شىنايى سەزىم, پاراساتتى پايىم

مارفۋعا تولەۋحانقىزىنىڭ اۋدارما سالا­سىنداعى ەڭبەگى ءبىر توبە. ورىستىڭ اتاقتى اقىنى اننا احماتوۆانىڭ ولەڭدەر جيناعى «جىر-جاۋھار» سەرياسىمەن «اۋدارما» باسپاسىنان جارىق كوردى. ونىڭ رەداكتورلىق ەتۋىمەن مارينا تسۆەتاەۆا, سەرگەي ەسەنين سياقتى ورىس اقىندارىنىڭ شوتلاند اقىنى روبەرت بەرنس, اعىلشىن اقىنى بيشي شەللي, جاپون اقىنى يسيكاۆا تاكۋبوكۋ, فرانتسۋز اقىنى پەر-جان بەرانجە سەكىلدى تۇلعالاردىڭ كىتاپتارى باسپادان شىقتى. 

كەزىندە فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى اقسەلەۋ سەيدىمبەك: «...مارفۋعانى دا اقىن رەتىندە بەيتاراپ قالدىرمايتىن سول ۇشتاعان – ادام, قوعام, تابيعات بولمىسى. ءبىر-بىرىمەن ۇلى تۇتاستىقتا بولاتىن وسى ۇشتاعان قۇبىلىستان اقىن مارفۋعا ءبارىن-ءبارىن تابا العان, تاني دا العان. ول اسىل ارماندى دا, دۇنيە جالعاندى دا وسى ۇشتاعان قۇبىلىستان جازباي تانىپ, جاڭىل­ماي تاۋىپ, جالتاقسىز جازىپ كەلە جاتقان دەگدار اقىن» − دەپ باعالاسا, عالىم, تاريحشى, مەم­لەكەت­تىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, قازاقستاننىڭ ەڭ­بەك سىڭىرگەن قايراتكەرى قويشىعارا سالعارا: «مار­فۋعا – زەردەلى اقىن, ويلى اقىن. اقىنعا نەگىز­دەل­گەن سەزىم – بارىنەن دە باي سەزىم ەكەن. جالاڭ سەزىم ەمەس, جايداق سەزىم ەمەس, از سوزبەن كوپ ماعىنا بەرە الادى. ونىڭ «ەرتەگىم – سەنسىڭ» دەگەن شاعىن ولەڭىندە بۇكىل قازاق ەلىنىڭ تاريحى بار سەكىلدى كورىندى» − دەۋى اقىنعا بەرىلگەن ءادىل باعا. 

ەلىن, تۋعان جەرىن, ءتىلىن شەكسىز سۇيەتىن, كەۋدە­سىندە نامىسى بار, ەر-ازاماتقا ءتان مىنەزدەرىمەن دە ەرەكشەلەنەتىن مارفۋعا اقىننىڭ «سەنىڭ نۇرىڭ» اتتى ولەڭىندە: 

توبەمنەن قۇيسا دا اكەپ  التىندارىن,  ۇمىتۋعا حاقىم جوق حالقىم بارىن.  بىرەۋ بىلسە, بىلمەيدى بىرەۋ ونى,  شىبىن جانىم سول ءۇشىن شارق ۇرعانىن – دەپ, ءار قازاقتىڭ بويىنان تابىلۋعا ءتيىستى قايراتتىلىق پەن قايسارلىقتى ىزدەسە, «التىنداي ەلىم, ءور ەلىم», «قازاق بولۋ وڭاي ما؟», «تاڭ قالامىن قازاق دەگەن حالقىما», «كەڭ جۇرەكتى حالىقپىز» دەگەن ولەڭدەرىندە اقىننىڭ تۋعان جەرىنە دەگەن ماحابباتى اڭعارىلادى. 

م.بەكتەمىروۆا شىعارمالارىنىڭ شوقتىعى بيىك تۇسى ونىڭ ءتىل تاعدىرىنا بايلانىستى جازىلعان ولەڭدەرى. 

شەكتىك ازاپ, تۇنىقتاردى شايقاپ-اپ,  بۇگىن كەدەي, تىلگە جۇيرىك باي قازاق.  ازات ەلىم, ويان ەندى ۇيقىڭنان,  ءوز تىلىڭدە سويلە ەندى بار قازاق! – دەپ جىرلاۋى ونىڭ حالىق تاعدىرىنا بەيجاي قاراي الماۋىنان دەپ تۇسىنسەك, ال ونىڭ «مۇڭ» اتتى ولەڭىندە: 

ءوز تىلىنەن ءوز ۇلى بەزىنگەنىن,  كورگەن كەزدە سەلك ەتكەن سەزىمدەرىم.  كورە تۇرا وسىنداي ماسقارانى,  قالاي مۇڭلى بولماسىن كوزىم مەنىڭ, − دەپ ءوز انا تىلىندە سويلەگىسى كەلمەيتىندەرگە, مەنسىنبەيتىندەرگە, انا ءتىلىن قورلاعاندارعا ناليدى. 

تابيعاتتىڭ ءاربىر ءساتىن كوڭىل كۇيمەن ۇيلەستى­رۋدە شەبەرلىك تانىتقان اقىننىڭ «كەلەمىن ارالاپ كوكشەنى» اتتى مىنا ءبىر ولەڭىنە (بۇعان مارفۋعا ءوزى ءان شىعارعان) كوڭىل اۋدارايىق. 

و, كوكشە, تۋعان جەر, مەكەنىم,  بىلمەيمىن, قانداي دەرت ەكەنىن؟  ساعىنسام, كوزىمە جاس كەلىپ,  كورىنسەڭ ەلجىرەپ كەتەمىن. 

اقىن مارفۋعانىڭ سۇلۋ كوكشەنى جىرلاۋى ءبىر بولەك, كوكشەتاۋ جەرىندە ومىرگە كەلىپ, بارلىق بالالىق شاعى سوندا وتكەن اقىن كوكشەنىڭ تاۋ-تاسىن, كولى مەن بۇلاعىن, ۇڭعىل-شۇڭعىلىن جەتىك بىلگەندىكتەن ءبارىن كەرەمەت سۋرەتتەگەن. «ساعىنىپ جەتكەنىمدە بۋرابايعا», «بۋراباي ءتۇنى», «ەر كوكشەنىڭ جۇرەگى», «ايناكول», «كوكشەتاۋىم», «تۋعان قالام − شورتاندى», «ۇرىمقاي», ت.ب. ولەڭدەرىندە جاندى كوكشەنىڭ كارتيناسىن كوز الدىڭىزعا اكەلەدى, سويلەتەدى. ولارمەن سىرلاسادى, سول تابيعاتقا جان-تانىمەن ءسىڭىپ كەتەدى. 

مارفۋعا قالامگەرلىگىنىڭ تاعى ءبىر ارنالى سالاسى – ايەل, انا تاقىرىبىنا جازىلعان ولەڭدەرى. انا قۋانىشى, ايەل باقىتى – ءۇيدىڭ, وتباسىنىڭ, وتاننىڭ مەرەيى. قازاق ايەلى – اۋەلى وت اناسى: سوسىن ۇرپاعىن ۇلى ىسكە باۋليتىن ۇستازدىق تاع­لىمى بار جان. اقىننىڭ ء«بىر قولىمدا ولەڭىم, ءبىر قولىمدا بوبەگىم» اتتى ولەڭىندە: 

بوبەگىمدى الديلەپ بەسىگىنە بولەدىم,  اق قاعازعا توگىلەر تۇندە جازعان ولەڭىم.  ء«ومىر» اتتى وزەنمەن ءجۇزىپ كەلە جاتىرمىن, 

ءبىر قولىمدا ولەڭىم, ءبىر قولىمدا بوبەگىم, − دەپ جىرلاۋى انانىڭ بالاعا دەگەن ماحابباتى, وتباسىنىڭ ءسانىن دارىپتەۋى بولسا, كەلەسى ءبىر ء«سابيىمنىڭ داۋىسى» اتتى ولەڭىندە: 

قۇپياما قۇلاق سال, تىڭدا ادام,  قيىن بولدى شىعۋ دا شىڭعا ماعان.  قىزىق قۋىپ كەتەر ەم, قيا المادىم,  ءسابيىمنىڭ داۋىسىن ىڭگالاعان, − دەيدى. ياعني, اقىن ولەڭدەرى ءوزىنىڭ ءومىر جولىمەن قاپ­تالداسا ورىلگەن كوركەم شىعارماشىلىق ءومىر­بايان دەسە دە بولادى. جۇرەك تەربەتەر نازىك سىر­شىلدىقپەن ورىلگەن سازدى شۋماقتار شىنايى سەزىمنەن تۋىنداعان. پەرزەنتىنىڭ ءاربىر قادامىنا مەيىرىممەن, ساقتىقپەن قاراعان انانىڭ كەيپىن كورسەتەدى. 

اقىن ولەڭدەرىندەگى كەلەسى ءبىر تاقىرىپ – تاۋەلسىزدىكتى جىرلاۋ. بۇكىل قازاق ەلىنىڭ تاريحى ايتىلاتىن «تاۋەلسىزدىك − تىرەگىم» اتتى تاريحي-پۋبليتسيستيكالىق پوەماسىندا: 

تاۋەلسىزدىك دەگەنىڭ  جاڭا عاسىر باسى عوي  اعىل-تەگىل جىلاعان,  جەلتوقساننىڭ جاسى عوي.  جەلبىرەگەن تۋ ەمەس,  قىزدارىڭنىڭ شاشى عوي  ەلتاڭباسى دەگەنىڭ,  بوستاندىقتىڭ باسى عوي, − دەپ, كەشەگى جەلتوقسان كوتەرىلىسىنەن سوڭ جۇرەگى شەرلى حالىقتىڭ جايىن جىرلايدى. بولعان وقي­­­عانى تىلگە تيەك ەتە وتىرىپ, زاماننىڭ شىنايى بەت-بەينەسىن كورسەتەدى. 

مارفۋعا تولەۋحانقىزىنىڭ ارتىندا مول مۇرا قالدى. ونىڭ كوپتەگەن ولەڭدەرى «تىڭ تىنىسى», «قارلىعاش», «كوڭىل اۋەندەرى», «ارمان قاناتىندا», «جىر ءتاۋىرى» جيناقتارىنا ەنسە, ەندى ءبىر توپ ولەڭدەرى ماسكەۋدەگى «مولودايا گۆارديا» جۋرنالىندا جارىق كورگەن. سونىمەن قاتار ول «جانارى ءجاۋدىر دۇنيە», «ايدىنىم مەنىڭ», «عاشىق جۇرەك», «ەڭلىكگۇل», «مەنىڭ اتلانتيدام», «اققۋىم مەنىڭ قايداسىڭ؟», «وزەرو دۋشي», «توبىلعى ءتۇن» كىتاپتارىنىڭ اۆتورى. «ەديننايا روسسيا» پارتياسى مەن رەسەي فەدەراتسياسى مەملەكەتتىك دۋماسىنىڭ قولداۋىمەن ماسكەۋ قالاسىندا «بەلىي پارۋس مەچتى» اتتى كىتابى جاپپاي تارالىمى 10 مىڭ دانامەن شىققان. 

مارفۋعا بەكتەمىروۆا پوەزياسى – مازمۇنى مەن ءتىلى كەلىسكەن, قازىرگى قازاق پوەزياسىنىڭ تالابىنا ساي جازىلعان دۇنيەلەر. ولەڭدەرىندە وزگەگە كوپ ۇقساي بەرمەيتىن تىڭ قولتاڭبا, جاڭا كوركەمدىك شەشىم, ءداستۇرلى ادەبي تاسىلدەر مەن الەمدىك وزىق ۇلگىلەردەن سارالاپ ۇيرەنۋ نىشاندارى بايقالادى. سونىمەن قاتار ولەڭدەرىنىڭ نازىكتىلىگىمەن قاتار, كەرەمەت قايسارلىعى مەن پاتريوتتىعىن دا كورۋگە بولدى. ءوزىنىڭ سۋ­رەتكەرلىك شەبەرلىگىن كورسەتە العان اقىننىڭ تورتتاعان-رۋبايلارى, ارناۋ ولەڭدەرى, پوەمالارى ءالى دە تەرەڭدەپ ارنايى زەرتتەۋدى قاجەت ەتەدى.   ساۋلە تاپانوۆا, 

ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى