ەگەمەندىك – كوكتەن تۇسكەن سىي ەمەس

توتەنشە كوميتەت بۇكىل كسرو اۋما­عىندا تەمىر­­دەي ءتارتىپ ورناتىپ, قوعامدىق قوز­عالىس اتاۋلىعا تىيىم سالاتىنىن مالىمدەدى. الا­سا­پى­ران كۇندەردە زاڭ­سىز, كەزدەيسوق قۇرىلعان ۇكىمەتتىك قۇرىلىم – تو­تەنشە كوميتەتتىڭ بيلىگىن جەكە­لە­گەن رەسپۋبليكا باسشىلارى مويىن­دا­مايتىندىقتارىن اشىق ايتتى. سو­لار­دىڭ ءبىرى قازاق كسر پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەدى.

ول وقىس وقيعا­نىڭ ەرتەڭىنە, ياعني 20 تامىز كۇنى رەسپۋبليكا حالقىنا ارناۋ ءسوز سويلەپ تجمق-نىڭ مەملەكەتتىك بي­لىك­كە ءبىر بۇيىردەن جارماسقان اۋەلگى ارەكەتتەرىن قولدامايتىنىن, مۇنىڭ قولدانىستاعى كونستيتۋتسيا قاعي­دات­تارىنا قايشى ءارى قيعاش ەكەنىن مالىمدەدى. قالاي دەگەندە دە نەبارى ءۇش كۇنگە سوزىلعان توتەنشە كوميتەت كسرو-نىڭ داۋرەنى ءوتىپ, دەمى تاۋسىلا باستاعانىن اڭعارتىپ كەتكەن ەدى. وسى وقيعادان كەيىن تۇيىق سۋداي ءىرىپ-ءشىرىپ, ءوز ەتىن ءوزى ج ۇلىپ جەگەن الىپ يمپەريا – كەڭەس وداعى اۋماعىندا ازاتتىق ۇرانى انىق ايتىلا باستادى. ءتىپتى گورباچەۆ شۇعىل ماس­كەۋ­گە ورالىپ, بيلىك تاعىنا قاي­تا جاي­­­عاس­قانىمەن الدىن الا بەل­گى­لەن­گەن ود­­اق­تىق كەلىسىمشارت جاسا­­لىنباي قالدى. جىر­تىققا جاماۋ سالىپ, قۇرىققا سى­رىق جالعاۋعا ءتيىستى نوۆووگارەۆ كەلى­سىمى دە جورگەگىندە تۇنشىقتى. ساياسي جۇيەنىڭ داعدارىسقا ۇشىراپ, ايىقپاس دەرتكە دۋشار بولعانىن دەر كەزىندە اڭعارعان قازاق كسر-ءنىڭ پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆ ەلدىڭ ەگەمەندىگى مەن شارۋاشىلىقتى ءوز بەتىنشە جۇرگىزۋ ەركىنە نەگىز قالايتىن جارلىقتارعا قول قويدى. ونىڭ قاتارىندا – «قازاق كسر-ءنىڭ قاۋىپسىز­دىك كەڭەسىن قۇرۋ تۋرالى», «سە­مەي يادرولىق پوليگونىن جابۋ تۋ­را­لى» جانە «قازاق كسر-ءنىڭ سىرت­قى ەكونوميكالىق دەر­بەس­تىگىن قامتا­ماسىز ەتۋ تۋرالى» رەسمي قۇجاتتار بار ەدى. 1991 جىلى 23 تامىز­دا رەسپۋبليكا باسشىسى ن.نازارباەۆ كوكپ ورتالىق كوميتەتىنىڭ سايا­سي بيۋرو مۇشەلىگىنەن ءوز ىقتيار­ىمەن باس تارتتى. سول جىلدىڭ 7 قىركۇيەگىندە الماتى قالاسىندا وتكەن پارتيانىڭ سەزىندە قازاقستان كومپارتياسىن تاراتۋ تۋرالى شەشىم شىقتى. بۇل عاسىرلار بويى ەركىندىگىن اڭساپ, دەربەستىگىنە تالپىنعان ەلىمىزدىڭ ەرتەڭى تارازى باسىندا تۇرعان الماعايىپ شاق, شەشۋشى كەزەڭ ەدى. وسى تۇستا ورتالىق باسىلىم بەتتەرىندە «ەگەمەندىكتىڭ ەلىرمە شەرۋى باستالدى» دەگەن وداقتاس رەسپۋبليكالارداعى وزگەرىستەردى كەكەتىپ-مۇقاتاتىن ماتەري­ال­دار شىعىپ جاتتى. ايتىپ-ايتپاي نە كەرەك, وداقتىڭ كۇيى كەتىپ, باعى تايا باس­تا­عا­نى انىق ەدى. مۇنى ويى وزىق ورىس زيالىلارى دا ايتا باس­تادى.

ءسويتىپ 1991 جىلدىڭ 8 جەلتوق­سانىندا رەسەي, ۋكراينا جانە بەلارۋس باسشىلارى مينسك تۇبىن­دەگى بەلوۆەج نۋىندا وڭاشا باس قوسىپ, 1922 جىلعى كسرو-نى قۇ­رۋ تۋرالى كەلىسىمشارتتىڭ كۇشىن جويۋ جونىندەگى قۇجاتقا قول قويدى. ءسويتىپ ولار 70 جىلدان استام ۋاقىت بويى الەمدى قاساڭ يدەولوگيانىڭ قىسپاعىندا ۇستاعان كوممۋنيستىك-توتا­ليتارلىق رەجىم تۇياق سەرپەتىن ۇكىمدى شىعاردى. سول جىلى 13 جەل­توق­­­­ساندا اش­حا­بادتا باس قوسقان قازاق­ستان, وزبەك­ستان, قىرعىزستان, تۇرىكمەنستان جانە تاجىكستان باسشىلارى «بەلوۆەج (مينسك)» كەلىسىمىن قول­داي­تىندىقتارىن ءبىلدىردى. سو­دان ءبىر اپتا وتكەندە بالتىق جاعا­لا­ۋى ەل­دە­رى­نەن باسقا بۇرىنعى ودان قۇ­­رامىنداعى 11 رەسپۋبليكا باسشىلارى الماتىدا باس قوسىپ تمد-نى قۇرۋ ءارى ونىڭ ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ تۋرالى حالىقارالىق قۇقىقتىق اكتىلەرگە قول قويدى. بۇل بۇعان دەيىنگى ساياسي يدەولوگيانىڭ بەت-پەردەسىن وزگەرتكەن شىن مانىندەگى تاريحي وقيعا بولدى. مىنە, وسىلايشا تەجەي تۇرۋعا كەلمەيتىن, كەرى بۇراۋعا كونبەيتىن تاريحتىڭ تەگەرشىگى شىركوبەلەك اينالىپ كەڭەستىك كەڭىستىكتەگى وزگە رەس­پۋبليكالار سياقتى قازاق ەلىنە دە ءىزىن سالدى. ەڭ اۋەلى قازاق كسر-ءنىڭ جوعارعى كەڭەسى 1991 جىلدىڭ 16 قازانىندا قابىلدانعان قاۋلى مەن ارناۋلى زاڭنىڭ نەگىزىندە 1991 جىلدىڭ 1 جەلتوقسانى كۇنى بۇكىل حالىقتىق سايلاۋ وتكىزىلدى. سايلاۋدا تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى بولىپ, ءوز ۇلتىنىڭ اسىل قاسيەتتەرى مەن داناگوي بولمىسىن بويىنا دارىتقان ساقي تۇلعا, قا­­رىمدى قايراتكەر نۇرسۇلتان نازارباەۆ پرەزيدەنت بو­لىپ سايلاندى. ەل قالاۋى, تاريح تاڭداۋى وسىنداي بولدى. مەملەكەت باسشىسى انت بەرىپ, ەل بيلىگى تىزگىنىن قولعا العان كۇنى, ياعني 1991 جىلدىڭ 10 جەلتوقسانىندا جوعارعى كەڭەس سەسسياسى اششى ىشەكتەي شۇباتىلعان رەسمي اتاۋىنان «كەڭەستىك» جانە «سوتسياليستىك» دەگەن سوزدەردى الىپ تاستاپ «قازاقستان رەسپۋبليكاسى» دەپ وزگەرتتى.

سودان سوڭ كوپ ۇزاماي ءبىر اپتا­نىڭ بەدەرىندە رەسپۋبليكا جوعار­عى كەڭەسى­نىڭ جەتىنشى سەسسياسى «قازاق­ستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك تا­ۋەل­سىزدىگى تۋرالى» زاڭىن قا­بىل­دادى. ءدال وسى كۇنى قازاق ەلى ەشكىمگە كىرىپ­تار ەمەس, دەربەس دامۋ جولىن تاڭ­داعان, شەكاراسى بولىنبەيتىن, زايىرلى, ۋنيتارلىق مەملەكەت قۇر­عا­ن­­ىن سالتاناتتى تۇردە ايداي الەمگە جاريا ەتتى. «ارينە, ءبارىن دە تاريحتىڭ سىي-سىباعاسى دەۋگە بولار, الايدا جان-جۇرەگىنىڭ اڭسارى بولعان ازات­تىق­تى ەشكىم دە سىيعا تارتا المايدى. ازاتتىق دەگەنىمىز – الەمدىك تاريح تولقىنىندا ءوزىنىڭ سۋبەكتيۆتىك قۇقىعىن سەزىنەتىن, ياعني وعان جاۋاپ بە­رە الا­­تىن حالىق بولمىسىنىڭ جال­عىز عانا ۇلگىسى». ءبىز شىندىقپەن سۋ­ارىلعان وسىناۋ سارا سوزدەردى مەملەكەت باسشىسى ن.نازارباەۆتىڭ «تاريح تولقىنىندا» اتتى كىتابىنان كەلتىرىپ وتىرمىز. اشىعىن ايتقاندا تاۋەلسىزدىگىمىزدى كەزدەيسوقتىقتىڭ جەمىسىندەي, كوكتەن سالپ ەتە قالعان قۇتتاي كورەتىندەر دە جوق ەمەس. الايدا الەمدىك الەۋمەتتانۋشىلاردىڭ پا­يىمداۋىنشا كەزدەيسوق وقيعالاردىڭ ءوزى عالامدىق دامۋ زاڭدىلىقتارى مەن قيسىنىنان سەرپىن الىپ جاتادى ەكەن.

ءتۇيىپ ايتقاندا, وسىدان 27 جىل بۇرىن قولىمىز جەتكەن ەلدىڭ ەگە­مەن­دى­گى مەن مەملەكەتىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگى تو­بە­دەن توپ ەتە قالعان سىي, وڭايدان تابىلعان ولجا ەمەس ەكەنى ايان. تاۋەل­سىز­دىك عاسىرلار سوقپاعىندا «مىڭ ءولىپ, مىڭ تىرىلگەن» حالقىمىزدىڭ كوكسەگەن, اڭساعان ارمانى ەدى. ەلىنىڭ بۇتىندىگى مەن جەرىنىڭ تۇتاستىعى ءۇشىن قۇربان بولعان اتا-بابالارىمىزدىڭ اق­قان قانى مەن توككەن تەرىنىڭ وتە­ۋى ەدى. بارشا وتانداستارىمىز تا­ۋەل­سىزدىكتىڭ كيەسىن سىيلاپ, قاسيەتىن ۇعى­نۋ جانە قادىرىن ءبىلۋ ارقىلى تاريح, ۇلت پەن ۇرپاق الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىگىن سەزىنە السا, بۇدان ارتىق عانيبەت بولار ما ەكەن. ەلىمىز ەگەمەندىگىن الىپ دەربەس دامۋ جولىنا جاڭا تۇسكەن ۋاقىت ۇمىتىلا قويمايتىن شىعار. سول كەزدە قازاق ەلى ءوز پرەزيدەنتىمەن بىرگە كسرو-دان مۇراعا قالعان كول-كوسىر پروبلەمالاردى ەڭسەرۋگە بەل شەشە كىرىسكەن-ءدى.

تاۋبە, بۇگىنگى كۇنى مەم­لە­كەتتىك تا­ۋەل­­­­­­­سىزدىگىمىزدىڭ ىر­گە­­­تاسى بەكي تۇس­­­كەنى انىق. ونى نى­­­­­عايتۋ جو­لىن­داعى سان ءتۇرلى كە­­­دەر­گىلەر مەن الەۋ­­­مەتتىك اياداعى مۇقتا­ج­د­ىقتار دا ەڭسەرىلىپ كەلەدى. رەسپۋبليكادا ماكرو­ەكونوميكالىق تۇراقتىلىق قامتا­ماسىز ەتىلىپ, «قازاقستان-2050» ۇزاق مەرزىمدى دامۋ ستراتەگياسى جۇزەگە اسىرىلۋدا. مەملەكەتىمىزدى بارشا الەمدىك قوعامداستىق مويىنداپ, بىزبەن ساناساتىن بولدى. رەسپۋبليكا پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆ تاۋەلسىزدىكتىڭ باس­تى تىرەگى – ساياسي تۇراقتىلىق پەن الەۋمەتتىك تاتۋلىق ەكەنىن ۇدايى ايتىپ كەلەدى. ونى كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاۋعا كوڭىل بولسەك,  تاۋەلسىزدىگىمىز سوعۇرلىم تۇعىرلى بولا تۇسەتىنى حاق.

تەمىر قۇسايىن,

«ەگەمەن قازاقستان»

اقتوبە