اتامەكەنگە كەلىپ, امالى قۇرىپ وتىر

ەكىنشىدەن, اعايىندار نە­گى­زىنەن وزبەكستاننىڭ كەندى, ءىرى زاۋىتى بار ۇشقۇدىق, تام­دى ماڭايىنان كەلىپ جاتىر. ال رۋدنىي قالاسىندا ەلىمىز­دىڭ ءوندىرىس فلاگمانى اتان­عان سوكولوۆ-سارىباي كەن ءون­دىرۋ بىرلەستىگى بار. ول جاقتا كەن ءون­دىرۋ سالاسىندا جۇمىس ىستەگەن­دەر مۇندا دا كانىگى مامان بولىپ وتىر. الايدا وزبەكستاننان كەلىپ جاتقان اعايىننىڭ بارلىعى بىردەي كەنشى دەسەك, شىندىققا جاناسىڭقىرامايدى. ولاردىڭ اراسىندا ءتۇرلى ماماندىق يەلەرى بار, اۋىلدى جەردەن كەلگەندەر دە جەتەرلىك. اعايىن-تۋىستارى كوش­كەن سوڭ كەيىنگىلەرى دە سو­لار­دىڭ ماڭايىندا بولعىسى كەلە­دى. قازان ايىندا شارگۇل مەن ىق­تيار ءۇش بالاسىن جەتەك­تەپ رۋدنىي قالاسىنا كوشىپ كەلدى. 

– اتامەكەن – سىرتتا جۇرگەن ءار قازاقتىڭ ارمانى, اڭسارى. اسى­رەسە ءوز اعايىن-جاقىندارىڭ قا­زاقستانعا كوشىپ كەتكەندە, ءبىر جاق قابىرعاڭ جەلدىڭ وتىندە قال­عانداي, الاڭداي باستايدى ەكەنسىڭ. سوسىن ىقتيار ەكەۋمىز دە قازاقستانعا كوشۋدى ويلادىق. بالالارىمىز قازاقستاندا ءجۇرىپ, قازاق مەكتەبىندە ءبىلىم العانىنا نە جەتسىن, – دەيدى شارگۇل نۇرماحانوۆا. ىقتيار مەن شارگۇلدىڭ بۇل ارمانى ورىن­دالدى, ەكى ۇلى دا رۋدنىي قالا­سىنداعى قازاق ورتا مەكتە­بىنە ورنالاستى. قالالىق ءبىلىم بەرۋ ءبولىمى سىرتتان كەلگەن اعا­يىن ورالمان مارتەبەسىن الىسى­مەن بالالارىن مەكتەپكە قابىل­دادى. بىراق وتباسىنىڭ كوڭىلى الاڭ. نەگە؟ 

قازاقستانعا كوشكىسى كەلگەن وتباسى جۇمىسقا ورنالاساردا الدىنان تاۋداي كەدەرگىلەر شى­عار دەپ ويلاعان جوق. الدى­مەن قاراپايىم ادامدار قازاق­ستاننىڭ زاڭناماسى تۋرالى وي­لاپ جاتپايتىنى بەلگىلى. ولار رۋدنىي ءوندىرىستى قالا بول­عاندىقتان, ەكى قولعا ءبىر كۇرەك تابىلار دەگەن. راسىندا, جۇمىس تابىلماي قالعان جوق. شارگۇلگە قالاداعى ءبىر مەكەمە ەدەن جۋ­شى ەتىپ قابىلداۋعا دايىن ەكەنىن ءبىلدىردى. 

بىراق شارگۇلدىڭ دە, جۇمىس ىزدەپ جۇرگەن كۇيەۋى ىقتياردىڭ دا ماڭدايى تاسقا تيگەندەي بولدى. ورالمان مار­تەبەسىن العان وتباسى جۇمىسقا قابىلدانۋ ءۇشىن ءالى جارتى جىلداي ۋاقىت كەرەك ەكەن. سەبەبى قولىندا جەكە باسىنىڭ كۋا­لىگى بولماسا, «بىرىڭعاي جيناقتاۋشى زەينەت­اقى قورى» اكتسيونەرلىك قوعامىنىڭ فيليالى ولارعا شوت اشپايتىنىن مالىمدەدى.

– وزبەكستاندا مەن ەدەن جۋشى, كۇيەۋىم تەمىرجولدا جۇمىسشى بولىپ ىستەدىك. ءۇش بالا ءوسىرىپ وتىرمىز. ءوزىمىز مۇندا پاتەر جالداپ تۇرىپ جاتىرمىز. قورا-قوپسىمىزدى ساتىپ اكەلگەن از-مۇز قارجىمىز قاشانعا جەتەدى دەيسىز؟ قازاقستاننىڭ ازاماتتىعىن العانشا جۇمىسقا تۇرا الماساق, الدا قالاي كۇن كورەرىمىزدى بىلمەي وتىرمىز, – دەيدى شارگۇل. 

كوشىپ كەلگەن اعايىن ورالمان مارتەبەسىن العان سوڭ, ولارعا ءۇش ايدان كەيىن ىقتيارحات بەرىلەدى. ىقتيارحات قولعا ءتيىپ, ازاماتتىقتى العانعا دەيىن تاعى دا ءۇش اي ۋاقىت كەرەك. ول كەيدە سوزىلىپ كەتۋى دە ىقتيمال. سوعان دەيىن ورالمان اعايىندار جۇمىسقا تۇرا المايدى. كۇنكورىس نە ىستەتپەيدى, اركىمنىڭ قوراسىن تازالاپ, ەسىگىنىڭ الدىن سىپىرىپ, جالدانۋىنا تۋرا كەلەدى. 

كىشكەنتاي قالادا ون­داي جۇمىس تا كەيدە تاپشى بولىپ قا­لادى ەكەن. جەرگىلىكتى جەردىڭ وي-شۇ­قىرىن بىلمەيتىن ادامعا بارلىعى وڭ­اي ەمەس. شارگۇل نۇرماحانوۆا بىر­ىڭعاي جيناقتاۋشى زەي­نەتاقى قورىنىڭ قوستاناي وبلىستىق فيليالىنا ارىز بەرەدى. وندا ول قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ «حالىقتىڭ كوشى-قون تۋرالى» زاڭى بويىنشا ورالمان مارتەبەسىن ال­عا­ن­ىن, تۇراقتى تىركەلۋ ءۇشىن رۋدنىي قا­لالىق ىشكى ىستەر باسقارماسىنىڭ كوشى-قون پوليتسياسىنا قۇجاتتارىن تاپ­سىر­عانىن ايتادى. شارگۇل ارىزىندا ەڭ باستىسى, جۇمىس تاپقانىن, بىراق جۇ­مىس بەرۋشىلەر جەكە زەي­نەت­اقى شو­تىن تالاپ ەتەتىنىن جازادى. «حالىق­تىڭ كوشى-قون تۋرالى» زاڭى­نىڭ 23-بابى 2-تارماعىنىڭ 5-ءشى تار­ماق­شاسىندا ورالمانعا «قازاقستان رەس­پۋب­­ليكاسىنىڭ زاڭناماسىنا ساي­كەس جۇ­مىسپەن قامتۋعا جاردەمدەسۋ قامتا­ماسىز ەتiلەدi» دەپ كورسەتىلگەن. ارىز­دانۋشى وسىعان ءۇمىت ارتادى.

بىراق شىنايى ومىردە «مەن نە دەيمىن, دومبىرام نە دەيدى؟» دەگەننىڭ كەرى كەلىپ تۇر. شارگۇلدىڭ ارىزىنا بجزق-نىڭ قوستاناي وبلىستىق فيلي­الىنىڭ باسشىسى س.قوزباقوۆا توبى­ققا ءتىسى تيمەگەندەي ەتىپ, جانىن اۋىرتپاي جاۋاپ بەرەدى. ارينە, ول «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى زەينەتاقىمەن قامسىزداندىرۋ تۋرالى» زاڭدى بەتكە ۇستايدى. وندا جەكە زەينەتاقى شوتىن اشتىرعىسى كەلگەن ادام الدىمەن ءوزىنىڭ جەكە باسىن كۋالاندىراتىن قۇجاتىن, جەكە سايكەستەندىرۋ ءنومىرىن (جسن) ۇسى­­­نۋى كەرەكتىگى ايتىلادى. ال قازاق­ستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەڭبەك كودەك­سى­ن­ىڭ 32-بابىندا ەڭبەك شارتىن جاساۋ ءۇشىن «ورالماندار جەرگىلىكتى ات­قارۋشى ورگاندار بەرگەن ورالمان كۋا­لى­گىن ۇسىناتىنى» ايتىلعان. بىراق جۇ­مىس بەرۋشى ەڭبەك شارتىنان بۇرىن ورالماننان جەكە زەينەتاقى شوتىن تالاپ ەتىپ وتىر عوي. شارگۇل بۇل تۋرالى ەلىمىزدىڭ ەڭبەككە, كوشى-قونعا, زەينەتاقىعا بايلانىستى زاڭدارىنان ورالمانعا قاتىستى ەشنارسە كورە المادى. ءبىز بۇل جەردە بجزق-نىڭ قوستاناي وبلىستىق فيليالىنىڭ باسشىسىن كىنالاۋدان اۋلاقپىز, ول دا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭىن ورىنداۋى ءتيىس. كوشىپ كەلگەن ادام ورالمان مارتەبەسىن العان سوڭ, وعان جەكە سايكەستەندىرۋ ءنومىرى بەرىلەدى, ول وزگەرمەيدى. سوندىقتان بۇل ورالمان ءۇشىن باستى قۇجاتتىڭ ءبىرى بولىپ سانالماي ما؟ شارگۇلدى ويلانتاتىنى دا وسى ساۋال.

– مەنى جەكە سايكەستەندىرۋ ءنومىرى بەرىلگەن سوڭ, ازاماتتىق ال­عان­عا دەيىن ورالمان مارتەبەسى كۋالىگىمەن جەكە زەينەتاقى شوتىن اشۋعا بولمايتىنى تاڭعالدىرادى. ءبىز ماۋسىمدىق مەر­زىمگە كەلگەن ادامدار نەمەسە ۋا­قىت­شا تۇرۋعا كەلگەن شەتەل ازاماتتارى ەمەسپىز. ءبىز اتامەكەنىنە ورالعاندا, وسى ەل قابىرعاسىنىڭ ءبىر كىرپىشى بولا­مىز دەپ كەلمەدىك پە؟ جۇمىسقا تۇرۋعا جاراماسا ورالمان مارتەبەسى كۋا­لى­گىنىڭ كەرەگى قانشا؟ – دەيدى شار­گۇل رەنىشىن جاسىرا الماي. 

 سونىمەن, كوشىپ كەلگەن اعايىنعا قازاق­ستاننىڭ ازاماتتىعىن العانشا جۇ­مىستىڭ دا, قۇجاتتىڭ دا, قارا­جات­تىڭ دا قاراسى ءازىر كورىنبەيتىن ءتۇرى بار. ال سوندا اتامەكەنىم دەپ كەلگەن اعايىن كىمنەن, قانداي ورگاننان قام­قورلىق كۇتۋى ءتيىس؟ شارگۇلدىڭ جاع­داي­ىن تۇسىنگەن جاناشىرلار «قىستىڭ كوزى قىراۋدا پاتەر جالداپ تۇرۋ وڭاي ەمەس, قونىس اۋدارۋشىلارعا ارنالعان بەيىمدەۋ ورتالىعىندا تۇرا تۇرۋعا بولماس پا ەدى؟» دەگەن كەڭەسىن دە ايتىپتى. وبلىستىق جۇمىسپەن قامتۋ جانە مەملەكەتتىك باعدارلامالاردى ۇيلەستىرۋ باسقارماسى ماماندارىنىڭ ايتۋىنشا, قونىس اۋدارۋشىلار مەن ورالماندارعا ارنالعان ۋاقىتشا ورنالاستىرۋ ورتالىعى قوستانايدا بار. بىراق وعان تۇرۋعا ورالمان مارتەبەسىن العانعا دەيىن عانا رۇقسات ەتىلەدى. كوشىپ كەلگەندەر قازىر اينالاسى ءبىر اپتانىڭ ىشىندە ورالمان مارتەبەسىن الادى. بىراق «ورالمان مارتەبەسى» كۋالىگىمەن تەك مەديتسينالىق تەكسەرۋدەن وتۋگە عانا بولادى. ورالمان قالعان جاعدايدا ەشقانداي كەڭسەگە اتالعان ۋاقىتشا قۇجاتپەن تۇمسىعىن تىعا المايدى. شارگۇل مەن ىقتيار دا ونى قازىر باستان كەشىپ وتىر. 

شارگۇل قازىر ءوز وتباسىنىڭ جاع­داي­ىن ەركىن ۇشا الماي, تىپىر­لا­عان قۇسقا تەڭەيدى. اڭساپ جەتكەن اتا­­­مەكەننەن ەندى وزبەكستانعا قايتا كەت­­­پەيتىنى ايان. كەتكەنمەن ول جاقتا بۇ­رىنعى جۇمىس ورنى دا, ساتىپ جى­بەر­گەن ءۇي-جايى دا كۇتىپ تۇرماعانى بەلگىلى. ال مۇندا قۇجاتسىز ەشنارسە ىس­تەي المايدى, جۇمىسقا ورنالاسپاعان سوڭ, بالا-شاعانىڭ كۇندەلىكتى تاماعى, كەرەك-جاراعى ويلاندىرادى. 

– سىرتتا جۇرگەندە ەل دەپ الاڭ­دا­دىق, ەندى امالىم قۇرىپ وتىر. ايتپەسە وزبەكستاندا دا اش جۇرگەن جوق ەدىك, – دەپ قويادى شارگۇل. 

ءنازيرا جارىمبەت,

«ەگەمەن قازاقستان»

قوستاناي وبلىسى,

رۋدنىي قالاسى