارما جازعاندارىنا سەنەدى. بىراق ول ءۇشىن ۋاقىت كەرەك. ءتىپتى كەيبىرەۋلەرىنە عاسىرلار قاجەت بولادى. «ستەپانچيكوۆو سەلوسى جانە ونىڭ تۇرعىندارى» دەگەن پوۆەسىن باسى ۆ.بەلينسكي بوپ, بۇكىل ورىس ادەبي سىنى ف.دوستوەۆسكيدى ولتىرە سىناپ جاتقاندا, ول كۇيىنگەننەن: «سىناساڭدار سىناي بەرىڭدەر. بىراق ۋاقىت وتە كەلە وسى پوۆەستەن بۇكىل ورىس ادەبيەتى ماقتانىش تۇتاتىن قۇرىعاندا ون بەس بەت تابىلادى» دەپ جاۋاپ بەرىپ ەدى. ونىڭ ايتقانىنىڭ ءدال كەلگەنىن ۋاقىت پەن تاريح دالەلدەپ بەردى.
گوگول دە, چەحوۆ تا, وستروۆسكي دە («نايزاعاي») ءدال وسىنداي كۇيدى باستان كەشىردى. ۋاقىت ءوتتى, تۇسىنبەۋشىلىك پەن ادىلەتسىزدىك الدەقاشان ارتتا قالدى, شىعارمالاردىڭ اينالاسى لاستىقتان تازارىپ, قاستىقتان دا, لاستىقتان دا تازا بەيتاراپ زامان كەلىپ جەتتى. ۇلى شىعارمالار تاريح سورەسىنەن وزىنە لايىقتى ورىندارىنا جايعاستى.
بۇگىنگى زاماننىڭ دراماتۋرگياعا بەت بۇرماق بولعان جاستارى وتكەننەن نەنى ۇيرەنۋلەرى كەرەك؟
1.ءوز قابىلەتىڭدى انىقتاپ الۋ;
2.ءوز شىعارمالارىڭا سىن كوزبەن قاراي ءبىلۋ;
3.وزگەنىڭ سىنىنا توزىمدىلىك;
4.ءوز شىعارماڭدى بوتەن ادام بوپ وقي ءبىلۋ;
5.بال اراسىنداي تىنىمسىز ەڭبەك ەتۋ;
6.وقۋ, وقۋ جانە وقۋ;
7.ۇلتتىق پەن ادامي بولمىستاردى قابىستىرا ءبىلۋ.
گوگولدەن پروزايكتەردىڭ دە, دراماتۋرگتەردىڭ دە ۇيرەنەرى كوپ. «ۇيلەنۋ» – ۇيرەنۋ مەكەتەبى دەسە دە بولادى. «رەۆيزوردا» دا, «ۇيلەنۋدە» دە گوگول رەجيسسەر مەن اكتەرعا تۇسىنىكتى بولۋ ءۇشىن, ءار وبرازعا مىنەزدەمە جازىپ شىقتى. ءار دراماتۋرگتىڭ كوكەيىندە ءوز رەجيسسۋراسى بولادى. گوگول دە, چەحوۆ تا, بارلىق دراماتۋرگ ءوز پەساسىن ساحنادا وزىنشە كورەدى. ول شىعارما ساحناعا شىققاندا اۆتورلاردىڭ تەاترمەن كەلىسپەي جاتاتىنى سوندىقتان:
تەاتر رەجيسسۋراسى مەن اۆتور رەجيسسۋراسى ءبىر جەردەن شىقپادى. كەلىسپەۋشىلىكتىڭ باسى سودان باستالادى. اكتەرلەردىڭ سىرتقى تۇلعاسى دا, سويلەۋ مانەرى دە, ءتىپتى بويى مەن كيىم كيىسى دە اۆتوردىڭ ەلەستەتكەن اكتەرىنا سايكەس كەلمەدى. گوگول سوندىقتان دا ءار كەيىپكەرىنىڭ جاسىن, ءتۇر-سيپاتىن, سالماعىنا دەيىن تاپتىشتەپ جازىپ بەرۋدەن جالىقپاعان. وكىنىشكە قاراي, ول سيپاتتامالاردىڭ ءبىر دە ءبىرى قويىلىم كەزىندە جۇزەگە اسپادى. ەڭ اتاقتى اكتەر سوسنيتسكي دە (كوچكارەۆ), ششەپكين دە (پودكولەسين) شىعارمانىڭ رۋحىن تۇسىنبەگەندىكتەن وبرازدارىن ويداعىداي شىعارا المادى. ۆ.گ.بەلينسكي سپەكتاكلدى كورىپ بولا سالىپ ۆ.پ.بوتكينگە بىلاي دەپ حات جازادى: «مەن جاڭا عانا تەاتردان كەلدىم. «ۇيلەنۋ» وماقاسا قۇلادى, مازاققا اينالدى. سوسنيتسكي (ول كوچكارەۆتى ويناعان بولاتىن) ءرولىن مۇلدە تۇسىنبەپتى. ال سوسنيتسكايا (قالىڭدىق) تاماشا ونەر كورسەتتى. پودكولەسيندى ويناعان مارتىنوۆ ءبىرشاما كوڭىلدەن شىقتى. ال قالعاندارى مۇلدە سىلبىر, مىلجىڭ بوپ كورىندى. مىناداي سپەكتاكلدەن كەيىن گوگولدىڭ جاۋلارى ۇلكەن توي جاسايتىن شىعار».
بەلينسكيدىڭ ايتقانىنداي-اق, «ۇيلەنۋ» كومەدياسى ۇلكەن ساتسىزدىككە ۇشىراعان سوڭ رەاكتسياشىل سىنشىلار بىرىنەن سوڭ ءبىرى دۋىلداي كوتەرىلدى.
«...ني زاۆيازكي, ني رازۆيازكي, ني حاراكتەروۆ, ني وستروت, ني داجە ۆەسەلوستي – ي ەتو كومەديا!» دەپ جازدى «سەۆەرنايا پچەلا» جۋرنالى. ال «رەپەرتۋار جانە پانتەون» جۋرنالى بولسا كەكەسىن مەن مىسقىلعا تولى ماقالا جاريالادى. «كومەديا بولۋ ءۇشىن كۇلكى كەرەك, ۋىتتى شىندىق كەرەك. ال «ۇيلەنۋدە» ول دا جوق, بۇل دا جوق, تەك شاشىراڭقى كورىنىستەر عانا بار» دەپ پەسانى مۇلدە جوققا شىعاردى.
بۇل كەزدە گوگولدىڭ اتاقتى ء«ولى جاندار» رومانى باسپادان شىعىپ جاتىر ەدى.
وزىڭە سەنۋ, قياناتقا مويىماۋ, بارلىق ادىلەتسىزدىك اتاۋلىعا ىشكى شىعارماشىلىق قۋاتتى الەۋەتىڭدى قارسى قويا بىلۋدە گوگولدىڭ تەمىردەي توزىمدىلىگى دە توتەپ بەرە المادى.
ول جۇيكە اۋرۋىنا شالدىقتى.
ورىستىڭ ۇلى جازۋشىسى ءارى دراماتۋرگى ن.ۆ.گوگول كاسىبي تەاتر سىنىنىڭ دا نەگىزىن سالۋشىلاردىڭ ءبىرى بولدى. روسسيادا نەمىس, يتاليان, فرانتسۋز تەاترلارى قاپتاپ جۇرگەن كەزىندە ورىس جۋرنالدارىندا («رۋسسكايا ستارينا») ەرەكشە ەكى ماقالا جارىق كوردى. ونىڭ ءبىرى ورىستىڭ تۇڭعىش
وپەراسى «يۆان سۋسانين» (العاشقى اتى – «جيزن زا تساريا» – ءى نيكولاي قويعان اتى) جايلى بولسا, ەكىنشى ماقالا ورىس دراما تەاترى جايلى بولاتىن. جۇرتشىلىقتىڭ كوڭىل كوتەرۋى ءۇشىن ساحنا بىتكەندى كەلىمسەك, ءدۇبارا تەاتر ترۋپپالارىنىڭ ۇساق مەلودرامالارى مەن ارزان ۆودەۆيلدەرى جاۋلاپ العان كەز ەدى. ماقالا اۆتورى وسى باعىتتاعى ارزانقول, سايقىمازاق تەاترلار قويىلىمدارىنا ءۇزىلدى-كەسىلدى قارسى شىعىپ, ولاردى وتكىر سىنعا الدى. «بۇلاردىڭ ءبارى نە نەمىس, نە فرانتسۋز ەمەس, ءدۇبارا بىرەۋلەر. ولاردىڭ فيزيونوميالارىندا نە وي جوق, نە جىگەر جوق, نە كىسى سۇيسىنەر تارتىمدىلىق تا جوق سۇرەڭسىز بىرەۋلەر. ساحنادان ازۋسىز كەتىك دراماتۋرگيا مەن «توزىعى جەتكەن ەسكى بەتتەردى» ىعىستىرىپ شىعاراتىن كەزىمىز كەلدى. ونىڭ ورنىن ورىس مىنەزىمەن الماستىراتىن ۋاقىت جەتتى. وزىمىزگە ءوزىمىزدى قايتارىپ بەرىڭىزدەر, كۇلكى كەرەك بولسا, وزىمىزدە دە نەشە ءتۇرلى اۋمەسەرلەر مەن كەڭكەلەستەر تولىپ جاتىر. ساحناعا ءوز كەششەلەرىمىز بەن ءوز ەسەرسوقتارىمىزدى شىعارايىق. بىرەۋگە ەمەس, وزىمىزگە كۇلەيىك!» دەپ ىزالانا جازدى.
ورىس ساحناسىنىڭ ءۇش ءجۇز جىلدىق تاريحى بار دەپ ەسەپتەلگەنىمەن, ونىڭ ءجۇز ەلۋ جىلىن كەلىمسەكتەر تەاترى يەمدەنىپ كەلسە, ولاردى ىعىستىرىپ شىعارۋى ءۇشىن ۇلتتىق دراماتۋرگيا قاجەت ەدى. ا.پ.سۋماراكوۆتىڭ ەڭ العاشقى «پەساسى», «حورەۆ» ساحناعا شىققاندا: ء«بىز دە ۇلت بولدىق!» دەپ الاقايلاپ قۋانعان ورىس قاۋىمى ول جازعان ءۇش-ءتورت پەسامەن «حورەۆ», «گاملەت», «مستيسلاۆ», «اۋلەكى دميتري» (1747-1771 جىلدار ارالىعىندا) تەاتر ونەرى الىسقا بارا المايتىنىن ءتۇسىندى. گوگولدىڭ وسى ماقالاسىنان سوڭ ورىس جازۋشىلارى «دراماتۋرگيا» دەگەن تانىس-بەيتانىس جانردى يگەرۋگە جاپپاي كىرىسىپ كەتتى. گوگول مەن پۋشكين زامانىندا بۇل جانردا قالام تارتپاعان اقىن-جازۋشى جوقتىڭ قاسى. ءتىپتى اۋىر دەنەسىن ديۆاننان ارەڭ كوتەرىپ, اس ۇيگە ارەڭ جەتەتىن «اۋىر سالماقتى» ي.كرىلوۆتىڭ ءوزى دە «قىزدارعا ساباق» دەپ اتالاتىن پەساسىن تەاترعا ۇسىنا باستادى.
سونىمەن, الەم ادەبيەتىنىڭ التىن قورىنا قوسىلاتىن ء«ولى جاندار» رومانىن, «تاراس بۋلبا», «مۇرىن», «نەۆا داڭعىلى», «شەكپەن», «ديكانكا ماڭىنداعى حۋتورداعى كەشتەر», «سوروچينسكي جارمەڭكەسى», ت.ب. سياقتى ولمەس شىعارمالار جازعان گوگول ورىس ساحناسىن ورىستىڭ وزىنە قايتارىپ بەرۋدە دە باعا جەتپەس ەڭبەك ەتىپ كەتتى. «وزىمىزگە ءوزىمىز كۇلەيىك» دەپ ۇران تاستاعان گوگول «رەۆيزورى» مەن «ۇيلەنۋ» كومەديالارى ارقىلى «ورىس كۇلكىسىنىڭ اتاسى» اتانىپ, سىرتقى جاۋلارىمەن عانا ەمەس, وزىمەن-ءوزى ارپالىسىپ ءجۇرىپ, 1852 جىلى نەبارى 43 جاسىندا دۇنيەدەن ءوتتى. گوگول شىعارمالارىنداعى وتكىر سىن مەن ساتيرا سۇيەكتەرىنە ابدەن ءسىڭىپ قالعان بولسا كەرەك, بيلەۋشى توپ جازۋشى قايتىس بولعان سوڭ دا ونى كەشىرە المادى. ونىڭ ءولىمى جايلى نەكرولوگ تا بەرگىزبەدى, ءتىپتى ونىڭ اتىن اتاۋعا دا تىيىم سالدى. بيلىك تيىم سالدى ەكەن دەپ حالىق ءۇنسىز قالا المادى. «بۇل قالاي؟ گوگول ءولدى, باسپا بەتتەرىندە ول جايىندا ءبىر اۋىز حابار بەرىلمەدى, ول كۇللى ورىس رۋحىنىڭ, ورىس ادەبيەتىنىڭ قايتالانباس ۇلى تۇلعاسى ەمەس پە ەدى! باسپا بەتىندە ونىڭ اتىن اتاماۋعا بۇيرىق بەرگەن كىم؟ پاتشا ما, ونىڭ بەر جاعىنداعى شاش ال دەسە, باس الاتىن جاندايشاپتارى ما؟ ونىڭ اتىن اتاماۋعا شەشىم قابىلداي وتىرىپ, رەسەي بيلىگى ءوزىنىڭ السىزدىگىن, توعىشارلىعىن, سوقىرلىعىن دالەلدەي تۇسپەي مە؟ ۇيات! ماسقارا!» دەپ نارازىلىق بىلدىرۋشىلەردىڭ ءسوزى ءار جەردەن ەستىلە باستادى. بۇل جونىندە ي.س.تۋرگەنەۆ بىلاي دەپ ەسكە الادى: «پەتەربۋرگتەن حات» دەپ اتالاتىن كىتاپ كولەمىنىڭ ءبىر بەتىندەي گوگولدىڭ ءولىمى جايلى جازىلعان ماقالامدى ەشقانداي باسپا ورىندارى قابىلدامادى. ماقالامدى بەرگەن باسپا باسشىسىمەن كوشەدە كەزدەسىپ قالىپ, «بۇل قالاي بولعانى؟» دەپ سۇراپ ەدىم, ول: «اۋا رايى سولاي بولىپ تۇر» دەپ جۇرە جاۋاپ بەردى. «ماقالانىڭ ەشقانداي دا ءزىلى جوق ەدى عوي» دەگەن سوزىمە: ء«زىلى بار ما, جوق پا, ماسەلە وندا ەمەس, ماسەلە گوگولدىڭ ەسىمىن ەش جەردە اتاماۋ جونىندە جوعارىدان جارلىق بار». وسىنىڭ ارتىنشا مەن ماسكەۋدەگى ءبىر تانىسىمنان ىزالى حات الدىم. «بۇل دەگەن ماسقارا عوي! گوگول ءولدى, ەشتەڭە بولماعانداي ءبارىمىز جىم-جىرت جاتىرمىز. سىزدەردە ار-ۇيات دەگەن بار ما؟!» دەپ جازىپتى ول كۇيىنىپ. مەن ول تانىسىما ماسەلەنىڭ ءمان-جايىن ايتىپ, ەش جەردە باسىلماعان ماقالامدى سالىپ جىبەردىم. ول بولسا ماقالانى العان بەتتە الىپ-ۇشىپ, سول كەزدەگى ماسكەۋ وكرۋگىنىڭ باسشىسى گەنەرال نازيموۆقا جەتىپ بارىپ, بارلىق جاعدايدى ەگجەي-تەكجەيلى ءتۇسىندىرىپ شىققان سوڭ, ول «ۇلكەن ەرلىك» جاساپ, ماقالانىڭ «موسكوۆسكيە ۆەدوموستي» جۋرنالىندا جارىق كورۋىنە رۇقسات بەرىپتى. ماقالا جۋرنال بەتىندە جاريالانعان سوڭ, تسەنزورلىق ەرەجەنى بۇزىپ, زاڭعا باعىنباعانى ءۇشىن جاندارمەريا مەنى ءبىر ايعا بولىمشەگە قاماپ, قالعان ۋاقىتتى وتەۋ ءۇشىن ءۇش ايعا الىس دەرەۆنياعا جەر اۋداردى».
ءوز زامانىنداعى توعىشار قاۋىمنىڭ قارسىلىعى مەن ءساتى تۇسە قالسا ءوزىن اراداي تالاۋعا دايىن تۇرعان ورىس سىنىنىڭ باعىت-باعدارىنا قاراپ, شىعارمالارىنىڭ كەلەسى ۇرپاققا جەتەر-جەتپەسىن دە بىلە الماعان ۇلى جازۋشى پۋشكيننىڭ: «چەرت دوگودال, س تاكيم تالانتوم ي ۋموم روديتسيا منە ۆ روسسي» دەگەن ءسوزىن قايتا-قايتا ەسكە الىپ, ءالى بىتپەگەن شىعارمالارىن تۇگەلدەي ورتەپ جىبەرىپ, وكىنىشپەن ومىردەن ءوتتى دە كەتتى.
چەحوۆ تا, گوگول دە 43 جاسىندا دۇنيەدەن ءوتىپتى. ال بىزدەر بۇل جاسىمىزدا جاس جازۋشى اتانىپ ءجۇر ەدىك...
دۋلات يسابەكوۆ,
جازۋشى