قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ازيا-ەۋروپا XII سامميتىندەگى (اسەم) بايانداماسىندا الەمدەگى پروبلەمالار مەن باسەكەلەستىكتىڭ سالدارىن ايقىنداپ, ولاردى شەشۋدىڭ جولدارىن دا اتاپ ءوتتى.
ن.نازارباەۆ ءوز بايانداماسىندا تاريحتان مىسال كەلتىرە وتىرىپ, باسەكەلەس كۇشتەردىڭ تەكەتىرەسى الەمدى بىرتە-بىرتە قاقتىعىستارعا الىپ كەلەتىنىن جەتكىزدى. شىندىعىندا اقش, رەسەي, قىتاي جانە ەۋروپا وداعىنىڭ مەملەكەتتەرى اراسىنداعى ساياسي تارتىس ەكونوميكاعا نۇقسان كەلتىرىپ جاتىر. باسەكەدە جەڭىمپاز بولمايدى. البەتتە, اتالعان مەملەكەتتەرگە ونىڭ سالدارى اسەر ەتەتىنى ءسوزسىز. سوندىقتان مەملەكەت باسىنداعى ساياساتكەرلەردىڭ ىمىراعا كەلۋى كەمەل كەلەشەككە باستايدى. ن.نازارباەۆتىڭ بايانداماسىنان كوپ ۋاقىت وتپەي اقش پرەزيدەنتى دونالد ترامپتىڭ رەسەيمەن كسرو كەزىندە قول قويىلعان قارۋسىزدانۋ كەلىسىمىنەن باس تارتاتىنىن جاريالاۋى قاۋىپتىڭ كۇشەيە تۇسكەنىنىڭ دالەلى. اقش پەن رەسەي اسكەرلەرىنىڭ وقۋ-جاتتىعۋ جيىندارىن ءجيى وتكىزۋى دە بەكەر ەمەس.
جاھاندىق ويىنشىلار اراسىنداعى باسەكەلەستىك تەرروريزمنىڭ ارتۋىنا دا سەبەپ. ۋكراينا, سيريا, تاياۋ شىعىس, يەمەن, يران سياقتى مەملەكەتتەردە تەرروريزمنىڭ ءورشي ءتۇسۋى, ءار ەلدىڭ شەشىمدى ءوز ستراتەگياسى شەڭبەرىندە ىزدەۋى, تەررورلىق توپتار تۋرالى اقپاراتتىڭ ءتۇرلى بولۋى الەمدەگى قاۋىپسىزدىككە نۇقسان كەلتىرىپ وتىر. دايش قۇرىلعاندا باس اۋىرتپاعان ەۋروپا ەلدەرى تەرروريستىك ارەكەتتەر وزىنە كەلگەنشە ماسەلەنىڭ ماڭىزدىلىعىن تۇسىنبەگەن ەدى.
ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان كەيىن قۇرىلعان بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى كۇن تارتىبىندەگى ماسەلەلەردى شەشۋدە ءالى دە شاراسىز. مۇنىڭ سەبەبى بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ تۇراقتى مۇشەلەرىنىڭ قارار قابىلداۋداعى ەركىندىگى. الەمدە بەيبىتشىلىك ورناتۋ ءۇشىن بۇۇ-عا مۇشە ەلدەردىڭ قۇقىعى تەڭ بولۋى شارت. سيريادا, ۋكراينادا مىڭداعان ادامنىڭ ءومىرىن جالماعان سوعىستىڭ سوڭى جوق. دەگەنمەن ۇلكەن كۇشتەردىڭ بۇل ماسەلەلەردى شەشپەستەن, ءوزارا تارتىسۋى اتالمىش پروبلەمالاردى ودان ءارى ۋشىقتىرىپ, جاڭا ۇرپاقتىڭ ءۇمىتىن سوندىرەدى.
قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ 2019 جىلدىڭ 19 قازانىندا بريۋسسەلدە 51 مەملەكەت پەن ۇكىمەت باسشىلارىن جيناعان ازيا-ەۋروپا سامميتىنەن بۇرىن «ەۋراكتيۆتىڭ» باس رەداكتورى گرەگوري گوتەۆكە بەرگەن سۇحباتىندا جاھاندانۋعا باستار مۇمكىندىكتەرمەن ءبولىستى. قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ باستاماسىمەن قۇرىلعان ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كەڭەس, جىبەك جولى ەكونوميكالىق بەلدەۋى مەن ەۋروپا وداعى جوبالارىنىڭ «ۇلكەن ەۋرازيا» دەگەن اتپەن بىرىڭعاي ينتەگراتسيا جوباسى اياسىندا بىرلەسۋگە مۇمكىندىك بار ەكەنىن ايتتى.
بۇل سەرىكتەستىك قۇرۋ ءۇشىن ايتىلعان العاشقى وي. ۇلكەن ەۋرازيا مادەنيەتى دەپ سيپاتتالاتىن ۇسىنىس نەگىزىندە زەرتتەۋ جاساپ, ارەكەت ەتۋ, كونفەرەنتسيالار وتكىزۋ مۇشە مەملەكەتتەرگە پايدالى بولماق.
جاھاندىق باسەكەلەستىك دامىماعان مەملەكەتتەردىڭ كەدەيلەنە تۇسۋىنە اكەپ سوعادى. قىتاي ۇسىنعان جاڭا جىبەك جولى جوباسى, رەسەي ۇسىنعان ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق, ەۋروپا كەڭەسىنىڭ جوبالارى سىندى ۇسىنىستاردىڭ ماقساتى – ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىن ارتتىرۋ, دامۋ, دەموكراتيا مەن ادام قۇقىقتارىنىڭ ساقتالۋى. بۇل ءۇش جوبانىڭ دا كوزدەگەنى ءبىر. ەۋروپا-ازيا مەملەكەتتەرىنىڭ سەرىكتەستىگى بارىسىندا ۋاقىتتى دا, مۇمكىندىكتى دە ءتيىمدى پايدالانۋ ماڭىزعا يە. جاڭا جىبەك جولى جوباسى اياسىندا قازاقستاننىڭ ورتالىققا اينالۋى كوپتەگەن سالالاردى دامىتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
قىتاي سوڭعى جىلدارى تەحنولوگيالىق ينۆەستيتسيا مەن تەحنولوگيا ءوندىرۋ تۇرعىسىندا ىلگەرىلەدى. الايدا شىعارعان تاۋارلاردى ساتۋ ءۇشىن نارىق قاجەت. ەۋروپا وداعىنىڭ مەملەكەتتەرى بۇل تۇرعىدا ءتيىمدى. ياعني, ەۋرووداق پەن قىتاي اراسىنداعى بايلانىس ەكى تاراپ ءۇشىن دە ۇتىمدى بولادى. مەملەكەتتەر اراسىنداعى ەكونوميكالىق سەرىكتەستىك ۋاقىت وتە مادەني ارىپتەستىككە ۇلاسپاق. وسىلايشا, ازيا-ەۋروپا اراسىنداعى ەكونوميكانىڭ ىلگەرىلەۋى سياقتى ەۋرازيا مادەنيەتى دە العا باسادى.
قازاقستان ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرىنىڭ داعدارىسىن شەشۋشى كوشباسشى رەتىندە تانىلدى. 2017 جىلى ناۋرىزدا استانادا ورتالىق ازيا كەڭەسىنىڭ العاشقى جيىنى ءوتىپ, وڭىردەگى سەرىكتەستىك ماسەلەلەرى تالقىلاندى. شەكارا تۋرالى ءتۇيىن تارقاپ, ءوزارا باسەكەلەستىك سەرىكتەستىككە ۇلاستى. بۇل قادام قىتايدىڭ جىبەك جولى جوباسىن ورتالىق ازيانىڭ باسقا ەلدەرىنىڭ پايدالانۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى. ازياداعى پروبلەمالاردىڭ شەشىم تابۋى ەۋروپامەن ەكونوميكالىق جانە ساياسي سەرىكتەستىك قۇرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. سوندىقتان قازاقستان ۇسىنعان سىرتقى ساياسات ستراتەگياسى ەۋرازيا قۇرلىعىنا تىنىشتىق, بەيبىتشىلىك پەن جاندانۋ الىپ كەلمەك.
ن.نازارباەۆ ايتقانداي, بۇگىن جانە كەلەشەكتە ادامزاتتى ساقتاۋدىڭ جالعىز جولى – الەم مەملەكەتتەرى مەن كوشباسشىلارىنىڭ كەلىسسوز جۇرگىزۋى. قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ العاشقى جىلدارىنان حالىقارالىق ديالوگتى جاقسارتۋ ءۇشىن بارىن سالۋدا. تۇركيا مەن رەسەي كەيىنگى جىلدارى بۇل ماسەلەدە قازاقستانمەن ىنتىماقتاسا جۇمىس ىستەپ كەلەدى. وسىلايشا بارلىق الەمدى جۇمىلدىرۋعا نيەتتىمىز. جاھانداعى ماسەلەلەر قارۋمەن ەمەس كەلىسسوزدەرمەن شەشىلەدى.
ساليح يىلماز,
انكارا يىلدىرىم بايازيت ۋنيۆەرسيتەتى, رەسەي زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ باسشىسى, پروفەسسور
ماقالانى اۋدارعان سۆەتلانا عالىمجانقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان»