ءشامشىنىڭ مۋزەيى قايدا؟

ءشامشىنىڭ مۋزەيى قايدا؟

قايتالانباس عاجايىپ تالانتتىڭ رۋحاني قۇن­دىلىقتارىنا يە بولار ءبىر مادەني-اعارتۋ مەكە­مە­سى كەرەك. ول مادەني وشاق ءشامشى قالداياقوۆ­تىڭ سازدى-مەموريالدىق مۋزەيى دەپ اتالۋى ءتيىس.

«تابيعاتىنىڭ شىڭى دا, شاتقالى دا وراسان» ءشامشى ادامزاتقا تەڭدەسسىز سار­قىل­ماس رۋحاني قازىنا قالدىردى. ەندى اللانىڭ وسى سىيىن كەلەشەك ۇرپاققا اماناتتاۋ – قازىرگى ۇرپاقتىڭ مىندەتى مەن پارىزى. ونىڭ ءبىر جولى – مەملەكەتتىك نەگىزدە ءشامشى قالداياقوۆ­تىڭ سازدى-مەموريالدىق مۋزەيىن اشۋ. بۇل – مەملەكەتتىڭ, ۇكىمەتتىڭ, ناقتىلاي ايتقاندا, مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگىنىڭ قۇزى­رىنداعى ءىس. وسى سالادا ءبىز بەلگىلى مەملەكەت, قوعام قايراتكەرى, ەتنوگراف عالىم, مۋزەيتانۋشى وزبەكالى ءجانى­بەكوۆ ايتقانداي, جولاي­رىق­تا تۇرمىز.

قايتالانباس عاجايىپ تالانتتىڭ رۋحاني قۇن­دىلىقتارىنا يە بولار ءبىر مادەني-اعارتۋ مەكە­مە­سى كەرەك. ول مادەني وشاق ءشامشى قالداياقوۆ­تىڭ سازدى-مەموريالدىق مۋزەيى دەپ اتالۋى ءتيىس.

«تابيعاتىنىڭ شىڭى دا, شاتقالى دا وراسان» ءشامشى ادامزاتقا تەڭدەسسىز سار­قىل­ماس رۋحاني قازىنا قالدىردى. ەندى اللانىڭ وسى سىيىن كەلەشەك ۇرپاققا اماناتتاۋ – قازىرگى ۇرپاقتىڭ مىندەتى مەن پارىزى. ونىڭ ءبىر جولى – مەملەكەتتىك نەگىزدە ءشامشى قالداياقوۆ­تىڭ سازدى-مەموريالدىق مۋزەيىن اشۋ. بۇل – مەملەكەتتىڭ, ۇكىمەتتىڭ, ناقتىلاي ايتقاندا, مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگىنىڭ قۇزى­رىنداعى ءىس. وسى سالادا ءبىز بەلگىلى مەملەكەت, قوعام قايراتكەرى, ەتنوگراف عالىم, مۋزەيتانۋشى وزبەكالى ءجانى­بەكوۆ ايتقانداي, جولاي­رىق­تا تۇرمىز. ولاي دەيتىنىمىز, كەڭەستىك كە­زەڭ­دە دە, تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تىكەلەي پارمەنىمەن قابىلدان­عان «مادەني مۇرا» مەملەكەتتىك باعدارلا­ما­سىنىڭ ارعى-بەرگى اياسىندا دا ءشامشىنىڭ دە مۇراسى جيناقتالىپ زەردە­لەن­دى, جەكە باسى مەن شىعار­ماشىلى­عىنا كوپتەگەن ادام­دار­دىڭ شا­پاعاتى ءتيدى. ماسە­لەن, كە­زىن­دە ءشامشىنىڭ جاي-كۇيىن نۇر­عيسا تىلەنديەۆتەن سۇراپ-بىلگەن دىنمۇحامەد اح­مەت ۇلى قوناەۆ وعان ءۇش ءبول­مەلى پاتەر بەرگىزسە, ءجانى­بەكوۆ ءار وبلىس­قا تەلەفون سوعىپ, ءشامشىنىڭ ەلمەن ءجۇز­دەسۋىنە بارىنشا جاعداي جاساپ, شىعارمالارى­نىڭ جيناق­تالىپ, قازاق را­ديوسىنىڭ قورىنا جازىلىپ الىنۋىنا, اندەر جيناعىنىڭ شىعۋىنا, ناسيحاتتالۋىنا كوپ كومەك كورسەتتى. كەيىن ونىڭ جەر­لەس­­تەرى – وتىرارلىقتار قا­زاق­­ستان­نىڭ حالىق اقىنى اسەل­حان قالىبەكوۆانىڭ ۇسى­نى­­سى­مەن ۇكىمەت تاراپىنان وعان رەسمي كوڭىل ءبولىنۋىن, قام­قور­لىق كورسەتىلۋىن ءوتىنىپ, ەلباسىنا حات جولداعان.

وسىدان كەيىن جۋرناليست اسحان مايلىباەۆا ءشامشى اعاسى تۋرالى ەستەلىك-ەسسە جا­زىپ, سازگەردىڭ مەرەيتوي فەس­تيۆالى تۋرالى تاماشا وي-ءپى­كىر ايتتى. وندا اۆتور: «ءشام­­شى دەسە, ونىڭ مەرەيتويىن تەك تۋعان جەرى عانا وتكىزۋگە ءتيىس دەگەن ءدۇبارا وي قالىپ­تا­سىپ قالعان سەكىلدى. جايشى­لىقتا قالداياقوۆتى حالىقتىڭ قال­داياقوۆى دەپ كولگىرسيتىن­دەر ونىڭ رۋحىن كوتەرۋگە كەلگەندە كولەڭكەدە قالىپ قويادى. ولاي ەمەس, ۇلى سازگەردىڭ ۇلان-اسىر تويى, فەستيۆالى رەسپۋب­لي­كالىق دەڭگەي­دە, حالىق­ارا­لىق, كاسىبي دەڭگەيدە ءوتۋى كەرەك», دەپ قاداپ ايتقان.

1992 جىلى شىمكەنت قالاسىنىڭ سول كەز­دەگى اكىمى امالبەك تشانوۆتىڭ ۇيىم­داس­تىرۋىمەن وتكەن تۇڭعىش ءشامشى قالداياقوۆ اتىنداعى «مەنىڭ قازاقستانىم» حالىقارا­لىق ءان بايقاۋى 2010 جىلدان باستاپ سەناتور قۋانىش ايتاحانوۆ پەن قازىرگى مادە­نيەت جانە اقپارات ءمينيسترى دارحان مىڭ­باي­دىڭ ىقپالىمەن استانا قالاسىندا تۇ­راق­تى وتەتىن بولدى. سازگەردىڭ «مەنىڭ قا­زاق­ستانىم» ءانى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ ەل پرەزي­دەنتى رەتىندە پارلامەنتكە ارناۋلى ۇسىنىس جاساۋىمەن 2006 جىلعى 7 قاڭتاردان باستاپ مەملەكەتتىك انۇرانعا اينالدى. وڭتۇستىك قا­زاق­ستان وبلىسىنىڭ اكىمى اسقار مىر­ز­اح­مەتوۆتىڭ, اكىمنىڭ ورىنباسارى ءالي بەكتاەۆ­تىڭ, مادەنيەت باسقارماسىنىڭ باستىعى كۇليا ايداربەكوۆانىڭ ۇسىنىسىمەن وبلىس مۋزەيلەرىنىڭ ەكسپوزيتسيالارىندا شامشىگە ارنالعان ءبولىم اشىلىپ, تالاي ءىس-شارالار وتكىزىلىپ, ونەرى مەرزىمدى باسپاسوزدە, تەلەحابارلاردا, ادەبيەتتەردە ناسيحاتتالىپ كەلە­دى. سەرىك ۇمبەتوۆتىڭ قولداۋىمەن قالامگەر كوپەن امىربەك «ءشامشى» اتتى كىتاپ شى­عار­دى. كومپوزيتور قالدىبەك قۇرمانالى 1992 جىلدان باستاپ ءشامشى اندەرىنىڭ كەشىن وتكىزىپ, 2008 جىلدان عىلىمي-تانىمدىق «ءشامشى» جۋرنالىن شىعارىپ كەلەدى. جالپى, ءشامشىنىڭ كومپوزيتورلىق قۇدىرەتىن تۇڭعىش تانىپ, شىعارماشىلىعىن جوعارى باعالاعان ۇلى جازۋشى مۇحتار اۋەزوۆتەن («اڭىز ادام») باستاۋ الاتىن ءشامشىتانۋ عىلىمىن قالىپتاستىرۋدا مەملەكەت, قوعام قايراتكەرلەرى مەن وبلىس, اۋدان اكىمدەرى, پارلامەنت دەپۋتاتتارى, عىلىم مەن مادە­نيەت قايراتكەرلەرى, اقىن-جازۋشىلار, جۋرناليستەر اتسالىستى جانە اتسالىسۋدا.

قازاقستان مۋزەيلەرىنىڭ سالاسىندا ءشام­شى مەن اكەسى قالداياق ۇستاعا قاتىستى ءجادى­گەر­لەردى العاش عىلىمي نەگىزدە جۇيەلى جي­ناس­تىرىپ زەرتتەپ, زەردەلەپ, عىلىمي سيپاتتاماسىن جازىپ, مۋزەي قورىندا ساقتاپ, ەكس­پو­زي­تسيالاعان وتىرار مەملەكەتتىك ارحەولو­گيا­لىق قورىق-مۋزەيىنىڭ نەگىزىن قالاعان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنا ەڭبەك سىڭىرگەن قىزمەتكەرى اسانتاي ءالىموۆ ەدى. اسەكەڭ حح عاسىردىڭ 60-70-جىلدارى ءوز وقۋشىلارى­مەن تاۋ-تاستى, ەلدى مەكەندى ارالاپ جيناعان مىڭ­دا­عان جادىگەرلەرىنىڭ قاتارىندا قالد­اياق ۇس­تا­نىڭ مەتالدى, اعاشتى وڭدەيتىن قۇرال-ساي­ماندارى, باسقا دا تۇرمىستىق زاتتارى, قۇ­جاتتارى, فوتوسۋرەتتەرى, قولجازبالارى بولعان. شامشىگە قاتىستى دۇنيەلەردى ونەر يەلەرىنىڭ وتباسىلارىنان, ەل ىشىنەن تاۋىپ, مۋزەيگە جيناقتاعان. كەيىن قازاقستاننىڭ حالىق اقىنى اسەلحان قالىبەكوۆا باس بولىپ مۋزەي قىزمەتكەرلەرى اسانتاي اعاسى­نىڭ جۇمىسىن ءارى قاراي جالعاستىردى.

ءبىز قالداياقتان قالعان جادىگەرلەردى ءىز­دەستىرۋ, جيناستىرۋ جۇمىستارىن وتكەن عا­سىر­دىڭ 80-جىلدارىنان باستادىق. ال نە­گى­زىنەن بۇل جۇمىس سول كەزدە قوعامدىق نەگىزدە جۇمىس ىستەپ تۇرعان قازىرگى «رۋحانيات – ءابۋ ءناسىر ءال-فارابي مۇراجايى» مكقك-نا ءشامشى قالداياقوۆتىڭ كەلۋىنەن باستاۋ ال­عان. بۇل تۋرالى ءبىز «قالداياق ۇستا – ءشام­شى­نىڭ اكەسى» اتتى البوم-كىتاپشامىزدا بىلاي دەپ جازىپپىز:

«بىردە, 1990 جىلدىڭ ماۋسىمىندا مۋزەيگە ءشامشى قالداياقوۆ كەلدى. قا­سىن­دا دوسى, جازۋشى-درا­ماتۋرگ ورازبەك بودىقوۆ بار. ولاردى اۋدانعا ءشام­شى اعامىز­دىڭ 60 جىلدىق مەرەيتويىن ءوت­كىزۋگە بايلانىستى ءىس-شارالار جايىن اقىلداسۋعا اۋپارتكومنىڭ ءبى­رىن­شى حاتشىسى م.شاكەنوۆ پەن اۋاتكوم توراعا­سى ق.سىزدىقوۆ ارنايى شا­قىرتىپتى. ءبىز ول كەزدە وڭتۇستىك قا­زاق­ستان كەشەن­دى ار­حەو­لوگيالىق ەكسپە­دي­تسياسىنىڭ شاۋىلدىردەگى بازاسىنان ادە­بيەت­شى ءادىھام شىلتەر­حانوۆ ارقى­لى ەكسپەديتسيا باستىعى كەمەل اقى­شەۆ­تان ءبىر زەرتحانا­لىق زالدى, ءبىر­نە­شە بولمە­لەر­دى سۇراپ, قوعامدىق نەگىزدە وتىرار رۋحانيات – ءابۋ ءناسىر ءال-فا­را­بي مۋزەي-كى­تاپ­حاناسىن ۇيىمداس­تى­رىپ جاتقان بولاتىنبىز.

جۇمىس جوس­پا­رى­مىز­دا­عى كۇنتىزبە بو­يىنشا ءشامشى 1990 جىلدىڭ 17 تامىزىندا 60 جاسقا تولاتىن ەدى. وسى مەرەي­تويعا وراي مۋزەيدە كورمە اشقان ەدىك. ءشام­­شى مۋزەي ەكسپوزيتسياسىن ارالاپ, سول كورمەنىڭ تۇسىنا كەلگەندە مەنەن تەمەكى تار­تۋعا رۇق­­سات سۇراپ, قال­تا­سى­­نان مۇشتىگىن الدى. ول تەمەكىسىن تار­­تىپ بولىپ, ءمۇش­تى­گىن بەت ورامالىنا وراپ قال­تا­سىنا قاي­تا سالىپ جاتقاندا مەن: «شاكە, مىنا ءمۇشتى­گى­ڭىز­دى مۋزەيگە قال­دى­رىڭىز­شى, ەكسپونات بولسىن, ستالين مەن چەر­چيللدىڭ قور­قو­رىن­­داي ەكەن», دەدىم. ءشا­كەڭ ك ۇلىپ: «و, ابە­كە, بۇل مەنىڭ شەر تار­قاتار قۇ­را­لىم عوي, ءمۇش­تىگىمنەن ايىرىلسام, تەمەكى تارتا الماي قالامىن», دەدى. وسى كەزدە ورازبەك: «شاكە, تەمەكىڭدى قوياتىن كەزىڭ كەلدى-اۋ دەي­مىن. بەر ءمۇشتى­گىڭ­دى ابدۋل­لاعا, مىنا كورمەڭە – مۋزەيگە قوي­سىن. سەن تەمەكىنى قوي», دەدى. سوندا ءشام­شى اعامىز ءۇن – ءتۇنسىز مۇشتىگىن ماعان بەرىپ تۇرىپ: «ابدۋللا, ءمۇش­تى­گىم ساعان امانات, تەمەكى قويۋ ماعان امانات»,  دەدى! ءشامشى كەتەرىندە: «ابەكە, مۋزەي­لەرى­ڭىز ءابۋ ءناسىر ءال-فارابي بابامىز­دىڭ اتىندا بولسا, بولا­شاعى زور ەكەن. مەنىڭ 60 جىل­دى­عىما, ماعان ارنا­عان تۇڭعىش مىنا كورمە­لەرى­ڭىز ءۇشىن ۇلكەن راحمەت. بىراق مەنىڭ اندەرىمدى ەل ءشام­شىنىڭ ءانى دەپ, ال اتىمدى ۇمىتسا, حا­لىقتىڭ ءانى دەپ شىرقاي جۇرەر. اكەم قالداياق دۇكەن ۇستاعان ۇلكەن ۇستا ەدى. مەنىڭ ءجۇرىسىم بولسا مىناۋ, ايتەۋىر باسىنا ساعانا تۇرعىز­عانىم عانا بولماسا, سول جا­رىق­تىق­تىڭ قول­ونەرى كومەسكىلەنىپ بارا جات­قا­نى جانىما قات­تى باتادى, ساعان مۋزەي قىزمەت­كەرى رەتىندە ايتار ءوتىنىشىم – اكەمنىڭ مۇرا­سى­نا باس-كوز بولا ءجۇر. سارىسۋدان سارىكولگە دەيىنگى قا­لىڭ ەلدە قالدى عوي», دەگەن ەدى.

بۇل ءوتىنىشىن وتىرارلىق دوسى كەلدەبەك جاباتاەۆ اعايعا دا ايتقان كورىنەدى. كەلدە­كەڭ­نىڭ ايتۋىنشا, 1988 جىلى ءشامشى ورازبەك بودىقوۆ ەكەۋى كەلدەبەك اعايدىڭ ۇيىنە كەلىپ قونادى. تاڭەرتەڭ شاي الدىندا تازا اۋادا سەرۋەندەپ ءجۇرىپ ءشامشى: «كەلدەبەك, شالدىڭ دۇكەنى قايدا؟ سونداعى اكەمنىڭ دۇنيەلەرىن قۇرتپاشى, ونى ىزدەيتىندەر كەيىن تابىلادى», دەپتى.

ءبىز قانشا قات-قابات مۋزەي ىسىمەن جۇرسەك تە, ءشامشى اعانىڭ وسى اماناتىن ەشقاشان ۇمىتقان ەمەسپىز. ونىڭ ۇستىنە, وتىرار مەم­لە­كەتتىك ارحەولوگيالىق-ەتنوگرافيالىق قو­رىق-مۋزەيىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى, ۇلى ۇستازىم اسانتاي ءالىموۆ اعامىز قالداياق­تان قالعان ءجادى­گەر­لەردى بولە-جارا جيناستىرۋدى ۇنەمى ەسكە سالىپ, ءوزىنىڭ قالداياقتىڭ ۇيىنەن ۇلكەن ءتوستى مۋزەيگە العاندىعىن ايتاتىن. ءشامشى اعانىڭ سول اماناتىمەن ءجۇرىپ, قالداياق ۇستا جاساعان ءبىر قۇرالدى (شاپا شوتتى) 1990 جىل­دىڭ جەلتوق­سا­نىندا قاراتاۋ مەن سىر وڭىرىنە بەلگىلى اقىن ايتباي بەلگىباي ۇلىنىڭ زايىبى قانشايىم اجەيدەن الدىق. اجەيدىڭ ايتۋىنشا, 1946 جىلى قالداياق ۇستا ءبىر مال سويىپ, ىشىندە ايتباي دا بار – بارلىعى بەس مول­دانى شاقىرىپ: «ار­قادان اۋعان جاعالبايلى ەدىم, ونەرىممەن سىر ەلىنە ءسىڭىسىپ كەتتىم. مىنا ءبىر شوت پەن پى­شاق­تى سىزدەرگە سىيلايمىن. قا­سيەت­تى يسلام جو­لىن­­داعى ءىلىمدى كىسى­لەر­سىزدەر عوي, ماعان قۇران­نان تىلەك­تەس بولىپ جۇرەر­سىز­دەر», دەگەن ەكەن.

شاپپا شوت (شاپاشوت) – اعاشقا ءتۇس­كىش­تىگى جاعىنان, ەڭكىشتىگى, قاي­قى­لىعى, سال­ماعى, سۋى ءمۇم­كىن­د­ى­گىن­شە دالدىكپەن ەسكەرىلىپ, كلاس­سي­كالىق ۇلگىدە جاسا­لىنعان قۇرال.

ءدال وسىنداي ۇلگىدەگى شاپپا شوت (شاپاشوت) پەن دانۇككىشىن, قولتوسىن, شالعى وراقتىڭ مويىن تەمىرىن, بالتا شوتىن كەلدەبەك اعايدان الدىق. كەلدەكەڭ قاريا 1947-1948 جىلدارى جازعى دەمالىسىندا «قىزىل تۇركى­س­تان» كولحوزىندا قالداياق ۇستانىڭ بالعاشىسى بولعان ەكەن. بەينەتقور, سەزىمتال, ءتىل العىش, ەپ-سەپتى بالا­نىڭ ەڭبەگىنە ريزا بولعان اتاقتى ۇستا وعان شاكىرتىم بول دەپ كەرەكتى قۇرال-سايمان­دارىن جاساپ بەرگەن. ادەتتە زاۋىتتا جاسال­عان شالعى وراقتىڭ مويىنى قالىڭ, شوپتە تەز سىناتىن وسال بولعان. سوندىقتان قال­داياق ۇستا شالعى وراققا بەرىكتىك ءۇشىن مويىن تەمىر سالعان.

قالداياقتىڭ ارىس قالاسىندا, ءشامشى اۋى­لىندا تۇراتىن ۇرپاقتارىنان ءبىرتالاي زاتتارىن الدىق. ماسەلەن, قالداياقتىڭ ارىس قالاسىندا تۇراتىن كەلىنى ساعديا گافان­قىزى مينۋللينادان (قالداياقتىڭ قادىر دەگەن بالاسىنىڭ ايەلى) شي بارقىت شاپانىن, اعاش بالعاسىن, ءشامشى اۋىلىندا تۇراتىن كەنجە بالاسى باقىتتان قوبديشاسىن, ۇلكەن قول شارىعىن, بىلىك ءتوسىن, زەرگەرلىك اشەكەي زاتتارىن, نەمەرە كەلىنى امانكۇل ماۋلەن­قىزى­نان قىرعىش پەن قانت شاققىشىن ال­دىق. قالداياقتىڭ كورشىسى بولعان پەرنەكۇل باقجانوۆا اپاي قىسقاشىن تاپسىردى.

ءشاۋىلدىر قىستاعىندا تۇراتىن ەرلى-زايىپتى ارداگەر ۇستازدار, ءشامشىنىڭ دوسى الشەريەۆ قۇرمانباي اعاي مەن مۇعجانوۆا الما اپاي وتباسىندا قاسيەتتەپ, كوزدەرىنىڭ قاراشىعىنداي ساقتاپ كەلگەن قالداياق دۇكەنى­نىڭ تەرەزەسىنە قويىلعان ايرىقشا تەمىر تورىن, كەزىندە جاساتىپ العان كەپسەرىن, اكەسى سمايىلوۆ الشەرىگە ارناپ جاساپ بەرگەن ۇستاراسىن قيماستىقتان بەردى. ال مادەنيەت جاناشىرى, ءشامشىنىڭ رۋحاني دوسى, ەڭبەك ارداگەرى ساعىندىق قىدىروۆ ۇلى سازگەردىڭ قول تابى قالعان ماندوليناسىن تاپسىردى.

قالداياق دومباەۆ اقىن, ءدىنتانۋشى ءشا­د­ى­تورە جاھانگەر ۇلىنىڭ جاقىن شاكىرت­تەرى­نىڭ ءبىرى ەدى. ونىڭ زايىبى جۇماش اجەي مەن كەنجە بالاسى باقىت قالداياق ۇلى تاپسىرعان اراب ارپىمەن جازىلعان ءدىني كىتاپتارعا قاراعاندا قالداياق حاق جولىنداعى, ءوز بەتىن­شە كوپ وقىعان وتە ءدىني ساۋاتتى كىسى بولعان. بۇل ونىڭ كەڭەستىك پرولەتارلىق اتەيزمگە بايقاتپاعان, زامانداستارى بىلمەگەن جان دۇنيەسى.

ءبىز, مۋزەي قىزمەتكەرلەرى, ءشامشىنىڭ اما­ناتىمەن ونىڭ اياۋلى اكەسى قالداياق ۇستانىڭ قۇندىلىقتارىن مۇمكىن بولعانشا جيناستىرىپ ساقتادىق, قايتا جاڭعىرتتىق, ەكسپو­زي­تسيا­لادىق, عىلىمي سيپاتتاماسىن جازىپ قۇ­جات­تادىق. عىلىمي باسپا جۇمىستارى بو­يىن­شا جوعارىدا اتالعان «قالداياق ۇستا – ءشام­شىنىڭ اكەسى» اتتى البوم-كىتاپشانى شى­عاردىق. ۇلى كومپوزيتور ومىردەن وزعان سوڭ بۇل امانات وعان دا قاتىستى بولىپ قال­دى. سون­دىقتان مۋزەيدىڭ سان-سالالى جۇ­مىس­تا­رى­نىڭ قات-قاباتىندا شامشىگە قاتىستى ەكسپوناتتاردى دا ىجداعاتتىلىقپەن ىزدەس­تىر­دىك. سول قۇندىلىقتاردىڭ ءبىر پاراسى ءشامشىنىڭ سوڭعى ءانى «وتىرارداعى توي» ءانى­نە قاتىستى. قازىرگى ءشاۋىلدىر قىستاعىنداعى ءشامشى قالداياقوۆ اتىنداعى ساز مەكتەبىنىڭ بۇرىنعى ديرەكتورى, مارقۇم جاقسىلىق ءابۋوۆتىڭ «وتى­رارداعى رۋحاني مادەنيەت مۋ­زەيىنە ءشام­شى قالداياقوۆتىڭ ءوز قولىمەن جاز­عان «وتىرار­دا­عى توي» ءانىنىڭ نوتا تەكس­تىن سىيلايمىن. مەكتەپ ديرەكتورى ج.ءابۋ, 25.07.1997 ج.» دەگەن نۇس­­قاداعى قولحات تاڭ­با­سىمەن تاپسىرعان «وتى­­رارداعى توي» ءانى­نىڭ نوتا پاراقشاسى. ءشام­شىنىڭ: «انا تۋرالى ءان شىعارعان ەدىم. ءال-فارابي ەلىنىڭ جىگىتىمىن عوي, اكە تۋرالى, جەر­لەستەرىم تۋرالى ءان شىعارامىن, قىز­دا­رىم, ىنىلەرىم. يا روديلسيا ۆ شاۋلدەرە. نە زابۋدۋ شاۋلدەر. ش.كالداياقوۆ» دەگەن قول­تاڭ­با جازۋى بار فوتوسۋرەتتەرى, ءشامشىنىڭ ۇلكەن قارىنداسى تاياۋدا ومىردەن وزعان اياۋلى راۋشان اپامىز­دىڭ «اعام ءشامشى قالداياقوۆ­تىڭ ماندوليناسىن وتىرارداعى «رۋحانيات – ءابۋ ءناسىر ءال-فارابي مۇراجايىنا» سىيلايمىن… ابيتوۆا (قالداياقوۆا) راۋشان. 28.08. 2010 ج.» دەپ قول قويعان قولحاتپەن تاپسىرعان مان­دو­لينى, پال­توسى, پارسىشا كىتابى, ءىنىسى قادىر قال­داياقوۆ­تىڭ «1988 جىلى اعام ءشام­­شى سىيعا تارتقان وسى «ۋنيسون-3» بايانىن وتى­رارداعى «رۋحانيات – ءابۋ ءناسىر ءال-فا­را­بي مۇراجايى­نا» – اكەم قالداياق پەن اعام ءشامشىنىڭ مۋ­زەيىنە سىيلايمىن. قال­داياق­تىڭ بالاسى قادىر. شىم­كەنت. 2011 جىل, 28 تامىز» – دەگەن قول­حات­پەن تاپسىرعان بايانى, ت.ب. ءشامشىنىڭ ءوزى, وتباسى تۇتىنعان بۇ­يىم­دارى, شىعارماشىلىعى تۋرالى ادەبيەتتەر, قۇجات­تار, فوتوقۇجاتتار…

شامشىگە قاتىستى قۇندى­لىق­تار­دىڭ دەنى وتىرار اۋدانىنىڭ ورتا­لى­عى ءشاۋىل­دىر كەنتىن­دەگى ءشامشى قال­­داياقوۆ اتىن­داعى ورتا مەكتەپتە اشىل­عان ساز­گەردىڭ مۋزەيىندە ساق­تاۋ­لى. كە­زىن­­دە بۇل ءجادى­گەرلەردى مەك­­تەپتىڭ سول كەز­دەگى ديرەكتورى, قازىرگى وتىرار مەم­لەكەتتىك ارحەو­لو­گيا­لىق قورىق-مۋ­زەيىنىڭ ديرەكتورى پەردەحان جاپ­پارقۇلوۆتىڭ تىكە­لەي ۇيىم­داس­تى­رۋى­مەن وڭ­تۇستىك اس­تانا­مىز الماتىعا دە­يىن بارىپ ءتىر­نەك­تەپ جيناپ, قازاق­ستان مەكتەپ­تەرىن­دە ال­عاش ءشامشى مۋزەيىن اشقان, مەكتەپ­تىڭ مۇعالي­ما­سى, بىلىكتى ۇستاز قىدىروۆا كۇلاش قا­رىن­داسىمىز بولاتىن. مۋزەي قو­رىن­دا ءشامشىنىڭ اندەر جينا­عى ءتۇسى­رىل­گەن ادە­بيەت­تەر, كۇيتاباق­تار, ءۇنتاسپا­لار, سازگەر­دىڭ قولجازبا قو­يىن ءداپ­تەر­لەرى, پيا­نينوسى, فوتو­سۋ­رەت­تەرى, ءبور­كى, ت.ب. كيىم­دە­رى باسقا دا جادىگەر­لەرى بار.

بۇل وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستىق ولكە­تانۋ مۋزەيىنە, سونداي-اق رەسپۋبلي­كا­مىز­دىڭ باسقا دا مۋزەيلەرىنە, مەكتەپ مۋزەيل­ەرى­نە قاتىستى ءجايت. ال جەكە كىسىلەردىڭ قولىندا ساقتالعانى قانشاما… ماسەلەن, تولەگەن اي­بەر­گەنوۆ­تىڭ قىزى سالتانات ايبەرگەنوۆانىڭ ۇيىندە ءشامشىنىڭ ساۋساعىنىڭ تابى قالعان پيانينوسى («اڭىز ادام»), دۇنگەن اۋىلى­نىڭ تۇرعىنى يليا گاشيزوۆتا شاحماتى («اڭىز ادام»), سارىاعاش قالاسىنىڭ تۇر­عى­نى ار­سلان اسانوۆتىڭ ۇيىندە ورىندىعى («اڭىز ادام»), قابىلباي قولىندا شاپپاسى («اڭىز ادام»), سىيلاس ءىنىسى قاسىمبەك نۇربەكوۆتىڭ قالتاسىندا تاعى ءبىر مۇشتىگى («اڭىز ادام»), كەندەباي احاتتا گالستۋگى («اڭىز ادام»), نۇرعالي ءنۇسىپجانوۆتا «تال­دىقورعان – ءانىم مەنىڭ» ءانىنىڭ نوتا پاراقشالارى («اڭىز ادام»), دوستارىنىڭ زايىبى راحيما مامباتاليەۆا مەن ماعريپا ەراليەۆادا كويلەگى مەن قايشىسى («اڭىز ادام»), ت.ب. ساقتاۋلى. جو­عارىدا اتالعان مەملەكەت, قوعام جانە عىلىم, مادەنيەت قاي­راتكەرلەرىنە, مەملەكەتتىك, قو­عام­دىق ۇيىم­دار­عا, جەكە ازاماتتارعا, مۋزەي ۇجىمدارىنا ءشامشى مۇراسىن اتا مۇرام دەپ ساقتاعانى ءۇشىن شەكسىز العىس ايتا وتىرىپ, ۇلى ساز­گەردىڭ تارىداي شاشىلعان وسى دۇنيە­لەرىن عىلىمي نەگىزدە جيناستىرىپ, ونىڭ مە­مو­ريالدىق مۋزەيىن اشۋ مەملەكەتتىك ماڭىزى بار ءىس ەكەنىن ەسكە سالامىز.

ويتكەنى, مۋزەي ىسىندە كورنەكتى وقيعانى نەمەسە ادامدى مەموريالدىق مۋزەيلەرسىز ەس­تە قالدىرۋ مۇمكىن ەمەس. ماسەلەن, جي­دە­باي­داعى ابايدىڭ مۋزەي-قىستاۋى, الماتى قالا­سىن­داعى م.اۋەزوۆتىڭ, استانا قالا­سىن­داعى س.سەي­فۋلليننىڭ, قاراسازداعى م.ما­قا­تاەۆ­تىڭ ادە­بي-مەموريالدىق مۋزەيلەرى وسى ماق­سات­تا قۇ­رىلعان. ال ۇلى سازگەر, مەملەكەتتىك ءانۇران­نىڭ اۆتورى ءشامشى قال­داياقوۆتىڭ شىعار­ما­شىلىق ءومىرىن باياندايتىن تولىق ەكسپوزيتسياسى بار مەمو­ريال­دىق مۋزەي قا­زاق­ستاندا جوق. ەگەر ءشامشى مۋزەيى اشىلسا, وندا كومپوزي­تور­دىڭ ءجادى­گەر­لەرىن ساقتايتىن, قاي­تا جاڭعىر­تا­تىن, زەرتتەيتىن, قور ساقتاۋ, قايتا جاڭعىرتۋ, ونەرتانۋ – ءشامشىتانۋ بولىمدەرى اشى­لىپ, شىعارمالارىن ناسيحاتتايتىن فول­ك­­لور­لىق-ەتنوگرافيالىق سازدى انسامبل قۇرى­لار ەدى. ءتىپتى, سەناتور قۋانىش ايتاحانوۆ پەن مادە­نيەت جانە اقپارات ءمينيسترى دارحان مىڭ­باي­دىڭ ىقپالىمەن جىل سايىن ءوتىپ جۇرگەن حا­لىقارالىق ءشامشى ءان باي­قاۋىن وسى مۋزەيدىڭ عىلىمي-كوپشىلىك, عى­لىمي-اعارتۋ ءىس-شارالارى اياسىندا وتكىزۋگە بولادى. تۋراسىن ايتقاندا, شامشىدەي قاي­تالان­باس عا­جايىپ دارا تا­لانت­تىڭ رۋحاني قۇندىلىق­تارىنا يە بولار مەم­لە­كەتتىك ءبىر مادەني اعار­تۋ مەكەمە كەرەك. ول مادەني وشاق – ءشام­شى­نىڭ سازدى-مەموريال­دىق مۋ­زەي­ى. بۇل عىلىمي, مادەني قۇرى­لىم­سىز ءشام­­شىنىڭ ءما­دە­ني مۇ­را­سىن كەلەشەك ۇر­پاق­قا تولىقتاي ساق­تاپ جەت­كى­زۋ مۇمكىن ەمەس. جالپى, ءشامشى قال­داياقوۆقا كورەرمەندەرگە قىزىقتى ەكسپوزيتسيا مەن كور­مەلەردى عانا كورسەتە الاتىن تۇرعىدا عانا ەمەس, قابا­تىن­دا كەزدەسۋلەر مەن مادەني فورۋمدار جانە ءبىلىم بەرەتىن باع­دار­لامالار وتە­تىن, فۋنك­تسيو­نالدىق جانە تەح­ني­كا­لىق جاعى­نان ءبۇ­گىن­گى مۋزەيلىك مەكەمەلەرگە قو­يى­لاتىن تا­لاپتارعا ساي مۋزەي اشىلۋى كەرەك.

مۋزەيدىڭ ورنى قاي جەر دەگەندە, ارينە, عىلىم مەن مادەنيەت ورتالىعى استانا قالاسىن, ءشامشىنىڭ شىعارماشىلىق ءومىرى وتكەن وڭتۇستىك استانامىز الماتىنى نەمەسە تۋعان ولكەسى شىمكەنتتى, تۋعان جەرى, ءتۋريزمنىڭ ورتالىعى وتىراردى اتاۋعا بولادى. وسى ورايدا ءشامشىنىڭ تارازدا دا ءىزى قالعانىن ۇمىتپاۋىمىز كەرەك.

كومپوزيتور ءشامشى قالداياقوۆتىڭ تۇركى الەمىندەگى رۋحاني ۇلىلىعى – ۇلى تۇركى يمپەرياسىن قۇرعان اتا-بابالارىمىزدىڭ جان-دۇنيە بولمىسىمىزدا قالعان ءان اۋەندەرىن تاۋىپ, ونى جان تەربەتەر عاجايىپ اۋەزبەن حالىق جۇرەگىنە جەتكىزە بىلۋىندە. وسى ورايدا ەجەلگى تۇركى قاعاناتىنىڭ قاراشاڭىراعىنىڭ يەسى, مۇراگەرى رەتىندە ءبىز ءشامشى مۋزەيىن مەملەكەتتىك مارتەبەسىمەن اشۋعا مىندەتتىمىز.

ابدۋللا جۇماشەۆ, «رۋحانيات – ءابۋ ءناسىر ءال-فارابي مۇراجايى» مكقك ديرەكتورى, مادەنيەت قايراتكەرى.

وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى, وتىرار اۋدانى.

سۋرەتتەردە: ءشاۋىلدىر كەنتىنىڭ مۇرا­جاي­لارىنداعى ش.قالداياقوۆقا ارنال­عان بولىمدەر.