جالپى جاعداي. ء“تىل تۋرالى” زاڭنىڭ 4-بابىندا “مەملەكەتتىك ءتىل – مەملەكەتتىڭ بۇكىل اۋماعىندا, قوعامدىق قاتىناستاردىڭ بارلىق سالاسىندا قولدانىلاتىن مەملەكەتتىك باسقارۋ, زاڭ شىعارۋ, سوت ءىسىن جانە ءىس قاعازدارىن جۇرگىزۋ ءتىلى”, – دەپ جازىلعان. بىراق وسى قاعيدانى ويداعىداي جۇزەگە اسىرۋدا مەملەكەتتىك ورگانداردا ناقتى ارەكەت ءتىپتى جەتكىلىكسىز. كاسىبي پارلامەنتتىڭ جۇمىس ىستەي باستاعانىنا 20 جىل بولسا دا, ۇكىمەت مىڭداعان زاڭ جوبالارىنىڭ بىردە-بىرەۋىن مەملەكەتتىك تىلدە ۇسىنا المادى. رەسپۋبليكانىڭ مەملەكەتتىك ورگاندارى مەن ۇيىمدارىندا زاڭ, رەسمي قۇجاتتار جانە بارلىق قاۋلى-قارارلار مەملەكەتتىك جاۋاپتى ادامداردىڭ ويلانىپ-تولعانىپ, تىكەلەي ارالاسۋىمەن جازىلماي, ورىس تىلىندە دايىندالادى.
ماسەلەنىڭ بايىبىنا بارۋ, وعان تەرەڭىرەك ءۇڭىلۋ ءۇشىن رەسمي قۇجات دايىنداۋ ىسىندەگى مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ جاي-كۇيىنە ناقتىراق توقتالايىق. قۇجات دەپ, ەڭ الدىمەن, زاڭداردان باستاپ ءارتۇرلى دەڭگەيدەگى نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەردى, سونىمەن بىرگە نورماتيۆتىك ەمەس قۇقىقتىق اكتىلەردى دە ءتۇسىنۋىمىز كەرەك. كەڭەس وكىمەتى تۇسىندا, ءتىپتى, كۇنى كەشەگە دەيىن ۇلت تىلىندە ءبىلىم الىپ, ول ءبىلىمىن زاڭ دايىنداۋ سالاسىندا ىسكە جاراتقان ماماندار بولدى ما, ەگەر بولماسا, ورىس تىلىندە ءبىلىم الىپ, سول تىلدە جۇمىس ىستەيتىن ادام جوعارىدا ايتىلعان نورماتيۆتىك اكتىلەردەن باستاپ رەسمي قۇجاتتاردى قازاق تىلىندە دايىنداي الا ما دەگەن سۇراق الدان كەسە كولدەنەڭدەي بەرەدى. ءتىپتى نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەردىڭ جوباسىن ازىرلەۋگە مۇرىندىق بولىپ, ونى قۇقىقتىق ساراپتامادان وتكىزەتىن ادىلەت مينيسترلىگىنىڭ وزىندە مۇنداي مامان بار ما ەكەن؟ ەگەر زاڭدى مەملەكەت ءتىلى – قازاق تىلىندە جازۋعا كوشە باستاساق, بۇل ءىستى تاپ وسى مينيسترلىكتەن باستاۋ كەرەك, ويتكەنى ول وسى ورگاننىڭ ءتول مىندەتى, زاڭنىڭ تابيعاتىن, زاڭ نورماسىن, زاڭي تەحنيكانى ولاردان ارتىق كىم بىلمەك. قاي سالادا ازىرلەنگەن زاڭ جوباسى بولماسىن, وسى مەكەمەنىڭ باتاسىن الماي وتپەيدى.
زاڭ جوبالارىنىڭ مەملەكەت تىلىندە جازىلمايتىنىنا ۇكىمەت تاراپىن عانا كىنالاۋعا بولماس. كونستيتۋتسيالىق قاعيداعا سايكەس زاڭ جوبالارىن ماجىلىسكە ۇسىناتىن ءۇش سۋبەكتىنىڭ ءبىرى – ۇكىمەت بولسا, ءبىرى – پارلامەنت دەپۋتاتتارى. الايدا ۇكىمەتتىڭ مۇمكىنشىلىگى كىمنەن بولسا دا مول. زاڭدى مەملەكەتتىك تىلدە جازاتىن ادام جوق دەپ, اۋىزدى قۋ شوپپەن ءسۇرتىپ, ارەكەتسىز وتىرا بەرۋ – وڭاي, ال جوقتان بار جاساۋ قيىن, ارينە. قانداي دا بولسىن جاڭا ءىس ومىرگە وڭايلىقپەن جولداما الا المايدى, سوندىقتان بۇل ىسكە سونى سەرپىن بەرىپ, ءبىر ارناعا سالۋ ءۇشىن جۇرت بولىپ جۇمىلۋىمىز كەرەك. ۇكىمەت تاراپىنان زاڭ جوبالارىن ازىرلەۋشى مەملەكەتتىك ورگاندار زاڭ شىعارۋ ىسىنە ونىڭ قىر-سىرىن, زاڭ تەحنيكاسىن جەتىك مەڭگەرگەن, بەلگىلى زاڭگەرلەردى تارتىپ, ولارعا قازاقتىڭ ءتىلىن جەتىك بىلەتىن, باس-اياعى ءبۇتىن سويلەم قۇرا الاتىن مامانداردى قوسىپ بەرسە, بۇل ىستەن كۇش پەن قارجىنى اياماسا, تاپ وسىنداي كۇيدە وتىرماس پا ەدىك دەگەن دە وي كەلەدى.
ال دەپۋتاتتاردىڭ زاڭ شىعارۋ باستاماسىنا كەلەتىن بولساق, مەملەكەتتىك تىلدە ازىرلەۋ ماسەلەسى پارلامەنت دەپۋتاتتارى تاراپىنان دا ءماز بولماي تۇر. ءبىرىنشى سايلانىمدا مەملەكەتتىك تىلدە ازىرلەنگەن ءبىر عانا زاڭ بولعانىن بىلەمىز. ول – “كوشى-قون تۋرالى” زاڭ (باستاماشىسى – اكىم ىسقاق). ال ەكىنشى سايلانىمدا ءماجىلىس دەپۋتاتى فاريزا وڭعارسىنوۆانىڭ باستاماشىلىعىمەن “قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى بالانىڭ قۇقىقتارى تۋرالى” زاڭ قابىلداندى. ازىرگە بار-جوعى وسى ەكەۋى عانا. كورىپ وتىرسىزدار, ءبىر سايلانىمعا, ياعني ءار بەس جىلعا ءبىر-بىردەن عانا كەلەدى ەكەن. ەندى وسى سايلانىمعا كوپ ءۇمىت ارتىلىپ وتىر. وعان دايىندىق جۇمىستارى دا جوق ەمەس. ادىلەت مينيسترلىگى, ياعني ۇكىمەت تاراپىنان دا بىرنەشە زاڭ جوباسىن مەملەكەتتىك تىلدە ۇسىنامىز دەگەن ۋادە بار. ۇكىمەتىمىز مەملەكەتتىك تىلدە جازىلعان وسىنداي زاڭ جوبالارىنا وڭ كوزقاراس تانىتىپ, دۇرىس قورىتىندىسىن بەرىپ جاتسا, وندا ءوز تىلىمىزدە دايىنداۋعا ىنتا دا ارتا تۇسەر ەدى.
وسى جەردە مەملەكەتتىك تىلدە زاڭ ءازىرلەۋ ىسىنە كىم جاۋاپتى دەگەن قيسىندى سۇراق تۋادى. تاۋەلسىزدىك العان 18 جىل ىشىندە مەملەكەتتىك تىلدە زاڭ ازىرلەۋ ىسىندە قالىپتاسقان ءداستۇرى مەن ورنىققان تەرمينولوگياسى جوق بىزدەر شىندىقتىڭ بەتىنە نەگە تۋرا قارامايمىز. پارلامەنت پەن ۇكىمەت اۋدارماشىلارىنىڭ كۇشىمەن جىلدار بويى قوردالانعان پروبلەمالاردى بىردەن شەشىپ تاستاۋعا تىرىساتىنىمىز قالاي؟ مەملەكەتتىك ءتىل مەملەكەتتىڭ ءىسى بولعاندىقتان مەملەكەتتىك دەڭگەيدە قويىلۋعا ءتيىس ەمەس پە. بۇل جەردە اۋدارماشىلار اتقارىپ وتىرعان ۇلكەن ءىستى ءبىر مىسقال دا كەمىتۋگە بولمايدى. مەملەكەتتىك ءتىل دامۋىنىڭ قازىرگى دەڭگەيىندە قۇجات ءتىلى سول اۋدارماشى-مامانداردىڭ كۇشىمەن ورنىعىپ كەلەدى دەسەك, ارتىق ايتقاندىق بولماس. جازۋشى, اقىن, جۋرناليستەر ءوزىنىڭ ويىن قاعازعا تۇسىرگەندە ءوزىنىڭ سوزدىك قورىندا, ءسوز بايلىعىندا بار سوزدەردى قولدانادى. ال اۋدارماشىلار قۇجاتتى اۋدارعاندا كوپتەگەن سوزدەردىڭ بالاماسىن سىرتتان ىزدەۋىنە تۋرا كەلەدى. ويتكەنى ءوزىنىڭ سوزدىك قورىندا بار سوزدەرمەن كەيدە قۇجات ءماتىنىن, اسىرەسە زاڭ تىلىندەگى نورمالاردى ءدال جەتكىزىپ بەرۋ قيىن. وسىنداي جاعدايدا ءارتۇرلى سوزدىكتەردى, ەنتسيكلوپەديالاردى اقتارۋىنا تۋرا كەلەدى, وسىلايشا رەسمي ءتىلىمىزدى قالىپتاستىرۋعا ولشەۋسىز ۇلەس قوسادى. الايدا اۋدارمامەن الىسقا ۇزاي المايتىنىمىز تاعى دا انىق. ءبىزدىڭ تۇپكى ماقساتىمىز – مەملەكەتتىك تىلدە جۇمىس ىستەپ, قۇجاتتى تىكەلەي مەملەكەتتىك تىلدە دايىنداۋ.
وسى ورايدا ءبىزدىڭ ءتىلىمىز رەسمي ءتىلدىڭ جۇگىن الىپ جۇرە المايدى دەگەن اڭگىمەنىڭ دە ۇشىعى شىعىپ قالادى. احمەت بايتۇرسىنوۆتىڭ ءبىر ءوزى بىرنەشە وقۋلىقتىڭ ءتىلىن جاساپ شىققانىن ەسكە الساق, تۋعان ءتىلىمىزدىڭ رەسمي ءتىل قالىپتاستىرۋداعى ءمۇمكىندىگىن تەك پايدالانا ءبىلۋ كەرەك سياقتى. احاڭ ايتقان: ء“تىلدىڭ مىندەتى – اقىلدىڭ اڭداۋىن اڭداعانشا, قيالدىڭ مەڭزەۋىن مەڭزەگەنشە, كوڭىلدىڭ تۇيگەنىن تۇيگەنشە ايتۋعا جاراۋ – مۇنىڭ ءبارىن دە جۇمساي بىلەتىن ادامى تابىلسا”, – دەگەن ءسوزدىڭ بايىبىنا بارساق, كوپ نارسەنىڭ كىلتى سوندا جاتقانداي.
ال قازىرگى جاعداي – مەملەكەتتىك تىلگە دەگەن قىرىن قاراۋشىلىقتىڭ, قازاق تىلىندەگى زاڭ ءماتىنىن ازىرلەۋدىڭ بار جۇگىن اۋدارماشىلارعا ارتىپ قويۋدىڭ سالدارى. ءبىز بۇگىن جەكەلەگەن سوزدەرگە سىن ايتىپ, سونى جوندەگەنگە ءماز بولامىز. بىراق, بۇل ءوزىمىزدى-ءوزىمىز الداۋ عانا. تىلگە دەگەن كوزقاراس تۇزەلمەيىنشە, مەملەكەتتىك تىلدە زاڭ جوباسىن دايىنداۋعا مەملەكەتتىك تاپسىرىس بەرىلىپ, كۇش پەن قارجى ءبولىنىپ, بۇل ىسكە ماماندار مەن زاڭگەرلەردى بارىنشا جۇمىلدىرمايىنشا, ءىس وڭعا باسپايدى.
* * *
ۇلتتىق زاڭناما جانە رەسمي اۋدارما. بۇگىنگى كۇنى مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ رەسمي قولدانىلۋ جۇگىن اتقارىپ وتىرعان رەسمي اۋدارمانىڭ مەملەكەتتىك قىزمەتكە جاپپاي ەنۋى سوناۋ 90-شى جىلداردىڭ باسىنا تۇسپا-تۇس كەلدى. ەگەمەن ەل بولۋىمىز بۇرىن نازاردان تىس قالعان قازاق ءتىلىنىڭ مەملەكەتتىك دارەجەدە قولدانىلۋ اياسىن كەڭەيتۋگە جول اشتى. رەسمي قۇجاتتاردى ازىرلەۋ ىسىندە كەڭەس داۋىرىنەن قالعان ءتارتىپ, ياعني ورىس ءتىلىنىڭ ۇستەمدىگى ءباز-باياعىنشا ساقتالىپ قالسا دا, ەندى ونىڭ قازاقشا نۇسقاسىنىڭ بولۋى مىندەتكە اينالدى. جالپى, تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ تاريحىمەن ەسەپتەسەك, 90-شى جىلداردىڭ العاشقى جارتىسىن رەسمي اۋدارما دامۋىنىڭ ءبىرىنشى كەزەڭى دەپ ايتۋعا بولادى. بۇل كەزەڭ تۋعان ءتىلدىڭ تەڭدىك العانىنا قۋانعان كوڭىلدەن ارىلماي, ايتەۋىر ءىستى باستاپ الساق, كوش جۇرە تۇزەلەر دەگەن نيەتپەن جۇمىستى جولعا قويۋ كەزەڭى بولدى. قۇجاتتىڭ قازاقشا اۋدارماسى بار ما, بار دەگەن ىڭعايدا ونىڭ ساپاسىنا ونشا ءمان بەرىلمەۋى, اۋدارماشىنىڭ اۆتورلىق ءستيلىن ەسكەرۋ وسى كەزەڭگە ءتان قۇبىلىستار.
كوش, شىنىندا دا, جۇرە تۇزەلگەندەي بولدى. ۋاقىت وتە رەسمي قۇجاتتىڭ, ونىڭ ىشىندە زاڭنامانىڭ وزىنە ءتان بۇلجىماس ورتاق ءستيلى بولاتىنى, قۇقىق قولدانۋ ماسەلەسى قۇجات ءتىلىن اركىمنىڭ ستيلىنە سالۋدى كوتەرمەيتىنى انىقتالا ءتۇستى. رەسمي اۋدارمانىڭ كوركەم اۋدارمادان باستى ەرەكشەلىگى دە وسىندا ەدى.
90-شى جىلداردىڭ ودان كەيىنگى جارتىسىن قامتىعان ەكىنشى كەزەڭدە اۋدارمانىڭ ساپاسى مەن ماعىناسىنا ءمان بەرىلە باستادى. تەرمينكومنىڭ جۇمىسى جاندانىپ, تەرمينولوگيالىق قورىمىز ءبىرشاما باي ءتۇستى. بۇل كەزەڭنىڭ ءبىر كەمشىلىگى – مەملەكەتتىك تىلدەگى قۇجاتتار زاڭ تەرميندەرى مەن اتاۋ سوزدەردىڭ بالامالارىن سىناپ كورەتىن ەكسپەريمەنتتىك الاڭعا اينالدى. ول تاجىريبەنى رەسمي اۋدارمانىڭ دامۋىندا ورىن العان كەمشىلىك دەسەك تە, بۇل سول كەزدەگى قاجەتتىلىكتەن تۋىنداپ ەدى. قوعامدىق ءومىردىڭ سان سالاسىندا جوعارى قارقىنمەن جۇرگىزىلگەن رەفورمالار ناتيجەسىندە تىلدىك اينالىمعا كۇن ساناپ كوپتەپ ەنگەن جاڭا ءسوز تىركەستەرى مەن ءسوز ورامدارى عىلىمي-تەوريالىق, زاڭگەرلىك ساراپتامالىق تۇرعىدان جۇيەلى ساراپتاۋدىڭ بولماۋى سالدارىنان اۋدارماشىنى وسىلايشا ءوز بەتىنشە ارەكەت ەتۋگە ءماجبۇر ەتتى. زاڭ نورمالارىنىڭ پراكتيكادا قولدانىلۋىندا قيىندىق تۋعىزاتىن بۇل جاعدايدان ءالى دە تولىق ارىلا الماي وتىرمىز.
قازىرگى كەزەڭدى رەسمي اۋدارما دامۋىنىڭ ءۇشىنشى كەزەڭى دەپ ايتۋعا بولادى. بۇل تەرميندەردى ءبىر ىزگە ءتۇسىرىپ, بۇرىن جاڭساق قولدانىلعانىن تۇزەتۋ, ولاردىڭ ماعىناسىنا كوڭىل ءبولۋ كەزەڭى.
وسى جەردە تاعى ءبىر توقتالا كەتەتىن ماڭىزدى ماسەلە: بىزدە رەسمي اۋدارما ءىسى, ايتەۋىر تىلدەن حابارى بار عوي دەگەن نيەتپەن, نەگىزىنەن جۋرناليستەر مەن فيلولوگتارعا جۇكتەلگەن. ال ءوز باسىم زاڭنىڭ ماتىنىمەن جۇمىس ىستەيتىن ادام مىندەتتى تۇردە زاڭگەر بولۋى كەرەك, تىم بولماسا ول قۇقىقتىڭ ءار سالاسىنان حاباردار بولۋى كەرەك دەپ ويلايمىن. ويتكەنى, مايتالمان اۋدارماشى-جۋرناليستەردىڭ ءوزى زاڭنىڭ ماتىنىمەن جۇمىس ىستەۋگە كەلگەندە, سول زاڭنىڭ تابيعاتىن ءتۇسىنە الماي قينالادى. ارينە, بۇل ولاردىڭ كىناسى ەمەس. بۇگىنگى كۇنگە دەيىن سولاي بولىپ كەلدى, قازىر دە سولاي. ءسوزدىڭ ماعىناسىن جەتە ءتۇسىنىپ, قازاقي ۇعىمعا ساي سويلەم قۇرعانىمەن, ءار زاڭ مەن قۇقىقتىق اكتىدە نورما بولاتىنىن, ءار ءسوزدىڭ بولماسا دا ءاربىر ءسويلەمنىڭ نورما جۇگىن ارقالاپ تۇراتىندىعىن كەز كەلگەن اۋدارماشى تۇسىنە بەرمەيدى. ال ونى اڭداماعان ادام قازاقشاعا ەركىن اۋدارىپ, نەمەسە تىگىسىن جاتقىزىپ رەداكتسيالاپ, ءبىر قاراعاندا ءاپ-ادەمى, باس-اياعى دۇرىس سويلەم قۇرعانىمەن, ورىس ءتىلىندەگى تۇپنۇسقامەن سالىستىرىپ, زاڭ شىعارۋشىنىڭ نە ايتپاق بولعانىن زەردەلەگەندە, ونىڭ ايتپاق ويىن, ياعني نورمانى بۇزىپ الاتىن جاعدايلار دا از ەمەس. سوندىقتان زاڭ ماتىنىمەن جۇمىس ىستەيتىن اۋدارماشى دا, رەداكتور دا ونىڭ تابيعاتىن تۇسىنەتىن ادام, ياعني زاڭگەر بولۋى كەرەك. بۇل ماسەلەنى باسا ايتىپ وتىرعان سەبەبىم – زاڭ جوبالارىمەن كۇندەلىكتى جۇمىستا وسىعان كوزىمىز ابدەن جەتىپ ءجۇر.
جالپى مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ ورنىعىپ, كەڭىنەن قولدانىلۋىندا رەسمي اۋدارمانىڭ الاتىن ورنى, اتقارار ءرولى ەرەكشە. بۇل جالپىعا بىردەي تانىلعان فاكت. رەسمي اۋدارمانىڭ ءتۇپ ماقساتىنىڭ ءوزى – مەملەكەتتىك رەسمي قۇجات ءتىلىن, زاڭناما ءتىلىن قالىپتاستىرۋ. ءبىزدىڭ رەسمي اۋدارمامىز بۇل مىندەتىن بەلگىلى ءبىر دارەجەدە ورىنداپ كەلەدى. بىراق, ءبىر عانا اۋدارمامەن الىسقا بارمايتىنىمىزدى تاعى دا قايتالاپ ايتامىز.
* * *
ۇلتتىق زاڭناما ءتىلىنىڭ تەزاۋرۋسى مەن تەرمينولوگياسى. قوعامدىق قاتىناستاردىڭ ءبىر نەمەسە بىرنەشە ۇقساس سالاسىن رەتتەيتىن زاڭدىق ءبىر نورمانىڭ ماتىندىك, رەداكتسيالىق جاعىنان وزگەرىسكە ۇشىراماي, قالىپتاسقان شابلون سەكىلدى قايتالانىپ كەلۋىن تەزاۋرۋس دەۋگە بولادى. وكىنىشكە قاراي, ءبىزدىڭ مەملەكەتتىك تىلدەگى زاڭ ماتىنىنە تەزاۋرۋس ءتان ەمەس.
تەزاۋرۋستى بىلاي قويعاندا, مەملەكەتتىك تىلدەگى زاڭ ماتىندەرىندە تەرميندەر مەن اتاۋ سوزدەردىڭ جارىسپالى بالامالارىنان اياق الىپ جۇرە المايسىز. تەزاۋرۋس تۋرالى تەرميندەر ءبىر ىزگە ءتۇسىپ, ابدەن قالىپتاسىپ بولعاندا عانا ايتۋعا بولادى. ازىرشە اڭگىمە ونىڭ العىشارتى رەتىندە تەرمينولوگيا تۋرالى بولماق.
بۇل ماسەلەنى قوزعاعاندا ءبىز تەرميندەردى ۇلتتىق زاڭناما تەرمينولوگياسى شەڭبەرىندە قاراستىراتىنىمىزدى بىردەن ايتىپ ءوتۋىمىز كەرەك. ويتكەنى, زاڭدار قوعام ءومىرىنىڭ بارلىق سالاسىن رەتتەيتىن جوعارى قۇقىقتىق اكت بولىپ تابىلادى. سوندىقتان زاڭناما تەرميندەرى قوعامنىڭ تىرشىلىك-تىنىسىنىڭ بارلىق سالاسىن قامتيدى.
ۇلتتىق زاڭناما تەرمينولوگياسىندا شەشىلمەي جۇرگەن بىرقاتار وزەكتى پروبلەمالار بار. ونىڭ ءبىرىنشىسى – نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەردەگى اتاۋ سوزدەردىڭ, تەرميندەردىڭ بىرىزدىلىگى پروبلەماسى. نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەر جوبالارىنىڭ ورىس تىلىندە ازىرلەنۋى, پارلامەنتكە كەلىپ تۇسكەنشە وسى جوبالاردىڭ سول تىلدەگى ءماتىنى عانا پىسىقتالىپ, ال قازاق تىلىندەگى اۋدارما نۇسقاسىنىڭ نازاردان تىس قالۋى, دەپۋتاتتىق جۇمىس توپتارىندا دا جوبامەن جۇمىستىڭ نەگىزىنەن ورىس تىلىندە جۇرگىزىلۋى, جالپى العاندا ۇلتتىق زاڭناما ءتىلىنىڭ, ونىڭ تەرمينولوگياسىنىڭ ورىس تىلىندەگى نۇسقاعا بايلانىپ قالۋى ۇلتتىق زاڭنامانىڭ ءتىلى مەن تەرميندەرىندەگى بىرىزدىلىكتىڭ ساقتالماۋىنا سەبەپ بولىپ وتىر. ءتيىستى سالا مامانىنىڭ, زاڭگەردىڭ تەزىنەن وتپەگەن ۇلتتىق تەرمين الدى-ارتى, كەيىنگى قولدانىلۋ جاعدايى بولجانباي, جالعىز اۋدارماشىنىڭ وي-ورەسىنە بايلانىپ, ءبىر قايناۋى ىشىندە, شالا-شارپى كۇيىندە كەتىپ جاتادى.
ماسەلەنىڭ ءتۇيىنى نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەر جوبالارىن قازاق تىلىندە ازىرلەۋدە جاتىر. سوندا عانا بىرنەشە ساتىدا الۋان ءتۇرلى ماماندار تالقىسىنان وتكەن امبەباپ تەرميندەر قالىپتاسار ەدى.
كەڭەس وكىمەتى تۇسىندا ۇلتتىق تەرمينولوگيامىز ينتەرناتسيوناليستىك پرينتسيپپەن دامىدى. ءتۇبىرى ساقتالىپ, جالعاۋى ورىسشاعا بەيىمدەلىپ وزگەرتىلگەن حالىقارالىق تەرميندەر, اتاۋ سوزدەر ءبىزدىڭ تىلدىك ورتامىزعا سول كۇيىنشە ەنىپ كەتتى. بىرنەشە ۇرپاق سول تەرميندەردىڭ تىلىمەن وقىپ, بۇل سوزدەر ءابدەن قۇلاققا ءسىڭىستى بولىپ قالدى. ەندى كەپ ءبىز ولاردى جاپپاي اۋدارۋعا كوشتىك. ءجونى كەلسە اۋدارعان دۇرىس, ارينە. بىراق, وكىنىشكە قاراي, تەرميندى, اتاۋ ءسوزدى اۋدارعان كەزدە كوپشىلىك جاعدايدا ونىڭ كەز كەلگەن ءسوز تىركەسىندەگى امبەباپ ماعىنالىق پرينتسيپى, ياعني تەرميننىڭ اۋدارماسىنا دەگەن اكادەميالىق كوزقاراس ساقتالمادى. كوپشىلىك جۇرتتىڭ ونى قالاي قابىلدايتىنى, اۋدارما تەرميننىڭ تىلدىك ورتاعا ءسىڭىسۋ ماسەلەسى ەسكەرىلمەدى. سودان كەلىپ ءبىر ءسوزدى بىرنەشە نۇسقادا اۋدارۋ پروبلەماسى پايدا بولدى. اكادەميالىق كوزقاراس سوڭعى جىلدارى قاپتاپ كەتكەن سوزدىكتەردە دە ساقتالماعان. وسىعان بايلانىستى اكادەميك ءا. قايداروۆتىڭ سوناۋ 90-شى جىلداردىڭ باسىندا ايتقان: “قازاق ءتىلى تەرمينولوگياسى ءار ءتۇرلى جاعدايلارعا بايلانىستى بۇگىندە داعدارىسقا ۇشىراپ وتىر: ونىڭ عىلىمي پرينتسيپتەرى جاڭا ۇردىسكە باعىت-باعدار بەرىپ, الدا ءجۇرىپ وتىرۋدىڭ ورنىنا ارتتا قالىپ, تەرمين پراكتيكاسى اياق استى بولىپ بارا جاتىر. وسىنىڭ سالدارىنان اركىمنىڭ ءوز بىلگەنىنشە تەرمين جاساۋى نەمەسە ونى اۋىستىرۋى, الماستىرۋى ءتارىزدى بەيبەرەكەت ارەكەتكە (انارحيا) جول بەرىلە باستادى”, – دەگەن ءسوزى بۇگىنگى كۇنى كۇردەلى پروبلەماعا اينالىپ, الدىمىزدان شىعىپ وتىر.
وسى ورايدا تەرمينكومعا مەملەكەتتىك مارتەبە بەرىلسە, ءبىزدىڭ جۇرتشىلىققا تاراپ, قوعامدىق پىكىر تۋعىزاتىن رەسمي قۇجاتتارىمىز بەن باسپا باسىلىمدارىمىزدا بۇرىننان ەكشەلىپ, ەلەكتەن ءوتىپ, قالىپتاسقان سوزدەر مەن تىركەستەردى اركىمنىڭ ءوز بەتىنشە بۇرمالاپ جازۋىنا, جاڭا سوزدەردىڭ بالاماسىن دولبارلاپ جاساي سالۋعا دا جول بەرىلمەس ەدى-اۋ دەگەن وي كەلەدى.
ادام پسيحولوگياسى ءبىر نارسەنى جاڭادان جاساپ, قينالعاننان گورى دايىندى پايدالانعانعا بەيىم. سوندىقتان ءبىزدىڭ عىلىمعا تالاپتانعان جاستارىمىز عىلىم سالاسىنداعى, ونىڭ ىشىندە زاڭ عىلىمى سالاسىنداعى زەرتتەۋلەرىن قازاق تىلىندە جازۋدى, ونداعى اتاۋ سوزدەر مەن تەرميندەردى قازاقشاعا اۋدارعاندى جان قينايتىن ارتىق جۇمىس سانايدى. ال ورىس تىلىندە ءبىرشاما پىسىقتالىپ, دايىندالعان تەرميندەر, تەرمينولوگيا بار. ونىڭ ۇستىنە, كوپشىلىك عىلىمي ادەبيەتتەر, ماقالالار نەگىزىنەن سول تىلدە جانە باسقا تىلدە. وسى سەبەپتى دە ورىس ءتىلىندە جازعاندى, ءتىپتى وعان دا شاماسى كەلمەسە, عىلىمعا قول سىلتەپ, قويا سالعاندى ءجون كورەدى. كىمدى جازعىراسىڭ. نورماتيۆتىك اكتىلەردىڭ جوبالارىن ورىس تىلىندە دايىنداۋعا تاپسىرىس بەرەتىن ۇكىمەتتى مە, الدە مەملەكەت تاراپىنان بايىپتى باعىت بولارىنان ءۇمىت ءۇزىپ, ءوز بەتىنشە ارەكەت جاساپ جاتقان جۋرناليستەردى مە, نەمەسە ۇلكەندەردىڭ ءتىل ساياساتىنداعى شاتاسقان تىرلىگىنە ارالاسۋدان قاشاتىن جاستاردى ما.
تىلىمىزدەگى, ونىڭ ىشىندە ۇلتتىق زاڭناماداعى تەرميندەردى ءبىر ىزگە ءتۇسىرۋىمىز قاجەت. بۇل – ەلدىگىمىزگە سىن. ول ءۇشىن تەرميندەردى رەتكە كەلتىرىپ الۋ كەرەك. سودان سوڭ حالىقارالىق تەوريانىڭ قازىرگى پرينتسيپىنە ساي تەرميندەردى ستاندارتتاۋ جانە ءوزارا ۇيلەستىرۋ جۇمىسىنا كوشۋىمىز قاجەت. سەبەبى, ءبىز حالىقارالىق قۇقىق تەورياسىنان, ونىڭ تەرمينولوگياسىنان تىس قالا المايمىز.
ۇلكەن قيىندىق تۋعىزىپ جۇرگەن پروبلەمانىڭ ءبىرى – مەملەكەتتىك تىلدەگى تەرميندىك قوردىڭ ءالى جەتكىلىكتى دەڭگەيدە قالىپتاسپاعانى. ەۋروپانى ايتپاعاندا بۇرىنعى تمد ەلدەرىمەن سالىستىرعاندا دا ءبىز بۇل جونىنەن كوپ كەنجەلەپ قالعانبىز. مىسالى, بالتىق جاعالاۋى ەلدەرىندە مەملەكەتتىك تەرمينولوگيا كوميتەتتەرى بەكىتكەن تەرميندەر سانى 200 مىڭعا تاياۋ بولسا, بىزدەگى بەكىتىلگەن تەرميندەر ودان شامامەن ون ەسەگە جۋىق از ەكەن.
جوعارىدا ءبىز ورىس تىلىندەگى تەرمينولوگيانىڭ ارتىقشىلىعى جونىندە ايتتىق. ال ەندى ول دا جوقتان بار بولىپ, اسپاننان اياعى سالبىراپ تۇسە قالعان جوق. كەزىندە كسرو حالىقتارىنىڭ مەملەكەتتىك ءتىلى – ورىس ءتىلىنىڭ قوعامدىق ءومىردىڭ بارلىق سالاسىندا جۇمىس ىستەۋىن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا تەرمين ماسەلەسىمەن ارنايى تۇردە اينالىساتىن, بىلىكتى عالىمدار مەن الەۋمەتتانۋشىلاردان قۇرالعان عىلىمي-تەحنيكالىق تەرمينولوگيا كوميتەتى قۇرىلىپ, وعان ارنايى ينستيتۋتتار باعىندىرىلدى. ياعني, ول – جۇيەلى تۇردە جۇرگىزىلگەن جۇمىستىڭ جەمىسى. ءبىزدىڭ قازىرگى مەمتەرمينكومدى بىلىكتى اپپاراتى, قاجەتتى قارجىسى بار تۇراقتى جۇمىس ىستەيتىن مەملەكەتتىك ورگانعا اينالدىرۋدىڭ كەزى كەلگەن سياقتى. سونداي جاعداي جاسالعاندا عانا, ولاردان ناتيجەلى جۇمىس تالاپ ەتۋگە بولادى. ال مەمتەرمينكومنىڭ كونسۋلتاتيۆتىك-كەڭەسشى ورگان رەتىندەگى قازىرگى جاعدايىمەن ۇلتتىق تەرميندەرىمىزدى قالىپتاستىرۋ سياقتى ۇلكەن جۇمىستى تياناقتى جۇرگىزۋ استە دە مۇمكىن ەمەس ەكەنى بەلگىلى. كەڭەسشى ورگان بولعاندىقتان ونىڭ شەشىمدەرىنىڭ دە جالپىعا بىردەي مىندەتتى كۇشى جوق.
تەرمينولوگيا بۇگىنگى كۇنى ەڭ كۇردەلى جانە پروبلەماسى كوپ سالا. قازىر جارىسا شىعىپ جاتقان جاڭا سوزدەر كوپ. سوزدىكتەردىڭ ءوزى الا-قۇلا. كاسىبي, سالالىق, عىلىمي تەرميندەردىڭ ءار جەردە ءار ءتۇرلى جازىلۋى ءبارىمىزدى دە جاڭىلدىرادى. زاڭ, مەديتسينا, تەحنيكا, ەكونوميكا, الەۋمەتتانۋ, ساياساتتانۋ, تاعى باسقا سالالاردىڭ وزىنە ءتان تەرميندەرى مەن اتاۋ سوزدەرىن ءبىر ىزگە ءتۇسىرۋ دە ءالى باستالماعان جۇمىس.
عىلىم, ءوندىرىس سالالارىن تەرمينمەن تولىق قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن كەم دەگەندە 300 مىڭداي ءسوز بەكىتىلۋ كەرەك ەكەن. ال 90-شى جىلداردان, ياعني ەگەمەن ەل بولعاننان بەرگى ۇلتتىق تەرمينولوگيامىزدىڭ 20 جىلدىق كەزەڭىندە بار بولعانى 150 مىڭداي ءسوز بەن اتالىم ماقۇلدانعانىن ەسكەرسەك, بۇل سالادا اتقارىلار ءىستىڭ ءالى دە كوپ ەكەنىن بايقايمىز.
2004 جىلعى 21 ساۋىردە ۇكىمەتتىڭ قاۋلىسىمەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى مەملەكەتتىك تەرمينولوگيالىق جۇمىس تۇجىرىمداماسى بەكىتىلدى. وندا تەرمينولوگيالىق احۋالعا سيپاتتاما بەرىلىپ, ۇلتتىق تەرمينولوگيانى دامىتۋدىڭ نەگىزگى مىندەتتەرى بەلگىلەندى. ولاردىڭ ءبارىن تىزبەي-اق ەكى-ۇشەۋىنە توقتالايىق. بۇلار: قازاق تەرمينولوگياسىن رەتتەۋ. بۇل مىندەت – مەملەكەتتىك ءىس بولىپ تابىلادى. سوندىقتان مەمتەرمينكومنىڭ مارتەبەسى وزگەرتىلىپ, ونىڭ ءمىندەتتەرى, قۇرىلىمى قايتادان قارالىپ, جاڭا باعىتتارى بەلگىلەنگەن رەسمي ورگان رەتىندە بەكىتىلۋى قاجەت; كومپيۋتەرلىك تەرمينولوگيالىق بازا جاساۋ; مەمتەرمينكوم قابىلداعان سوزدەردى ۇكىمەت قاۋلىسىمەن بەكىتۋ.
ال ەندى العا قويىلعان وسى مىندەتتەردىڭ ورىندالۋى قالاي؟ تۇجىرىمدامادا مەمتەرمينكومدى مەملەكەتتىك ورگان رەتىندە قۇرۋ ءبىرىنشى مىندەت رەتىندە بەلگىلەنگەنىمەن, ول ءالى كۇنگە شەشىمىن تاپقان جوق. تەرمينولوگيالىق ەلەكتروندىق قور جاساۋ جونىندە دە وسىنى ايتۋ كەرەك. مۇنداي قوردىڭ ءالى كۇنگە دەيىن بولماۋىنان ءبىر تەرميننىڭ التى رەت قابىلدانعان كەزدەرى دە بولىپتى. تەرمينكوم قابىلداعان سوزدەر ۇكىمەتتىڭ قاۋلىسىمەن بەكىتىلسىن دەگەن نۇسقاۋ دا ورىندالعان جوق. سوندىقتان تۇجىرىمدامادا بەلگىلەنگەن مىندەتتەردىڭ ورىندالۋ جايىنا مونيتورينگ جۇرگىزەتىن كەز كەلدى دەپ ويلايمىز.
* * *
ۇلتتىق زاڭناما جانە تەرمينوگرافيا. تەرمينوگرافيا تۋرالى ءسوز قوزعاي باستاعاندا الدىمەن الاڭداتاتىن ماسەلە, ءبىز ءۇشىن, سوزدىكتەر ماسەلەسى بولىپ وتىر. وسىدان ءبىرشاما ۋاقىت بۇرىن, ياعني 90-شى جىلدارى, ءتىپتى 2000 جىلى دا سوزدىكتەردىڭ جەتىسپەيتىندىگىنەن, جوقتىعىنان قيىندىق كورسەك, قازىر ولاردىڭ كوپتىگىنەن زيان شەگىپ ءجۇرمىز دەسەم, جۇرت تاڭىرقايتىن دا شىعار. الايدا وسى سالادان حابارى بار ادام كوكەيدەگى ءسوز ەتپەك ويدى بىردەن تۇسىنە قويادى دەپ ويلايمىن. ايتپاعىمىز, بۇگىنگى كۇنى تەرمين سوزدەر مەن اتاۋلارداعى الا-قۇلالىقتىڭ قاينار كوزى, ءبىرىنشى كەزەكتە, تاپ وسى سوزدىكتەر دەسەك, قاتەلەسپەيتىن شىعارمىز. ارينە, بۇعان مەرزىمدىك باسىلىمداردىڭ دا قوسىپ وتىرعان “ۇلەسى” از ەمەس. بۇل قازىر رەسمي ءتىلىمىزدى, ونىڭ ىشىندە ۇلتتىق تەرميندەردى قالىپتاستىرۋدا بىتىراڭقىلىقتى بولدىرماۋدىڭ ورنىنا, ونى ۇدەتىپ وتىرعان تاعى ءبىر ۇلكەن ماسەلە.
بارشامىزعا بەلگىلى, قاراپايىم قازاق انا تىلىندە زاڭ وقىماسا دا, گازەت نە جۋرنالدى شولىپ, تەلەديدار كورىپ, راديو تىڭدايتىنى انىق. دەمەك, جالپى قازاقتىڭ ساناسىنا جاڭا ءسوزدى زاڭ ەمەس, بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى سىڭىرەدى جانە ارقايسىسى ءارتۇرلى بالامادا تانىستىرادى.
ءيا, گازەتتەر ءسوزجاسامنىڭ نەشە ءتۇرلى نۇسقالارىن ۇسىنىپ ءجۇر. ولاردىڭ پرينتسيپىنە سۇيەنسەك, اۋدارىلمايتىن بىردە ءبىر ءسوز بولماۋى كەرەك سياقتى. مىسالى, “رويال”, “فورتەپيانو”, “پروتسەنت”, “بيزنەس” سياقتى حالىقارالىق سوزدەردى اق تەر, كوك تەر بوپ اۋدارۋدىڭ نە كەرەگى بار. تەرمين قابىلداۋدىڭ عىلىمي پرينتسيپتەرىن ناقتى قاراستىرىپ, وسى جولدا كوپ ەڭبەك سىڭىرگەن عالىمداردىڭ ءبىرى قۇدايبەرگەن جۇبانوۆ حالىقارالىق تەرميندەردى قازاق تىلىنە اۋدارماي سول قالپىندا الۋ كەرەك دەگەن ەدى. مىسالى, رەۆوليۋتسيا, سوۆەت, تەوريا, پراكتيكا, حيرۋرگيا, كليمات, تەندەنتسيا دەگەن سوزدەر وسى قاتارعا جاتادى.
سوڭعى كەزدەرى ءسوز جاساۋشىلار كوبەيىپ كەتتى. سونىڭ كەسىرىنەن جارىسپالى سوزدەر جاپپاي ەتەك الدى. بۇرىن قالىپتاسقان سوزدەردىڭ جاڭا بالامالارى پايدا بولىپ, جۇرتتى شاتاستىردى. مىسالى, “وحرانا” ءسوزى اۋەلدە “كۇزەت” دەپ الىنعان ەدى. ەندى ونى قازاق ءتىلدى تاۋەلسىز باسىلىمدار “قورعاۋىل”, “سىرتتاۋىل”, “سايداۋىل” دەپ تە الىپ ءجۇر. “سەميانى” ءالى كۇنگە دەيىن “جانۇيا” دەپ جازادى. ول الدەقاشان “وتباسى” دەپ قابىلدانعان جوق پا؟ “قازانشىنىڭ ەركى بار قايدان قۇلاق شىعارسا” دەگەن ماتەل تىلگە جۇرمەيدى. قازاق التايدان اتىراۋعا دەيىنگى ۇلان-بايتاق جەردى جايلاپ وتىرسا دا تىلىندە ديالەكت جوق ەدى, ەندى سول ديالەكتىنى ءوزىمىز قولدان جاساپ بەرگەلى وتىرمىز با؟
ەندى سوزدىكتەر ماسەلەسىنە ورالايىق. سوڭعى جىلدارى جاۋىننان كەيىنگى ساڭىراۋقۇلاقتاي قاپتاعان بۇل دۇنيەلەردىڭ پايداسىنان زيانى كوپ بولىپ تۇرعان سياقتى. ولاردىڭ بىرىندە بار سوزدەردى ەكىنشىلەرىنىڭ وي ەلەگىنە سالىپ ەكشەمەي, سول كۇيىندە كوشىرىپ الاتىنىنان يا پايدا, يا زيان جوق دەسەك, ءبىر ءسوزدى ارقايسىسى ءارتۇرلى الاتىنى تەك زيانىن تيگىزىپ جاتىر. ءسوزىمىز جالاڭ بولماۋى ءۇشىن بىرنەشە مىسال كەلتىرەيىك.
م. ءىزىم ۇلىنىڭ 1999 جىلى شىققان “زاڭي تەرميندەردىڭ تۇسىندىرمە سوزدىگى” دەگەن ەڭبەگىندە “نەۋستويكا” ءسوزى “تۇراقسىزدىق ايىبى” (210-بەت) دەپ الىنعان. الايدا بۇل ءسوز 2000 جىلى شىققان 31 تومدىق سوزدىكتىڭ “يۋريسپرۋدەنتسيا – زاڭتانۋ” اتتى 30-تومىندا “ايىپ تولەۋ” (261-بەت) دەپ الىنعان. “ايىپ تولەۋ” دەگەنىمىز “وپلاتا شترافا” ەمەس پە؟ ال ەندى 2009 جىلى جارىق كورگەن “زاڭداردا ءجيى قولدانىلاتىن تەرميندەر مەن ءسوز تىركەستەرىنىڭ قازاقشا-ورىسشا جانە ورىسشا-قازاقشا سوزدىگىندە” اتالعان ءسوز “ايىپ ءتولەۋ”, “ايىپاقى” جانە “تۇراقسىزدىق ايىبى” دەپ ءۇش ءتۇرلى اۋدارىلعان (13, 299-بەتتەر);
سوڭعى قابىلدانعان زاڭداردا “نەدويمكا” ءسوزى “بەرەسى” دەپ الىنىپ جۇرسە, “يۋريسپرۋدەنتسيا – زاڭتانۋ” سوزدىگىندە “الاشاق” (257-بەت), ال زاڭداردا ءجيى قولدانىلاتىن تەرميندەر سوزدىگىندە ەكى ءتۇرلى, اتاپ ايتقاندا, 37-بەتتە “سۋمما نەدويمكي – بەرەسى سوماسى”, ال 295-بەتتە “تولىق تولەنبەگەن تولەم” دەپ الىنعان.
م. ءىزىم ۇلىنىڭ سوزدىگىندە “دوكازاتەلستۆو” ءسوزى “دالەلدەمە” دەپ الىنعان (115-بەت). ونى تەرمينكوم دا سولاي بەكىتكەن. ال زاڭداردا ءجيى قولدانىلاتىن تەرميندەر سوزدىگىندە “ايعاق” دەپ اۋدارىلعان (12-ب). “ايعاق” دەگەنىمىز – “پوكازانيە”, مىسالى, وسى سوزدىكتىڭ 325-بەتىندە “پوكازانيە” – “ايعاق” دەپ, ال 249-بەتىندە “دوكازاتەلستۆو” دەگەن ءسوز “دالەلدەمە” دەپ الىنعان. رەسمي قۇجات اۋدارماشىلارى باسشىلىققا الاتىن ءبىر سوزدىكتە بۇل ءسوزدىڭ وسىلايشا ەكى ءتۇرلى الىنۋى وكىنىشتى-اق.
ەندى “وسموتر”, “وبسلەدوۆانيە”, “پروۆەركا”, “راسسلەدوۆانيە” سوزدەرى جونىندە. “يۋريسپرۋدەنتسيا – زاڭتانۋ” سوزدىگىندە “وسموتر” – “قاراۋ” (273-بەت), “وبسلەدوۆانيە” – “تەكسەرۋ” (265-بەت), “راسسلەدوۆانيە” – “تەرگەۋ” (309-بەت) دەپ الىنعانىنا قاراماستان, زاڭداردا ءجيى قولدانىلاتىن تەرميندەر سوزدىگىنىڭ 172 جانە 311-بەتتەرىندە “وسموتر”, “وبسلەدوۆانيە”, “پروۆەركا”, “راسسلەدوۆانيە” دەگەن سوزدەر “تەكسەرۋ” دەگەن ءبىر عانا سوزبەن اۋدارىلىپتى. مۇنداعى “تەكسەرۋ” دەگەنىمىزدىڭ ءوزى “پروۆەركا”. اتالعان جاعداي تاجىريبەسى از, جاس اۋدارماشىنى شاتاسۋعا ۇرىندىرادى. وسىنداعى “وسموتر” ءسوزىن – “قاراپ تەكسەرۋ”, “وبسلەدوۆانيەنى” – “زەرتتەپ تەكسەرۋ” دەپ بەكىتكەن ءجون بولار, “راسسلەدوۆانيە” دەگەنىمىز بۇرىننان “تەرگەۋ” ەمەس پە.
“يۋريسپرۋدەنتسيا – زاڭتانۋ” ءسوزدىگىنىڭ 322-بەتىندە “سوۋچاستيە” دەگەن ءسوز “قاتىسۋ” دەپ اۋدارىلعان. ال “قاتىسۋ” دەگەنىمىز “ۋچاستيە”. سوندا “ۋچاستيەنىڭ” “سوۋچاستيەدەن” ايىرماشىلىعى بولماعانى ما.
ال “پروتسەسس” ءسوزىنىڭ, قاراپ وتىرساق, كەزدەسپەيتىن سالاسى جوق. جاراتىلىستانۋ عىلىمىندا دا, گۋمانيتارلىق سالادا دا, قۇقىق تەورياسى مەن پراكتيكاسىندا دا كەزدەسەدى. ماعىنالىق اۋقىمىنىڭ كەڭدىگىنە وراي بۇرىن “پروتسەسس” دەپ الىنىپ جۇرگەن وسى ءسوزدى تەرمينكوم تاياۋدا عانا “ۇدەرىس” دەپ بەكىتتى. ءتۇبىرى قازاق تىلىندەگى “ۇدەرۋ” دەگەن سوزدەن شىعاتىن وسى “ۇدەرىستىڭ” “پروتسەسكە” ماعىنالىق جاعىنان تۋرا بالاما بولا قويارىنا كۇمانىمىز بار. جالپى, قانداي ءسوزدى الساق تا ول الدىمەن سانادا ساۋلەلەنەدى, ياعني بەلگىلى ءبىر قۇبىلىستىڭ, نارسەنىڭ بەينەسىن بەرەدى. ال “ۇدەرىس – ۇدەرۋ” دەگەن ءسوز قازاق ءتىلىنىڭ تۇسىندىرمە سوزدىگىندەگى “ۇدەرە كوشۋ” تىركەسىنەن تۇسىنەتىنىمىزدەي, جاپپاي ءارى اسىعىس جاسالىپ جاتقان “ۇدەرە كوشۋ” سياقتى قاربالاس تىرلىكتى كوز الدىمىزعا اكەلمەي مە. ورىس تىلىندە “پروتسەستەن” تۋىندايتىن “پروتسەسسۋالنىي” دەگەن ءسوز بار. ەگەر “پروتسەسس” ءسوزى “ۇدەرىس” دەپ الىناتىن بولسا, سوعان سايكەس “پروتسەسسۋالنىي” دەگەنىمىز “ۇدەرىستىك” دەپ اۋدارىلادى. سوندا “ۋگولوۆنىي پروتسەسسۋالنىي كودەكس” – “قىلمىستىق ۇدەرىستىك كودەكس” (ۇدەرۋ كەزەڭىندەگى كودەكس), “پروتسەسسۋالنوە پولوجەنيە” – “ۇدەرىستەگى جاعداي” (ۇدەرۋ كەزىندەگى جاعداي), “پروتسەسسۋالنىە دوكۋمەنتى” – “ۇدەرىستىك قۇجاتتار” (ۇدەرۋ كەزىندەگى قۇجاتتار) دەگەن تىركەستەردەگى “ۇدەرىس” دەگەن ءسوز “پروتسەستەن” وزگەشە, مۇلدەم باسقا ۇعىمعا جەتەلەپ تۇرعان جوق پا. “پروتسەسس” ءسوزىنىڭ وسى بالاماسى ءجونىندە ءالى دە جاقسىلاپ ويلانۋ كەرەك سەكىلدى. بۇل ءسوز دە ەندىگى جەردە ءار سوزدىككە ءارتۇرلى فورمادا كىرىپ, جارىسپالى تەرميندەر قاتارىن كوبەيتە مە دەپ قورقامىز.
قۇرىلىس سالاسىنداعى “سترويتەلستۆو”, “سوورۋجەنيە”, “ستروەنيە”, “پوسترويكا” ءسوزدەرى كوبىنەسە “قۇرىلىس” دەگەن ءبىر ءسوزبەن الىنىپ ءجۇر. “سوورۋجەنيە” دەگەن ءسوزدى جەكە كەزدەسسە “عيمارات” دەپ, ال وسى ءسوزدىڭ تىكەلەي بالاماسى “زدانيە” دەگەن سوزبەن قاتار كەزدەسسە “قۇرىلىس” دەپ, ال ەگەر “سترويتەلستۆو”, “زدانيە”, “سوورۋجەنيە”, “ستروەنيە”, “پوسترويكا” دەگەن سوزدەر قاتار كەزدەسسە, اركىم ءارتۇرلى امال جاساپ, ءوز بەتىنشە اۋدارىپ كەلەدى. وسى كۇنگە دەيىنگى ءبىردە-ءبىر سوزدىكتە اتالعان سوزدەرگە جەكە-جەكە بالاما تاۋىپ, بەكىتۋ ارەكەتى جاسالعان ەمەس.
بۇل ماسەلەدە ءتارتىپ بولماسا, قالىڭ جۇرتشىلىقتى بىلاي قويعاندا, تەرمين جاساۋشى ماماندارىمىزدىڭ ءوزى كوپ ۇزاماي ابدەن شاتاساتىنىن, ال ۋاقىت وتە كەلە ونى رەتكە كەلتىرۋ وتە قيىنعا سوعاتىنىن قازىردىڭ وزىندە سەزىپ وتىرمىز. مۇنداي جاعداي زاڭ ءماتىنىنىڭ اۋدارماسى نەمەسە تەرميندەرى جونىندە داۋ تۋا قالسا, ەڭ الدىمەن سوزدىكتەرگە جۇگىنەتىن زاڭ شىعارۋشىنى, ياعني دەپۋتاتتار قاۋىمىن ءبىر ۇعىمنىڭ بىرنەشە اتاۋىمەن “قارۋلاندىرۋعا” “كوپ كومەگىن” تيگىزىپ ءجۇر.
بۇل جەردە دە تەرمينكومنىڭ ءرولى جونىندە ايتپاي كەتە المايمىز. الدىمەن وسى ورگانعا مەملەكەتتىك مارتەبە بەرىلۋگە ءتيىس. ويتكەنى, ونىڭ شەشىمدەرىنىڭ مىندەتتى كۇشى بولۋى قازىر اسا ءزارۋ ماسەلەگە اينالىپ وتىر. بۇل تۋرالى تىلدەردى دامىتۋدىڭ قازىر قولدانىلىپ جۇرگەن باعدارلاماسىندا دا, مەملەكەتتىك حاتشى تەرمينولوگيا ماسەلەسى جونىندە 2007 جىلى وتكىزگەن جيىننىڭ حاتتامالىق تاپسىرمالارىندا دا ايتىلعان. بىراق ءالى كۇنگە ناتيجە جوق.
ەكىنشىدەن, مەملەكەتتىك مارتەبە العان تەرمينكوم سوزدىكتەر ماسەلەسىن مىقتاپ قولعا الۋعا ءتيىس. قوعام ءومىرىنىڭ ەكونوميكا, عىلىم-ءبىلىم, مادەنيەت پەن ونەر سياقتى سەكتورلارى ءوز كەزەگىندە سالا-سالاعا تارامدالىپ كەتەتىنى بەلگىلى. مىنە, وسى سالالاردىڭ ارقايسىسىندا باسشىلىققا الىناتىن ءبىر عانا سوزدىك بولۋعا ءتيىس. مەيلى ول “ۇلكەن سوزدىك” دەپ اتالا ما, مەيلى 2-3 كىتاپتان تۇرا ما, ءبارىبىر, الايدا ول ءبىر عانا سوزدىك بولۋعا ءتيىس. وعان سول سالادا شىعىپ ۇلگەرگەن بارلىق سوزدىكتەردەگى قامتىلعان سوزدەر ەكشەلىپ الىنۋى كەرەك. ءسويتىپ, ول بارشامىز باسشىلىققا الۋعا ءتيىستى مىندەتتى باسىلىم بولۋى كەرەك. بۇل – ۇلكەن جۇمىس. ءبىر ينستيتۋتتىڭ جۇمىسى. بىلىكتىلىك پەن ءبىلىمدى قاجەت ەتەتىن اسا قيىن ءارى كۇردەلى جۇمىس. الايدا بۇل – اسا قاجەت جۇمىس. ونسىز قازىرگى جاعدايدى جانە, تىرلىك جاساماساق, بولاشاقتا ورىن الۋى ىقتيمال بەيبەرەكەتتىكتى تۇزەۋ مۇمكىن بولمايدى. سوندىقتان تەرمينوگرافياداعى وسى ءىستى, قانشا قيىن بولسا دا, قولعا الاتىن ۋاقىتتى وتكىزىپ الماۋ كەرەك. زامان اعىمىنا ىلەسىپ وتىرۋ ءۇشىن, كوشتەن قالىپ قويماۋ ءۇشىن بۇل – اسا قاجەت ءىس.
ۇلتتىق زاڭناما ءتىلىنىڭ وزەكتى پروبلەمالارى دەۋگە بولاتىن جوعارىداعى ءماسەلەلەر جونىندە ءالى دە تالاي اڭگىمە ايتۋعا بولادى. الايدا ونىڭ ءبارى ءبىر ءىس تىندىرعانعا جەتپەس ەدى.
ءداۋىتالى وماش ۇلى,
پارلامەنت ءماجىلىسى اپپاراتىنىڭ رەداكتسيالاۋ جانە اۋدارما ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, مەملەكەتتىك تەرمينولوگيا كوميسسياسىنىڭ مۇشەسى. استانا.