مەملەكەت مەرەيى

قۇدايعا شۇكىر, 1991 جىلى اتا-بابالارىمىز كوپتەن ارمانداعان تاۋەلسىزدىگىمىز قانتوگىسسىز قولى­مىزعا ءتيدى. «از ەلدىڭ ازابى كوپ, ۇلكەن ەلدىڭ لاڭى كوپ» دەگەندەي, باسقا رەس­پۋبليكالارعا قاراعاندا ىزعارلى ساياسي جەلدىڭ وتىندە تۇرعان قازاقستانعا كسرو-دان ءبولىنىپ شىعۋ وڭايعا تۇسكەن جوق. سەمەيدەگى يادرولىق سىناق پوليگونىن, بايقوڭىرداعى عارىش ايلاعىن, ورتالىقازيا­لىق اسكەري وكرۋگىن, تىكەلەي ماسكەۋگە باعى­نىشتى 50-گە تار­تا ءىرى زاۋىتتى كرەملدىڭ وڭاي­لىقپەن بەرە سالۋى قيىن ەدى. بىراق سول كەزەڭدە كول­بين­نىڭ كەتىپ, ءوز ۇلتىمىزدان ەلى­مىزدىڭ جاناشىر ابىز تۇلعاسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جارق ەتىپ ەلىمىزدىڭ باسشىلىعىنا كەلۋى كرەملدىڭ جىمىسقى جوسپارىن بۇزىپ جىبەردى. 

كسرو-دا دا, رەسپۋبليكادا دا شيەلە­نىسكەن ساياسي جاعداي ن.نازارباەۆتىڭ بىلەكتى سى­بانىپ­ تۇرىپ قىزۋ كىرىسۋىن تالاپ ەتتى. ءارى جاس, ءارى العىر, ءارى جاستايى­نان مول تاجىريبە جيناعان ن.نازارباەۆ ماسكەۋدەگى جينالىستاردا قاتا­رىنان وزىق تۇردى. ونىڭ بەدەلى م.گور­باچەۆ­تان ارتىق بولماسا, كەم بولعان جوق. الماتىدان باستالعان اشىق نارازىلىق قوزعالىستار ۇلعايا ءتۇستى, كسرو جوعارعى كەڭەسىندە دەپۋتاتتار مينيسترلەر كەڭە­سىنىڭ توراعاسى وداقتىق رەسپۋب­ليكالاردىڭ بىرىنەن سايلانسىن دەگەن پىكىر ايتىپ م.گورباچەۆتى ماجبۇرلەدى. سول سەسسيادا ءار تاراپتان كانديداتۋرالار ۇسىنىلا باستادى. وزبەكستاننىڭ عىلىم اكادەمياسىنان اكادەميك, دەپۋتات ەركين يۋسۋپوۆ ورنىنان تۇرىپ, ن.نازارباەۆتىڭ كانديداتۋراسىن ۇسىندى. بۇكىل زال گۋىلدەپ كەتتى, ناعىز كەرەك ادام تابىلعانداي سىڭاي ءبىلدىردى...

كەيىننەن مەن ن.نازارباەۆ ءوزى­نىڭ تىكەلەي جارلىعىمەن اشقان تۇر­كىستان ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى قىز­مەتىندە ءجۇرىپ, سول ە.يۋسۋپوۆتى تاش­كەنت­تەن شا­قىر­تىپ الدىم, ويتكەنى جۇ­مىس­­سىز ءجۇر ەكەن. بىردە ء«سىز­ قا­لايشا ي.كاريموۆتى ۇسىنباي, ءبىزدىڭ پرە­زيدەنتىمىزدى ۇسىن­دىڭىز؟» دەپ سۇرادىم. سىزدەردىڭ تاراپتارىڭىزدان «ما­عان ەش­كىم ءوتىنىش ايتقان جوق. ءوزىم عا­لىم رەتىندە ساراپتاما جاساپ, ي.كاريموۆ تا, باسقا رەس­پۋبليكالاردىڭ باسشىلارى دا وتە المايتىنىن جانە سول كەزدەگى ساياساتكەرلەردىڭ ىشىنەن تەك ن.نازارباەۆتىڭ وتە الاتىنىن ىشتەي سەزدىم. ونىڭ ۇستىنە تۇركى الەمىنەن ءبىر ازامات كسرو باسشىلىعىنا بارسا, بارىمىزگە جاقسى بولار ەدى عوي», دەدى.

سول كەزدەردەگى قىزۋ ايقاس­پەن وتەتىن جينالىستاردا وداق­تاس رەسپۋبليكالار باس­شى­لارىنىڭ ىشىنەن ب.ەلتسينمەن بىر­گە, ءوز پىكىرىن, ءوز ەلىنىڭ مۇد­دەسىن باتىل اشىپ ايتا الاتىن ن.نازارباەۆ بولدى. «بۇدان بىلاي ءبىز ەشكىمگە كىشى ءىنى بولمايمىز, كەڭەس وداعىندا قال­­ساق, تەك تەڭ دارەجەدە بولا­مىز, ال وداقتان شىققىسى كەلە­تىن رەس­­­پۋبليكالارعا كەدەرگى بول­ماۋ­ كەرەك» دەگەن سوزدەردى م.گور­باچەۆتىڭ كوزىنشە ايتۋى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ ناعىز ەرلىگى ەدى. بەلورۋسسيادا ءۇش سلاۆيان ەلىنىڭ باسشىلارى كسرو-دان شىعىپ كەتكەندە, ۇلكەن يمپەرياعا وتە قاۋىپتى سىن ساعاتى تۋدى. وسى كەزدە ن.نازارباەۆ سابىرلىق ساق­تاپ, كەڭەس وداعىنىڭ تمد-عا بەيبىتشىلىك جولمەن وتۋىنە, وداقتاس رەسپۋبليكالاردىڭ جەكە, تاۋەلسىز مەملەكەت بولۋىنا زور ىقپال جاسادى.

مىنە, سودان بەرى قازاقستان تاۋەلسىزدىك جولىمەن, ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ كەمەڭگەر باسشىلىعىمەن دامىپ كەلە جاتىر. مەملەكەتىمىزدى جوسپارلى ەكونوميكادان نارىق ەكونومي­كاسىنا اۋىستىرۋ ماسەلەسىن عى­لىمي جولمەن شەشتى. سول عى­­­لىمي ەڭبەگى ءۇشىن ۇلتتىق عى­­­لىم اكادەمياسى اكادەميك  ن.نا­زارباەۆقا «عاسىر عۇلاماسى» د­ەگەن ەڭ جوعارى عىلىمي اتاق بەرىپ, التىن جۇلدىزىن تاقتى. ەلباسىمىزدىڭ حالىقارالىق ارەناداعى بەدەلى وتە جوعارى, الپاۋىت ەلدەردىڭ باسشىلارى قۇرمەتتەيدى, تۇركى الەمىنىڭ كوشباسشىسى دەپ تانيدى. بۇل – بۇكىل قازاقستان حالقى ءۇشىن ۇلكەن ماقتانىش.  قازىرگى كەزدە ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ كوپتەگەن باس­تاماسى ىسكە اسىپ, حا­لىق يگىلىگىنە باعىتتالىپ جاتىر. ۇل­تىمىزدىڭ بولاشاعى ءۇشىن قاجەت «ۇلت­تىق كود», « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى», «تسيفرلى قازاقستان» جانە ت.ب. ۇلتتىق يدەيالارى ەلبا­سى­نىڭ ىلعي ىزدەنىس ۇستىندە ەكە­نىن كورسەتەدى. كوررۋپتسيامەن كۇ­رەستى, قازىنا جەمقورلىعىنا قار­سى ءىس-شارالاردى كۇشەيتۋ, جۇمىسسىزدىقتى ازايتۋ, شا­عىن جانە ورتا بيزنەستى دامىتىپ, كوپتەگەن جۇمىس ورنىن اشۋ, ەكونوميكانى ءارتا­راپتاندىرۋ مۇناي مەن مەتال­لۋر­گيا ونىمدە­رىنەن تۇسكەن قو­ماقتى قارجىنى جەڭىل ونەركاسىپ ورىندارىن قايتا قۇ­رىپ, ولاردى ىسكە قوسۋ تۋرالى ءتيىس­تى نۇسقاۋلار بەرۋدە.

وسى كۇردەلى ماسەلەلەردى دۇ­رىس شەشۋ ءۇشىن عىلىمي زەرتتەۋلەر قاجەت. جالپى ايت­قاندا, عىلىمسىز دامۋ مۇمكىن ەمەس, سوندىقتان ەلىمىزدىڭ ەكونو­ميكا­سىن, يندۋستريالىق-يننو­ۆا­تسياسىن, مادەنيەتىن العا تارتۋ ءۇشىن  عىلىمعا ءتيىستى كوڭىل ءبو­لىپ, وعان بولىنەتىن قارجىنى كو­بەيتىپ, جاڭا باعىتتارمەن جاڭا عى­لىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىن اشۋ قاجەت. عىلىمعا بولىنەتىن قار­جىنىڭ ەكونوميكالىق قيىن­دىقتارعا بايلانىستى كۇرت ازا­يىپ­ كەتۋىنە قاراماستان ء(ىجو – ىشكى جال­پى ءونىمنىڭ 0,13%), قا­زاقستان عىلىمى تمد كولە­مىندە دۇنيەجۇزىلىك رەيتينگ­ بويىن­شا رەسەيدەن كەيىنگى 2-ورىندا تۇر. بۇل – ۇلكەن جەتىستىك. ءبىزدىڭ كەي­بىر سايا­ساتكەرلەرىمىزدىڭ ين­نو­ۆاتسيانىڭ عى­لىمنان شى­عا­تىنىن سارى ماي­دىڭ­ پىسكەن سۇتتەن شى­عاتىنى سياقتى ەكە­نىن بىل­گەنى قۇبا-قۇپ بولار ەدى. جا­قىندا بەيجىڭ قالاسىندا (قىتاي) 50-گە جۋىق ەل­­دىڭ ۇلت­تىق عى­لىم اكادەميالارى جي­­نالىپ, ء«بىر بەلدەۋ, ءبىر جول» ستراتەگيا­سىنا سايكەس اكا­دە­ميا­لار اليانسى (ANSO) قۇ­رىلدى. ونىڭ باس­شىسى بولىپ قى­تاي حالىق رەس­پۋبليكاسى ۇلتتىق عى­لىم اكا­دەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى باي چۋنلي مىرزا سايلاندى, ال التى ادامنان تۇراتىن باسشىلىعىنا (پرەزيديۋم) تمد ەلدەرىنەن رەسەي عىلىم اكادە­مياسى مەن قازاقستان ۇلت­تىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ پرە­زي­دەنتتەرى سايلان­دى. بۇل ءبىز­دىڭ عالىمدارىمىزدىڭ حالىق­ارا­لىق ارەناداعى بەدەلىنىڭ بيىك ەكەنىن كورسەتەدى. 

قازاقستان عالىم­دارىنىڭ الداعى ۋاقىتتاعى باستى مىندەتى  –دامىعان 30 ەلدىڭ قاتارىنا كىرۋ عىلىمسىز مۇمكىن ەمەس ەكەن­دىگىن ەسكەرىپ, عىلىمنىڭ ەلىمىزگە ءتيىمدى باعىتتارىن دامىتا وتىرىپ, قازاقستاننىڭ ءارى قاراي گۇل­دەنە بەرۋىنە ءوز ۇلەستەرىن قوسۋ.

مۇرات جۇرىنوۆ, 

ۇعا پرەزيدەنتى, اكادەميك