«تاسجاڭعاق» مايوردىڭ تاعدىرى

ءسوز باسى

«بوراپ تۇرعان وت پەن وقتىڭ ورتاسىنان امان شى­عىپ, سونشاما تاۋقىمەتتى باسى­نان وتكەرىپ, تۋرا جەڭىس تويى­نا ءبىر كۇن قالعاندا توسىن­نان وققا ۇشىپ, ايانىش سەزى­مىڭ­دى وياتىپ جاتاتىن مايدانگەر-كينو كەيىپكەرلەرى بولادى عوي. مەنىڭ تاعدىرىم سول تەكتەس. ىشكى ىستەر سالاسىندا ءمىنسىز اتقارعان 20 جىلدان استام ەڭبەگىم زايا كەتتى. زاڭدى زەينەت دەمالىسىما قازىر نە ءبارى ءبىر-اق كۇن جەتپەي تۇر. بەس جىلدان بەرى ادىلدىك ىزدەپ كەلەم. يىعى­ما پوگون ىلگەن كۇننەن باس­تاپ ادىلدىك پەن اقيقاتتىڭ قور­عاۋ­شىسى بولعان مەنىڭ وزىمە بۇگىن قورعاۋشى كەرەك...». رەداكتسيانىڭ الماتى بولىم­شەسىنە ءوز اياعىمەن كەلىپ, سىرىن اقتارعان پوليتسيا وفي­­­تسەرىنىڭ ەندىگى ءۇمىتى كەشە عانا جاريالانعان پرەزيدەنت جول­­د­اۋىنداعى «ىشكى ىستەر ور­گاندارىن­ جاڭعىرتۋ جو­نىندەگى جول كارتاسىن» قا­بىل­داۋدى تاپسىرامىن» دەگەن نۇسقاۋى ەكەن. قازاق پولي­تسيا­سىنداعى باستالۋعا دا­يىن «تۇپكىلىكتى رەفورما مەنىڭ جولىمدى اشار, وسى كۇنگە دەيىن باسىمنان كەش­كەن قيانات اتاۋلىعا توس­قاۋىل قويار» دەگەن ويمەن كەلىپ­تى تارازدىق جىگىت. كەشە عانا ءجابىر كورۋشىنى جان-تانى­مەن قورعاعان, ال بۇگىن ءوزى ءجابىر كورۋشىگە اينالعان قۋا­نىش­بەك قىدىرباەۆتىڭ تاعدىر جولىنىڭ بۇلايشا تالكەككە ۇشىراۋىنا نە سەبەپ؟!. 

جارلىققا قيامپۇرىس قاراۋ دەگەن وسى ەمەس پە؟!

ىشكى قىزمەتتىك اۋىس-تۇيىس­تەرگە بايلانىستى ۋا­قىت­شا رەزەرۆكە قويىلعان پولي­تسيا مايورى قۋانىشبەك بي­نا­زار ۇلى قىدىرباەۆ وي­لا­ماعان جەردەن جامبىل وبلىس­تىق ءىىد-ءنىڭ 2013 جىلعى 20 قىركۇيەكتە شىعارىلعان №221-ءشى بۇيرىعىمەن جاسى­نىڭ جەتۋىنە بايلانىستى دەگەن ۋاجبەن قىزمەتتەن بوسا­تى­لادى. ەڭ قىزىعى, بۇعان دەيىن تەك قانا جاقسى قىرى­نان كورىنىپ جۇرگەن كاسىبي قىزمەتكەرگە ول تۋرالى الدىن الا جازباشا نەمەسە اۋىز­شا ەسكەرتۋ جاسالماعان. 

– سوراقىلىقتىڭ شەكسىز­دىگىنە تاڭعالامىن, – دەيدى قۋانىشبەك قىدىرباەۆ, – ماسەلەن, قۇقىق سالاسىندا قىزمەت اتقاراتىن ءتارتىپ ساق­شىلارى بولا تۇرا ءبىز­دىڭ جوعارى لاۋازىمدى ازا­مات­تارى­­مىز پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆ قول قوي­­عان نەگىزگى جارلىقتىڭ تا­لاپ­­ت­ارىن دا بىلمەيتىن بولىپ شىقتى. ەلباسى بەكىتكەن 2010 جىلعى 17 تامىزداعى «قازاق­ستان رەسپۋبليكاسىندا قۇقىق قورعاۋ قىزمەتى مەن سوت جۇيەسىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ جونىندەگى شارا­لارى تۋرالى» ءالى كۇشىن جوي­ماعان №1039-ءشى سول جار­لىقتا «وسى جارلىقتىڭ قول­دانۋ ايا­سىنا تۇسەتىن ادامدار ءۇشىن زەي­نەتكەرلىككە شى­عارۋ كەزىندە الەۋمەتتىك قام­­سىز­داندىرۋدى, بار­لىق جەڭىل­دىكتەر مەن ارتىق­شى­لىق­تاردى, ال كەمىندە 20 جىل قىز­مەت وتكەرگەن ادامدار ءۇشىن قىزمەتىن اتتەستاتسيالاعان لاۋازىم­داردا وتكەرۋدى اياقتاۋ مۇم­كىندىگىن ساقتاۋعا» دەپ تايعا تاڭبا باسقانداي ەتىپ جازىل­عان. مەنىڭ سونشا جىل شابى­لىپ وسى كۇنگە دەيىن باسىم­نان وتكىزگەن بارلىق اۋرە-سار­ساڭنىڭ نۇكتەسىن وسى جارلىقتىڭ ءوزى-اق قويۋعا ءتيىستى ەدى. وكىنىشتى-اق... جال­پى, قىزمەتتەن نە ءۇشىن بوسا­تىل­عانىمدى وسى كۇنگە دەيىن تۇسىنە دە الار ەمەسپىن!».

ق.قىدىرباەۆتىڭ ايتۋىنشا, جامبىل وبلىستىق ىشكى ىستەر دەپارتامەنتىنىڭ سول كەزەڭدەگى باسشىلىعى جو­عا­رىداعى جارلىققا قيام­پۇرىس قاراپ, ونى جازىق­سىز­دان-جازىقسىز قىزمەتتەن شەت­تەتكەن. 20 جىلدان استام قىز­مەت جىلدارىنداعى ونىڭ جانقيارلىقپەن ەتكەن ادال ەڭبەگى, ءمينيستردىڭ ءوز قو­لىنان العان «قۇرمەت گرامو­تا­سى», سانسىز ماراپاتتارى مەن ماقتاۋ قاعازدارى, باعا­لى سىيلىقتارى مۇلدەم ەسكە­رۋسىز قالعان. ارينە جوعارى ءبىلى­مى تۋرالى قوس ديپ­لومى بار – ينجەنەر-زاڭگەر ءارى ءوزى قۇقىق سالاسىنىڭ وفيتسەرى مۇنداي جونسىزدىكپەن كەلىس­پەيدى. الدىمەن سوتقا جۇگى­نەدى. كوپ كەشىكپەي-اق تاراز قالالىق سوتىنىڭ 2014 جىل­عى 18 ساۋىردەگى شەشى­مى وب­لىستىق ىشكى ىستەر دە­پار­تامەنتىن قۋانىشبەك قى­دىر­باەۆتى قىزمەتكە قايتا ورنالاستىرىپ, ول شەككەن مورال­دىق جانە ماتەريالدىق شى­عىندى ورنىنا كەلتىرۋگە ماجبۇرلەيدى. سوت شەشىمىن «مۇلتىكسىز» ورىنداعان وبلىس­تىق ءىىد باسشىلىعى وفيتسەر قىدىرباەۆتى قالاداعى ءىىم قاراۋىنداعى ۋچيليششەگە قىزمەتكە جىبەرەدى. بىراق «جۇگەنسىز» وفيتسەردىڭ ءوزى قىزمەت ەتكەن مەكەمەسىن كوپە-كورىنەۋ سوتقا بەرۋى تالايدىڭ شامىنا ءتيىپ قالسا كەرەك... 

«چەرنياەۆكا» شەكارالىق بەكەتىنەن قايتارىلعان ءمايىت...

سۇراق-ساۋال كوبەيىپ, وفيتسەر ءۇزىپ-سوزىپ قىزمەت­تىك اڭ­گى­مەلەردىڭ تيەگىن اعىت­تى. 90-جىلدارى كاپيتان قىدىرباەۆ قۇلان (بۇرىنعى لۋگوۆوە) اۋدانىنداعى جول پوليتسياسى باستىعىنىڭ قىز­مەتىن اتقارعان ەكەن. الماتى – تاشكەنت كۇرە جولى اۋدان ورتالىعىن جانە بىرنەشە اۋىلدى قاق ورتاسىنان قيىپ وتەر ەدى. بىردە كوكدونەن اۋى­لىنداعى جول بويىندا قاندى وقيعا بولادى. جول جيەگى قان جوسا, بىراق زارداپ شەگۋ­شى جوق, ءولى-ءتىرىسى بەلگىسىز. قاق­قان كولىك تە دەرەكسىز. بۇل اۋىل­دىڭ دا, ادامدارىنىڭ دا جا­يىن جاقسى بىلەتىن قۋانىش­بەك الدىمەن تانىس زەي­نەت­كەرلەردىڭ ءبىرىنىڭ ەسىگىن قاق­تى. اداسپاپتى, ءجۇزىن از­داپ ۇرەي بيلەگەن ماريا ۆا­سيلەۆ­­نا ناعىز كۋاگەر بولىپ شىقتى.

– تاڭعى ساعات تورتتەر شا­ما­­سىندا تاۋىقتارعا جەم شا­شايىن دەپ سىرتقا شىق­قان­مىن, جول جيەگىندە قول كوتەرىپ تۇرعان جولاۋشىنى قىزىل ءتۇستى «يكارۋس» اۆتو­بۋسىنىڭ قاعىپ, مۇرتتاي ۇشىر­عانىن كوزىم­مەن كور­دىم. داۋسىم شى­عىپ كەتە جازدادى. اۆتوبۋس ەكپىندەپ ارەڭ توقتادى. قورادان باس شى­عار­ماي, ءبارىن بايقاپ تۇر­دىم. اۆتوبۋستان اسىعىس تۇس­كەن ەكى ادام جان جاعىنا شو­شى­نا قاراپ, ەشكىم كوزگە تۇس­پ­ەگەن سوڭ ءمايىتتى دەرەۋ ال­دە­نەگە وراپ, اۆتوبۋستىڭ استىڭعى جۇك قويعىشىنا سالىپ وزدەرىمەن بىرگە الدى دا كەتتى. «ماريا ۆاسيلەۆنا-اۋ, كولىكتىڭ مەملەكەتتىك ءنومىرىن بايقاپ قالمادىڭىز با؟» «ە,كوليا, مەندە ەس بار دەيسىڭ بە؟..» دەگەن زەينەتكەر تاۋىق قورانىڭ ىشىندە جاتقان قاڭىلتىردى كوتەرىپ جىبەردى. اينالايىن اپامىز قاڭىلتىر استىنداعى تەپ-تەگىس باتپاققا وزبەكستاندىق اۆتوبۋستىڭ ءنومىرىن شىبىقپەن باتتيىپ ويىپ تۇرىپ جازىپ قويىپتى... كوك جولاقتى «جيگۋليىمدى» قام­شىلاپ, قۇيىنداتىپ قىل­مىسكەردىڭ ىزىنە ءتۇستىم. ەكى ەل شەكاراسىنداعى «چەرنياەۆكا» شەكارا بەكەتىنە جەتكەندە عوي, بەكەتتىڭ ارعى بەتىندە تۇرعان اۆتوبۋستاعى تانىس ءنومىر كوزىمە وتتاي باسىلدى. شەكارا. قانشا جەردەن جانۇشىرىپ كۋالىك كور­سەت­كەنىممەن جاۋىنگەرلەر مەنى ارعى بەتكە وتكىزبەدى. قىلمىسكەر-اۆتوبۋس كوز الدىمدا وتالىپ تۇر. قازىر جۇرۋگە دايىن. ۋاقىت – تاپشى... شەكارا وفيتسەرىنە داۋىس­تاپ, كوزىم تولىق جەتىپ تۇرماسا دا, «اناۋ قىزىل «يكارۋستىڭ» جۇك سالعى­شىندا ادام ءمايىتى جاتىر» دەدىم داۋىسىمدى كوتەرە. راس بولىپ شىقتى. قان­عا ابدەن مالشىنعان كەزدەمەگە ادام ءمايىتى ورالىپتى... 

ايتا بەرسە ونداي وقيعا­نىڭ تالايىن باستان كەشىردىك. بىردە ءدال سونداي دابىلمەن وقيعا ورنىنا جەتتىم. جىعا تانىمايتىن ءبىر قارت كىسى تاڭ مەزگىلىندەگى بۇل وقيعاعا جاسىل «نيۆانىڭ» قاتىسى بار دەدى. بىراق ءنومىرىن بايقاي الماعان. حالىقپەن جۇمىس ىستەۋ دەگەن وسى! قاي كەزدە دە قول ۇشىن بەرۋگە ءازىر. كو­لىك قاققان ورتا جاستاعى ايەل اۋىر جاراقاتپەن اۋرۋحانا­دا حال ۇستىندە جاتىر. دەرەۋ جولعا شىقتىم. كورشى وب­لىس­تىڭ ماشات اسۋىنىڭ ۇس­تىن­دە بالا-شاعاسىمەن ساپارلاپ بارا جاتقان رەسەي­لىك كولىكتەگى رەسەيلىك وتاعا­سىن توقتاتتىم. بۇل مەن جولاي توقتاتقان 4-ءشى جاسىل «نيۆا» ەدى. كولىكتىڭ وڭ جاق تۇمسىعىنداعى شىتىناعان شامىنا جۇققان قان سىزىعىنا ۇڭىلە باستاعانىمدا-اق, ورتا جاستاعى جۇرگىزۋشى سەلكىلدەپ, جىلامسىراپ قويا بەردى...

سارى «جيگۋلي» مەن ءسامبى تالدىڭ بۇتاعى

اۋعانستاندا ينتەرناتسيو­نال­دىق بورىشىن وتەگەن جاپ-جاس جىگىتتىڭ قورلانعان ءمايى­تىن تاپتىق. جاپ-جاڭا «التى­لىق» سارى «ريگۋليى» قو­لدى بولعان. وقيعانىڭ جانتۇر­شىگەرلىگى – قالا سىرتىنداعى ەلسىز-جۇرتسىز قۇمداۋىت ساي­دا اۆتوموبيل يەسىنىڭ جۇ­رەك تۇسىنان بىلەكتەي سوم تەمىر­دى اياۋسىز قاعىپ ءول­تى­رىپتى. ادام ايتقىسىز ايۋان­دىق! جەدەل توپ دەرەۋ قىل­مىس­كەر­لەردى ىزدەپ كەتتى. مەن جو­عال­عان كولىكتىڭ توڭى­رەگى­نەن دەرەكتەر جيناي باستادىم. ەسىرتكى سوراسىن ساتىپ ال­دە­نەشە رەت ۇستالعان جەسىر ايەل سۇراستىرۋ بارىسىندا تاراز قالاسىنىڭ تالاس وزەنى اۋماعىنداعى قىزعىلت ءتۇستى بيىك قاقپالى ءۇيدىڭ اۋلاسىندا ىزدەۋدەگى كولىككە ۇقساس «جيگۋلي» تۇر دەگەن دەرەك ايتتى. قىلمىسكەرلەردىڭ باس بەرمەي, كولىك ۇرلىعىنىڭ وتە ءبىر زورايىپ تۇرعان كەزى. 90-جىلداردىڭ اياعى. ءزاۋلىم ءۇي­دىڭ يەسى بەدەلدى ءارى زاڭسىز اراق-شاراپ ساتۋمەن اينالىساتىن الپاۋىتتىڭ ءوزى ەكەن. تا­مىرىن تەرەڭگە جا­يىپ ال­عان. ول, ارينە وڭاي­شى­لىق­­پەن قاقپاسىنان اتتات­قىز­باي­دى. «ۇرىستا – تۇرىس جوق», كەش­تەتىپ سول ءۇيدى ءارتۇرلى كولىك­كە ءمى­نىپ, الدەنەشە رەت اينالىپ ءوتتىم. بيىك دۋالدىڭ سىر­تىندا بيىك ءسامبى تال توگى­لىپ ءوسىپ تۇر. امالىن تاۋىپ ءتۇن قاراڭعىلىعىندا سول ءسامبى تال ارقىلى جوعارى ورمەلەپ شىعىپ, اۋلانىڭ ىشىنە كوز جۇگىرتتىم. مەن وتىرعان يىلگەن بۇتاقتىڭ استىندا ىزدەۋدەگى التىلىق سارى «جيگۋليدەن» اۋمايتىن كولىك قاڭتارىلىپ تۇردى. ءنومىرى شەشىلگەن. قۇجاتتارى سالوننىڭ ىشىندە بولۋى ءتيىس. ەڭ قاۋىپتىسى, ەكى قاباعان اعىلشىندىق بۋلتەرەرلەر اۋلا ىشىندە بوس جۇرە­دى ەكەن. دالەلسىزدەن دالەل­سىز «مىناۋ اۋعاندىق جىگىتتىڭ كولىگى» دەپ قايتىپ ايتارسىڭ؟! ەكىنشى كۇنى مۇزداي قارۋلان­عان سەرجانت ينسپەكتورىمدى قورشاۋدىڭ سىرتىنا جاسى­رىپ, ءسامبى­ تالعا تاعى ورمەلە­دىم. يتتەر ەسىك الدىنداعى جايىنا قايت­قانشا ۇزدىگىپ توسىپ, يىلگەن ءسامبى تالدىڭ بۇتاعىمەن تومەن ءتۇستىم. «جيگۋليدىڭ» كىشكەنە تەرەزەسىنىڭ ىلىنشە­گىن سىمتەمىر وتكىزىپ اشتىم. ابىروي بولعاندا اۋىل يتىن­دەي ءيىسشىل ساق تا ەمەس اۋ دەيمىن, ۇسقىنسىز تۇم­سى­عىنان ادام قورقاتىن, قابا­تىن بولسا تىرىدەي جەپ قوياتىن­داي ەكى ەۋروپالىق توبەتتىڭ «تىنىس­تاپ» جاتقان ءساتى تۋرا كەلىپ, كولىكتىڭ ىشىنەن بار قۇجاتتى الىپ شىقتىم. جە­دەل توپتىڭ الدىنا تاستا­دىم. ەرتەڭ قىرعىزستان اسقا­لى تۇرعان «جيگۋليدىڭ» جولى كەسىلدى. قىلمىسكەرلەر قۇرىقتالدى. قىلمىس الەمىندە بەدەل جيناپ ۇلگەرگەن ەكەن, ءۇي يەسى جاۋاپكەرشىلىكتەن ون-سان سىل­تاۋمەن قۇتىلىپ كەتەدى. وب­لىستىڭ ىشكى ىستەر دەپار­تا­مەنتىندەگى زەينەتكە دايىندالىپ جۇرگەن اسا لاۋازىمدى ءبىر ازامات قۋانىشبەككە كەزدەيسوق جولىققان ساتتە الگى «اراق ساتۋشىنىڭ» اتىن اتاپ «سۇتتەن اق كىسىنى سونشاما كۇستانالاعاندارىڭ نە؟» دەپ دۇرسە قويا بەرگەنى دە جادىندا. تاڭعالعان!..

ءتۇيىن

ق.قىدىرباەۆتىڭ ويىن­شا, سوت شەشىمىنەن سوڭ قات­تى «تىستەنگەن» وبلىستىق دە­پار­تامەنت باسشىلىعى قىزمەتكە تۇرعان پوليتسيالىق وقۋ ورنى­نىڭ جابىلاتىنىن الدىن الا بىلگەن دە, ول قىزمەتكە ونى ادەيى جىبەر­گەن دە سەكىلدى. 2015 جىل­دىڭ 15 قاڭتارىندا پولي­تسيا قىزمەتكەرىن قايتادان رە­زەرۆ­­كە قويادى دا, الداعى ايدىڭ, ياعني, اقپاننىڭ 2-ءسى كۇنى جاسىنىڭ ۇلعايۋىنا بايلانىستى دەگەن جەلەۋمەن قىزمەتتەن ءبىرجولاتا بوساتادى. «جانىما باتاتىنى, رەزەرۆتەگى ۋاقىتىمدى ءتورت جىل بويى سوزىپ, ول كەزدە 48 جاس­تا ەدىم, 52-گە تولعانىمشا ۇستا­دى. وسى جىلدار ىشىندە دەپارتامەنتتىڭ ءوزى ۇسىنعان لاۋا­­زىمدى قىزمەتتەرگە 9 رەت (!) كەلىسىمىمدى بەرگەنىمە قا­را­­ماستان, سىنىققا سىلتاۋ ىزدەپ ۋاقىتتى ادەيى ۇزارتتى. ءتىپتى رەزەرۆتە تۇرعان كەزىم­دە باسشىلىقتىڭ ماعان پولي­تسيا­نىڭ كيىم ۇلگىسىن بەرۋگە دەيىن تىيىم سالعانىن دا ۇمىت­قان جوقپىن. نە ءۇشىن؟..» دەگەن قىدىرباەۆ بۇ­د­ان كەيىن دە بەرىسى تاراز, ارى­­سى استانادا بولىپ, تالاي ەسىكتىڭ تابالدىرىعىن ات­تاعان. «جەتپەي قالعان ءبىر كۇ­نىم ءۇشىن قۇجاتتارىمدى جي­ناپ وتكىزىپ جاستىق جالىن مەن جىگەرىمدى جۇمساعان پوليتسيامنان ەڭبەك زەينەتىنە شىقسام دەگەن ارمانىمدى پرەزيدەنتتىڭ كەشەگى حالىققا جاريالاعان جولداۋى قانات­تاندىرىپ جىبەردى» دەيدى ما­يور قىدىرباەۆ.

قۋانىشبەكتىڭ ءبىر بەينە­سى ماعان گولليۆۋدتىڭ «جۇل­دىزى» ۋولتەر بريۋس ۋيلليس سومداعان «تاسجاڭعاق-1,2,3...» شىتىرمان وقيعالى فيل­مىن­دەگى امەريكالىق قايسار پولي­­تسيا قىزمەتكەرىنىڭ تۇل­عا­سىن كوز الدىما الىپ كەل­گە­نىن دە جاسىرا الماسپىن. قۋانىش­بەك – بۇگىندە جۇ­مىسسىز, زەي­نەت­­اقىسىز ءجۇر. بىراق تاراز­دىق «تاس­جاڭ­عاق» مايور ادىلدىك جولىن­داعى ءۇمىتىن ەش ۇزگەن ەمەس. ازاماتتار ساناسىندا پوليتسەيلەر جازالاۋشى ەمەس, كەرىسىنشە, قيىن جاعدايدا كومەك كورسەتۋشى دەگەن تۇسىنىك ور­نا­تۋعا شيرەك عاسىرعا بە­يىم كۇش-قۋاتىن ارناعان ءتارتىپ ساقشىسىنىڭ سول ءۇمىتى اق­تالار, جامبىل وبلىستىق ىشكى ىس­تەر دەپارتا­مەنتىنىڭ تاياۋدا عانا تا­عايىن­دالعان جاڭا باس­شى­لىعى تاراپىنان, بالكىم, ونىڭ ءىسى يگىلىكتى وڭ شەشىمىن تا­بار دەگەن سەنىمدەمىز.

تالعات ءسۇيىنباي,

«ەگەمەن قازاقستان» 

الماتى