كونە تاريح تەرەڭىنە بۇگىنگى كۇننىڭ كەمەرىنەن كوز جۇگىرتكەن سايىن قىزىق پەن قۇپياعا تولى دەرەككە قانىعاسىڭ. جانە وسى قۇندى دايەكتەردىڭ استارىندا ۇلى دالا توسىندە اتويلاپ وتكەن بابالارىمىزدىڭ ءىزى جاتقانىنا سۇيسىنەسىڭ. تىپتەن تەرەڭدەي باستاعاندا, قازىرگى الەم وركەنيەتىنىڭ باستاۋىندا تۇرعان تۇرمىس پەن تىرشىلىك نىشاندارىنىڭ سيپاتىن تاباسىڭ. دىتتەپ كەلگەندە ءبىز كوشپەندىلەر تاريحىنا قاتىستى دەرەكتەرگە ءالى دە تولىقتاي قانىق ەمەس ەكەنبىز دەگەن تۇجىرىمعا توقتايسىڭ...
ادەتتە ءبىز كىتاپتان وقىپ كەلگەن جازبا تاريحتا وتىرىقشىلىق مادەنيەتىنە ءتان تۇرمىس نىشاندارىنىڭ تۇپكى ءىزىن ەۋروپاعا اپارىپ تىرەيتىنى راس. مۇنىڭ استارىندا دالا مادەنيەتىن جوققا شىعارۋ جاتپاسا دا, كوشپەندىلەر تىرشىلىگىنە دەگەن كەمسىتۋشىلىك كوزقاراسىنىڭ اڭعارىلاتىنى انىق. بىراق ءبىز قوعامدىق سانا مەن تۇتاس ادامزات مادەنيەتىنىڭ دامۋىنا ىقپال ەتەتىن دالا وركەنيەتىنىڭ عىلىم مەن بىلىمگە قاتىستى جارقىن مىسالىن بىلاي قويعاندا, قاراپايىم تۇرمىستىق قاجەتتىلىك ءۇشىن قولدانىلاتىن وزىق ادىستەردىڭ اۋەلگى ۇلگىسى تابانىمىزدىڭ استىنداعى توپىراق ۇيىندىلەرىنە كومىلىپ جاتقانىن ەندى عانا مويىنداي باستاعاندايمىز. ماسەلەن, وتىرىقشى مادەنيەت كەيىنگى كەزەڭدەردە عانا قول جەتكىزگەن قالا قۇرىلىسىنىڭ جەتىستىگى قازاق دالاسىنداعى ەجەلگى ەلدى مەكەندەردىڭ ورنىن ارشۋ بارىسىندا كوپتەپ كەزدەسۋدە. ءيا ءبىز قازىرگى تىلدە ينفراقۇرىلىم اتاپ جۇرگەن ءۇردىس ەجەلگى قالالاردا وسىدان عاسىرلار بۇرىن قولدانىستا بولعانىنا دالەل جەتكىلىكتى. مىسالعا, ۇلى دالا توسىندەگى كەنتتەر مەن قالالاردا ورتالىقتاندىرىلعان سۋ جۇيەسى مەن اعىندى سۋ جينايتىن كارىز جۇيەسى جۇمىس ىستەگەن دەگەنگە سەنەسىز بە؟ مۇنىڭ ار جاعىندا ەۋروپاعا كەيىنگى داۋىردە عانا جەتكەن, ونىڭ وزىندە شىعىس مادەنيەتىنەن اۋىسقان بۋ حاۋىزدارى مەن حامام-مونشالار قۇرىلىسى, ءتىپتى جەكە اجەتحانالاردىڭ قىزمەتى اۋەلگىدە كوشپەندىلەر اۋلەتىنەن باستالعاندىعىن ۇعىنۋ كەرەك. بۇل – بابالارىمىزدىڭ جەكە تازالىق پەن گيگيەنا تالاپتارىن ساقتاۋدا بۇزىلماس قاعيدا ۇستانعاندىعىمەن قاتار, قورشاعان ورتانى قورعاۋ مەن ساقتاۋ داستۇرىنە بەرىك ەكەندىگىن دە ايعاقتايدى.
مىسالعا ورالايىق. الىسقا بارماي-اق, ءوزىمىز كوزىمىزبەن كورگەن ءبىر-ەكى قازبا جۇمىسى ءجۇرىپ جاتقان ەجەلگى وركەنيەت وشاقتارىنىڭ ماڭىنان سوزىمىزگە دالەل ىزدەيىك. ءبىز بۇعان دەيىن دە جەتىسۋ جەرىندە 5 تاريحي نىسانعا ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ جاتقانىن ايتقانبىز. سولاردىڭ قاتارىندا سارقان اۋدانىنداعى كونە قويلىق قالاشىعىنىڭ ورنى بار. بۇل قازبا ورنى يۋنەسكو پارمەنىمەن «دۇنيە ءجۇزىنىڭ مادەني مۇراسى» تىزىمىنە ەنگەن تاريحي نىساننىڭ ءبىرى. وسى قويلىق قالاسىنىڭ ورنىن ارشۋ جۇمىستارى كەزىندە ءبىز جوعارىدا ءسوز ەتكەن قالا قۇرىلىسىنىڭ وزىق ۇلگىلەرى قولمەن قويعانداي ايقىندالىپ, ناقتى دالەلمەن انىقتالىپ جاتىر. ماسەلەن, قالانىڭ سۋمەن جابدىقتايتىن قۇبىر جۇيەسى ساقتالعان. قۇبىرلار دەرلىك قىشتان جاسالعان ەكەن. ءتىپتى كەيبىر قازبا ورىندارىن ارشۋ بارىسىندا مۇنداي قىش قۇبىرلارمەن ىستىق سۋ ءجۇرۋى مۇمكىن دەگەن دە بولجام ايتىلۋدا. شىعىس مونشاسى, تۇرىك حامامى سياقتى ورىندار دا تابىلعان. قالا ىشىندە كوممۋنيكاتسيا جەلىسى دە بولعانىنا ايعاق بار. تەرەڭ كومىلگەن توپىراق استىنان شىققان قىش قۇبىرلار عيماراتتارعا سۋ جەتكىزۋ جۇيەسىنىڭ دامىعانىنان حابار بەرسە كەرەك.
مۇنان بولەك, جەتىسۋداعى قويلىق قالاشىعىن وسىدان 7 عاسىر بۇرىنعى ەجەلگى قالا مادەنيەتىنىڭ ۇلگىسى رەتىندە عانا ەمەس, ساۋدا-ەكونوميكالىق قاتىناس نۇكتەسى مەن ساياسي, دىنارالىق ديالوگ الاڭى رەتىندە قاراستىرۋىمىز كەرەك. ماسەلەن, سول تۇستا جەتىسۋ الابىندا بۋددا, حريستيان جانە يسلام دىندەرى وركەنيەتىنىڭ قاتار دامىعانىنا دالەل جەتكىلىكتى. ارشىلعان توپىراق استىنان مەشىت, شىركەۋ, حرام قالدىقتارىن كوزبەن كورۋگە بولادى. بۇل تۋرالى فرانتسيا كورولى IX ليۋدوۆيكتىڭ ەلشىسى, ساياحاتشى ۆيلگەلم دە رۋبرۋكتىڭ جازبالارىندا ايتىلادى.
الماتى وبلىسىندا قازبا جۇمىسى ءجۇرىپ جاتقان تاعى ءبىر كونە ورىن – جاركەنت قالاسى ماڭىنداعى ىلەبالىق قالاشىعى. ۇلى جىبەك جولى بويىنداعى كەرۋەن سارايلارىنىڭ قىزمەتىن اتقارىپ, ساۋدا مەن مادەنيەت وشاعى بولعان شاعىن قالالاردىڭ ءدال وسى ىلە وزەنى اڭعارىندا عاسىرلار بويى تىرشىلىك ەتكەنى انىق. قازىرگى اقكەنت, تۇرگەنكەنت, باسقۇنشى اۋىلدارىنىڭ ماڭىنداعى وبالاردان ءجيى تابىلاتىن ەجەلگى ءداۋىر جادىگەرلەرى مەن قويبىن شاتقالى, شولاقسۋ جوتاسى اڭعارىنداعى بالبال تاستار تاريحي سىردى بۇگىپ جاتقانداي. وسى ماڭنىڭ تۇرعىندارى اراگىدىك كونە تيىندار مەن باسقا دا تۇرمىستىق زاتتاردى تاۋىپ الىپ جۇرەدى ەكەن.
ءتىپتى شوقان ءۋاليحانوۆتىڭ قاشقارعا ساپارى بارىسىندا قازىرگى ءۇشارال اۋىلىنىڭ ماڭىندا كونە قورىمدارعا ارنايى بارىپ, ىلەبالىق, اقكەنت قالاشىقتارى تۋرالى جەرگىلىكتى حالىقتان مالىمەت جيناعانى جايلى جازبا دەرەكتەرى بار. قازىر وسى شوقان ءتاۋ ەتكەن ىلەبالىق قورىمىندا قازبا جۇمىستارى ءجۇرىپ جاتىر.
– ىلەبالىق قورىمى – ءحىىى عاسىرعا جاتاتىن ەجەلگى قالانىڭ ورنى. قازبا بارىسىندا ءبىز وتە قىزىقتى دەرەك تاپتىق. قازىر تابىلعان جادىگەردى تولىقتاي ارشىدىق. سىزبانى قالىپقا كەلتىرۋ بارىسىندا بۇل ەجەلگى مونشانىڭ ورنى دەگەن تۇجىرىمعا كەلدىك. ءبىر عاجابى, قازىلعان جەردەن جۇزدەگەن جىل بويى توپىراق استىندا جاتقان قىش قۇبىرلار شىقتى. ولار ب ۇلىنبەگەن, زەرتتەۋ جۇمىستارىنا جارامدى. ءبىزدىڭ بولجام بويىنشا بۇل جەردە اۋقاتتى ادامنىڭ جەكە مونشاسى بولعانعا ۇقسايدى. قۇرىلىستىڭ دالدىكپەن ەسەپتەلىپ سالىنىپ, دەرلىكتەي ساقتالۋىنا قاراعاندا اۋەلگىدە وتە ۇقىپتىلىقپەن قالانعان ءارى سۋ جۇيەسى دە وتە شەبەرلىكپەن جۇرگىزىلگەن. ءتىپتى جەر استىنان سارقىندى سۋ اعىپ كەتەتىن كارىز جۇيەسىنە دەيىن ساقتالىپتى, – دەيدى قازبا جۇمىسىنا جەتەكشىلىك ەتىپ جۇرگەن ارحەولوگ ءالي سەراليەۆ.
دەمەك, ءبىر عانا جەتىسۋ ولكەسىندەگى 2 قازبا جۇمىسىنىڭ ناتيجەسىندە وسىدان ون عاسىرعا جۋىق ۋاقىت بۇرىن قولدانىستا بولعان وركەنيەت بەلگىسى, ونىڭ ىشىندە قالا قۇرىلىسىنا قاتىستى قانشاما سەنساتسيالىق دەرەكتەر تابىلىپ وتىر. بۇل ءبىز جوعارىدا ءسوز ەتكەن وتىرىقشىلىق مادەنيەتىنىڭ ۇلى دالا وركەنيەتىنىڭ الدىنداعى بورىشى تۋرالى دايەكتەردى راستاي تۇسەدى...
قالماحانبەت مۇقامەتقالي,
«ەگەمەن قازاقستان»
الماتى وبلىسى